Khi bước vào những đợt nắng nóng gay gắt, nhiều phụ nữ mang thai thường cảm thấy cơ thể nhanh chóng kiệt sức, nặng nề và khó thở hơn bình thường. Không ít người lo lắng liệu cảm giác bốc hỏa, mệt lả của bản thân có gây nguy hại trực tiếp đến sự phát triển của em bé trong bụng hay không.
Câu trả lời từ y học là có: tình trạng quá nhiệt và kiệt sức vì nóng ở người mẹ không chỉ gây mệt mỏi đơn thuần, mà còn có thể làm suy giảm nghiêm trọng lượng máu và oxy cung cấp qua bánh nhau, kéo theo hàng loạt rủi ro cho sức khỏe của thai nhi.
Thử thách điều hòa thân nhiệt trong thai kỳ
Mang thai là giai đoạn cơ thể người phụ nữ phải trải qua những biến đổi sinh lý sâu sắc. Nồng độ hormone thay đổi cùng với nhu cầu tuần hoàn ngày càng tăng của thai nhi khiến người mẹ dễ bị tổn thương hơn trước các rối loạn do nhiệt độ môi trường [1]. Bản thân phôi thai và thai nhi đang phát triển có khả năng tự điều hòa thân nhiệt rất hạn chế, hoàn toàn phụ thuộc vào năng lực tản nhiệt của người mẹ [1].
Khi nhiệt độ môi trường tăng cao, cơ thể thai phụ buộc phải làm việc nhiều hơn để duy trì mức nhiệt độ ổn định cho cả hai mẹ con. Nếu người mẹ bị mất nước và suy giảm khả năng điều hòa thân nhiệt, hệ thống bảo vệ tự nhiên này sẽ bắt đầu mất kiểm soát [2]. Điều này giải thích vì sao thai phụ thường cảm thấy mệt lả và choáng váng nhanh hơn người bình thường khi tiếp xúc với thời tiết oi bức.
Cơ chế: Khi máu dồn ra da làm "đói" dưỡng chất bánh nhau
Để giải phóng lượng nhiệt dư thừa ra ngoài không khí, cơ thể người mẹ sẽ kích hoạt cơ chế sinh lý tự nhiên là giãn các mạch máu ngoại vi [1]. Hiện tượng này dẫn truyền một lượng máu lớn dồn về phía bề mặt da nhằm mục đích làm mát [1]. Tuy nhiên, sự phân phối lại lưu lượng máu này lại phải đánh đổi bằng việc suy giảm tuần hoàn tưới máu đến bánh nhau và dây rốn, từ đó trực tiếp làm giảm khả năng trao đổi nhiệt và dưỡng chất với thai nhi [1].
Bên cạnh sự thiếu hụt tuần hoàn cơ học, căng thẳng nhiệt còn kích hoạt phản ứng tế bào phức tạp. Tình trạng này giải phóng các protein sốc nhiệt (heat-shock proteins), làm tổn thương các tế bào bánh nhau, làm gián đoạn chuỗi hoạt động bình thường của gen trong quá trình hình thành cơ quan và ức chế sự phân chia tế bào [2]. Đồng thời, stress nhiệt làm tăng rối loạn chức năng tế bào beta tuyến tụy, tăng đề kháng insulin và giảm hấp thu glucose ở các mô đích [2]. Sự kết hợp giữa suy giảm tưới máu, tổn thương tế bào và mất nước do nhiệt độ cao là nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng suy giảm chức năng bánh nhau [2].
Bằng chứng lâm sàng: Nguy cơ tiền sản giật và biến chứng thai kỳ gia tăng
Các nghiên cứu tổng quan quy mô lớn đã chỉ ra bức tranh rõ nét về tác hại của nhiệt độ cao đối với thai kỳ. Một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2022 ghi nhận hơn 60% các công trình tập trung điều tra kết cục bất lợi trong những tháng ấm hơn hoặc mùa hè, trong khi chỉ có 23% khảo sát phơi nhiễm nhiệt quanh năm [2]. Nghiên cứu này bao quát 18 kết cục bất lợi ở mẹ, thai nhi và trẻ sơ sinh; trong đó sinh non là kết quả bất lợi phổ biến nhất với 30 nghiên cứu ghi nhận, tiếp theo là nhẹ cân với 11 nghiên cứu, thai chết lưu với 9 nghiên cứu và đái tháo đường thai kỳ với 8 nghiên cứu [2]. Ngoài ra, phơi nhiễm nhiệt còn liên quan đến dị tật bẩm sinh, sảy thai, thai nhỏ so với tuổi thai, bệnh tật và tử vong chu sinh, giảm cân nặng và thể tích bánh nhau, bong non bánh nhau, vỡ ối sớm cùng các rối loạn tăng huyết áp thai kỳ [2]. Một tổng quan hệ thống khác cũng cho thấy các biến số biến đổi khí hậu có mối liên hệ đáng kể với sản giật, tiền sản giật, đục thủy tinh thể bẩm sinh, cân nặng sơ sinh thấp, sinh non, tỷ lệ giới tính và thời gian mang thai [1].
Đi sâu vào từng giai đoạn thai kỳ, một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu công bố năm 2025 tại New York trên 819 phụ nữ mang thai đã đánh giá tác động của việc phơi nhiễm mùa nóng trong tam cá nguyệt đầu tiên [3]. Kết quả cho thấy phơi nhiễm mùa nóng trong 3 tháng đầu thai kỳ làm tăng nguy cơ mắc tăng huyết áp thai kỳ lên 4,50 lần (KTC 95%: 1,17 - 17,27), tăng nguy cơ tiền sản giật lên 4,38 lần (KTC 95%: 1,51 - 12,75) và tăng nguy cơ nhiễm trùng tiết niệu - sinh dục lên 2,27 lần (KTC 95%: 1,14 - 4,51) [3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận mỗi đơn vị tăng lên của chỉ số tổn thương nhiệt khu vực lân cận làm tăng nguy cơ tiền sản giật lên 1,38 lần và nhiễm trùng tiết niệu - sinh dục lên 1,32 lần [3]. Để làm rõ hơn các biến đổi sinh hóa này trên người, một nghiên cứu đoàn hệ quan sát quy mô 764 thai phụ tại The Gambia (Tây Phi) đang được triển khai, sử dụng thiết bị đeo cổ tay theo dõi nhịp tim lúc thai 28 và 35 tuần kết hợp siêu âm đánh giá kích thước thai và lưu lượng máu bánh nhau [4].
Thí nghiệm thực nghiệm: Bánh nhau thiếu oxy và xáo trộn cơ quan thai nhi
Để hiểu rõ hiện tượng suy giảm tưới máu nhau thai ở mức độ mô học mà các thử nghiệm trên người khó can thiệp sâu, các nhà khoa học đã tiến hành các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật lớn. Một nghiên cứu năm 2024 trên bò sữa Holstein mang thai cho thấy ở nửa sau thai kỳ, lưu lượng máu tử cung bình thường phải tăng gấp 4,5 lần [5]. Khi những con bò mang thai 54 ± 5 ngày trước khi sinh bị phơi nhiễm căng thẳng nhiệt, sự sụt giảm tuần hoàn máu mẹ đã làm giảm khả năng khuếch tán của bánh nhau [5]. Bê con sinh ra từ nhóm mẹ chịu stress nhiệt có độ bão hòa oxy lúc sinh thấp hơn đáng kể so với nhóm được làm mát (83,4% so với 90,7%, p = 0,03), đồng thời chỉ số khuếch tán oxy ngoại vi cũng thấp hơn rõ rệt (2,04% so với 4,84%, p = 0,01) [5]. Phân tích giải trình tự RNA mô bánh nhau cho thấy các con đường phản ứng với thiếu oxy, vận chuyển oxy, tín hiệu VEGF và sinh tổng hợp oxit nitric đều bị xáo trộn, dẫn tới giảm cung cấp oxy cho thai và gây hạn chế tăng trưởng [5].
Cũng trên mô hình bò mang thai chịu stress nhiệt trong 54 ± 5 ngày cuối thai kỳ, nghiên cứu năm 2024 chỉ ra thân nhiệt da của bò mẹ tăng thêm 2 độ C và nhịp thở tăng thêm 23 nhịp mỗi phút [6]. Hậu quả là ở thời điểm 63 ngày tuổi, tuyến thượng thận của bê con bị phơi nhiễm nhiệt trong tử cung nặng hơn, có diện tích bề mặt và độ dày vỏ thượng thận lớn hơn nhóm đối chứng [6]. Đồng thời, khoảng 30 con đường phiên mã trong mô thượng thận liên quan đến chức năng miễn dịch và viêm đã bị thay đổi biểu hiện [6].
Từ năm 1979, các thử nghiệm trên chuột cống mang thai chịu nhiệt độ 43-44 độ C cũng đã chứng minh sự tổn thương nghiêm trọng của hệ cơ quan tùy thuộc vào thời điểm [7]. Căng thẳng nhiệt vào các ngày 4, 6 hoặc 8 của thai kỳ dẫn đến phù nề, tật não nhỏ và tật mắt nhỏ; can thiệp vào ngày thứ 10 gây khuyết tật xương; trong khi xử lý nhiệt sau ngày thứ 14 hầu như không ảnh hưởng [7]. Đáng chú ý, bánh nhau của nhóm chuột chịu nhiệt từ ngày 6 đến ngày 10 bị dày lên bất thường và hoại tử diện rộng lớp màng rụng đáy (decidua basalis) [7].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học và hiểu lầm phổ biến
Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm trên động vật chứng minh rất rõ hiện tượng quái thai và hoại tử bánh nhau khi quá nhiệt, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng ngưỡng chịu nhiệt và cơ chế điều hòa thân nhiệt ở động vật khác biệt với con người nên không thể ngoại suy trực tiếp [1]. Tình trạng tăng thân nhiệt nặng do bệnh tật ở người mẹ đã được ghi nhận làm tăng tỷ lệ dị tật thai nhi, nhưng hiện chưa có bằng chứng cho thấy căng thẳng nhiệt do nghề nghiệp tạo ra tác động tương tự [1].
Một hiểu lầm thường gặp là cho rằng mọi hoạt động làm cơ thể toát mồ hôi hay việc tập thể dục khi mang thai đều gây nguy hiểm tương tự như kiệt sức vì sốc nhiệt. Nghiên cứu tổng quan về điều hòa thân nhiệt năm 1990 cho thấy các dữ liệu hồi cứu về việc tắm hơi (sauna) ở người vẫn chưa đưa ra kết luận chắc chắn [8]. Đồng thời, chưa có dữ liệu nào cho thấy phụ nữ mang thai bình thường khi tập thể dục lại đạt đến mức gắng sức gây tăng thân nhiệt nghiêm trọng [8]. Tuy nhiên, các bằng chứng đều thống nhất rằng thai phụ cần tránh các tình huống khiến thân nhiệt lõi vượt quá 38,9 độ C [8].
Nhóm thai phụ đối mặt với rủi ro cao nhất
Không phải tất cả phụ nữ mang thai đều có mức độ tổn thương như nhau trước nhiệt độ cao. Dữ liệu thực nghiệm và dịch tễ học chỉ ra rằng giai đoạn phôi thai trong 3 tháng đầu là thời kỳ đặc biệt nhạy cảm, bởi quá trình tăng sinh, di chuyển, biệt hóa tế bào và chết theo chương trình đang diễn ra mạnh mẽ để hình thành các cấu trúc cơ quan [1]. Sự phơi nhiễm nhiệt quá mức trong tam cá nguyệt đầu tiên làm gia tăng đột biến tỷ lệ tiền sản giật và tăng huyết áp [3].
Bên cạnh yếu tố tuổi thai, môi trường sống cũng đóng vai trò quyết định. Những thai phụ sinh sống tại các khu vực đô thị chịu hiệu ứng đảo nhiệt đô thị hoặc nơi có chỉ số tổn thương nhiệt cao sẽ đối mặt với nguy cơ biến chứng sản khoa lớn hơn [3]. Ngoài ra, những thai phụ có thể trạng mất nước, dinh dưỡng kém hoặc phải làm việc trong điều kiện không có hệ thống làm mát cũng là những đối tượng cần được bảo vệ đặc biệt [2].
Hướng dẫn bảo vệ thai phụ trước áp lực nhiệt môi trường
Để ngăn ngừa tình trạng kiệt sức do nhiệt và duy trì tưới máu bánh nhau ổn định, thai phụ cần chủ động điều chỉnh lối sống trong những ngày nắng nóng đỉnh điểm. Các bác sĩ khuyến cáo sản phụ cần tuyệt đối tránh để thân nhiệt lõi tăng cao trên 38,9 độ C [8]. Khi có nhu cầu rèn luyện thể chất, tập luyện dưới nước có thể là lựa chọn ưu tiên hơn vì môi trường nước hỗ trợ quá trình tản nhiệt của cơ thể tốt hơn [8].
Thai phụ nên hạn chế ra ngoài vào các khung giờ nắng gắt nhất trong ngày, mặc trang phục rộng rãi, thoáng khí và luôn mang theo nước uống để bù dịch thường xuyên nhằm tránh hiện tượng mất nước [2]. Nếu xuất hiện các dấu hiệu kiệt sức vì nóng như hoa mắt, chóng mặt, buồn nôn, tim đập nhanh hoặc vã mồ hôi lạnh, người mẹ cần nhanh chóng di chuyển vào nơi râm mát, nằm nghiêng sang một bên để hỗ trợ lưu thông máu về tử cung và làm mát cơ thể. Khi các triệu chứng không thuyên giảm hoặc có biểu hiện sốt cao, thai phụ cần đến ngay cơ sở y tế để được kiểm tra kịp thời.
Bảo vệ mẹ bầu trước tình trạng kiệt sức vì nóng chính là bảo vệ nguồn dưỡng khí và dinh dưỡng thiết yếu nuôi nấng thai nhi qua từng ngày. Việc hiểu rõ cơ chế sinh lý và chủ động phòng ngừa sốc nhiệt sẽ giúp mẹ có một thai kỳ an toàn, trọn vẹn ngay cả trong những mùa hè khắc nghiệt nhất.
