Thói quen dùng thảo dược truyền miệng và băn khoăn của thai phụ
Trong dân gian, củ gấu hay còn gọi là hương phụ là vị thuốc quen thuộc thường xuất hiện trong các bài thuốc điều hòa kinh nguyệt, giảm đau bụng, chữa rối loạn tiêu hóa. Nhiều gia đình có thói quen hái hoặc mua củ gấu khô dự trữ sẵn trong nhà để sắc uống mỗi khi cảm thấy đầy bụng, khó tiêu hoặc ốm sốt. Chính vì nguồn gốc tự nhiên, không ít người tin rằng thảo dược này hoàn toàn lành tính cho mọi đối tượng.
Khi bước vào thai kỳ, người phụ nữ thường xuyên gặp phải các triệu chứng khó chịu như đầy hơi, đau mỏi vùng bụng dưới hoặc cảm giác co thắt bất thường. Thay vì đi khám chuyên khoa, một số thai phụ nảy sinh ý định tìm đến các bài thuốc nam cổ truyền để tự điều trị. Câu hỏi đặt ra là phụ nữ mang thai có được phép tự ý dùng vị thuốc củ gấu hay không.
Câu trả lời dứt khoát từ góc độ y học là thai phụ tuyệt đối không được tự ý sử dụng củ gấu dưới bất kỳ hình thức nào. Vị thuốc này mang dược tính mạnh, tác động sâu sắc đến hệ thống nội tiết sinh sản và sự co giãn của các tổ chức cơ trơn trong cơ thể. Việc tự ý đưa thảo dược này vào thai kỳ tiềm ẩn nguy cơ làm xáo trộn môi trường buồng tử cung và đe dọa sự an toàn của thai nhi.
Tác động của hoạt chất củ gấu lên cơ trơn tử cung
Củ gấu trong y học cổ truyền đi vào các kinh can, tỳ, tam tiêu, có tác dụng hành khí, giảm đau, điều kinh, cải thiện chức năng buồng trứng [1]. Tuy nhiên, các nghiên cứu sinh học hiện đại đã chỉ ra rằng tác động của dược liệu này lên hệ cơ trơn và nội tiết tố nữ giới là vô cùng phức tạp [1].
Khi người phụ nữ mang thai, tử cung đòi hỏi một trạng thái ổn định tuyệt đối về mặt sinh hóa và áp lực cơ trơn để nuôi dưỡng phôi thai. Hoạt chất amentoflavone phân lập từ củ gấu có khả năng tác động mạnh mẽ đến các tế bào cơ trơn tử cung [1]. Nghiên cứu chỉ ra amentoflavone tác động đến các gen apoptotic như Bcl-2 và Bax tại mô cơ trơn, làm giảm đáng kể số lượng điểm dương tính của các chất này trong cấu trúc cơ [1]. Sự can thiệp vào chu trình tế bào và trương lực cơ trơn này có thể tạo ra những biến đổi khó lường đối với tử cung đang trong thời kỳ mang thai.
Bên cạnh đó, dịch chiết thô của củ gấu còn can thiệp sâu sắc vào cơ chế co thắt của hệ cơ trơn thông qua việc ức chế các cơn co bóp do kali và phong bế kênh canxi [2]. Khi các kênh vận chuyển canxi bị can thiệp, trương lực của các bó cơ tự nhiên sẽ bị thay đổi [2]. Mặc dù phản ứng này có tác dụng giãn cơ trên một số mô tiêu hóa hay phế quản, nhưng sự hiện diện của hoạt chất tác động lên cơ chế co bóp cơ trơn luôn là mối đe dọa trực tiếp đến tính ổn định của buồng tử cung đang mang thai.
Nghiên cứu thực nghiệm về ảnh hưởng đến nội tiết và mô tử cung
Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã tiến hành khảo sát thành phần hóa học của củ gấu và tác động của hoạt chất amentoflavone đối với tử cung [1]. Nghiên cứu này được thực hiện trên chuột cống trắng cái dòng Sprague-Dawley (SD) bị gây mô hình bệnh lý u xơ tử cung bằng diethylstilbestrol và progesterone [1]. Các cá thể chuột được phân chia ngẫu nhiên vào các nhóm thử nghiệm gồm nhóm dùng amentoflavone liều cao, liều trung bình, liều thấp, nhóm đối chứng dùng mifepristone, nhóm mô hình bệnh lý và nhóm chứng trắng với quy mô 10 con mỗi nhóm (n=10) [1].
Quá trình can thiệp thuốc diễn ra liên tục trong 6 tuần [1]. Sau 24 giờ kể từ liều dùng cuối cùng, các chỉ số sinh hóa và giải phẫu mô học tử cung được thu thập [1]. Kết quả thực nghiệm cho thấy hoạt chất amentoflavone từ củ gấu làm giảm rõ rệt hệ số tử cung ở chuột mô hình, đồng thời làm giảm đáng kể nồng độ hormone estrogen (estradiol) trong huyết thanh [1]. Hoạt chất này cũng làm giảm đáng kể các điểm dương tính của Bcl-2 và Bax trong mô cơ trơn, ức chế sự tăng sinh dạng khối u với ý nghĩa thống kê cao (P < 0,01), thể hiện rõ rệt nhất ở nhóm dùng liều cao [1].
Kết quả trên chứng minh củ gấu chứa hoạt chất có khả năng can thiệp trực tiếp và làm suy giảm nồng độ nội tiết tố nữ estrogen [1]. Trong thai kỳ, estrogen giữ vai trò tối quan trọng cùng với progesterone duy trì niêm mạc tử cung, kích hoạt sự phát triển mạch máu nuôi dưỡng nhau thai. Bất kỳ sự sụt giảm bất thường hoặc xáo trộn nội tiết tố nào do hoạt chất bên ngoài đưa vào đều có thể dẫn đến nguy cơ bóc tách túi thai, ra máu và động thai. Giới hạn của nghiên cứu này là được thực hiện trên mô hình động vật có bệnh lý u xơ, chưa đánh giá trực tiếp trên cơ thể người mang thai, do đó nguy cơ dược lý đối với phụ nữ mang thai càng cần được cảnh giác tối đa.
Cơ chế tác động lên cơ trơn và mạch máu từ dịch chiết củ gấu
Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã tiến hành đánh giá dược lý thực nghiệm in vivo và in vitro nhằm kiểm chứng các tác dụng dân gian của củ gấu [2]. Nghiên cứu tập trung đánh giá cơ chế tác động của dược liệu trên các rối loạn tiêu hóa, phế quản, mạch máu, cũng như tác dụng giảm đau, hạ sốt, chống nôn và kháng khuẩn [2].
Kết quả thực nghiệm trên mô hình hồi tràng thỏ cô lập cho thấy dịch chiết thô của củ gấu thể hiện tác dụng làm giãn cơ trơn phụ thuộc vào liều lượng thông qua việc ức chế các cơn co thắt tự phát và các cơn co thắt do dung dịch K+ nồng độ 80 mM gây ra [2]. Việc tiền xử lý mô bằng dịch chiết củ gấu khiến đường cong đáp ứng nồng độ canxi chuyển dịch sang phải, tương tự như tác dụng của thuốc chẹn kênh canxi verapamil [2]. Trên chế phẩm mô khí quản, dịch chiết củ gấu cũng làm giãn các cơn co thắt do K+ (80 mM) và carbachol (1 microM) tương tự verapamil [2]. Ngoài ra, dịch chiết dược liệu còn làm thư giãn các cơn co thắt mạch máu do K+ (80 mM) và phenylephrine (1 microM) trên chế phẩm quai động mạch chủ [2].
Dữ liệu thực nghiệm xác nhận củ gấu sở hữu hoạt tính làm giãn cơ, giãn phế quản và giãn mạch chủ yếu nhờ cơ chế chẹn dòng canxi đi vào tế bào [2]. Dù cơ chế này giải thích tính năng giảm đau và chống co thắt trong điều trị tiêu chảy hay hen phế quản dân gian, việc chẹn kênh canxi toàn thân và tác động mạnh lên mạch máu ngoại vi có thể gây rối loạn huyết động, ảnh hưởng đến lưu lượng máu nuôi thai nhi qua bánh nhau. Giới hạn của nghiên cứu là các thử nghiệm được thực hiện trên mô cô lập của động vật, chưa đo lường tác động tổng hợp trên cơ quan tử cung của động vật đang mang thai.
Dữ liệu độc tính và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Đánh giá mức độ an toàn của củ gấu thông qua các bài tổng quan độc chất học năm 2021 ghi nhận nhiều dữ liệu thực nghiệm trên động vật gặm nhấm [3]. Phần lớn các báo cáo cho thấy chiết xuất củ gấu nhìn chung an toàn hoặc chỉ gây tác dụng phụ nhỏ trên các đối tượng động vật không mang thai [3]. Nghiên cứu độc tính cấp đường tiêm phúc mạc trên chuột nhắt và chuột cống ghi nhận liều gây chết 50% cá thể (LD50) của chiết xuất rễ củ gấu là 90 g/kg [3].
Đối với các dạng chiết xuất khác, dịch chiết cồn từ rễ khô khi dùng cho chuột ở cả hai giới có chỉ số LD50 > 0,5 mg/kg [3]. Dịch chiết cồn-nước tỷ lệ 1:1 từ thân rễ cho giá trị LD50 là 681,0 mg/kg trên chuột [3]. Riêng đối với tinh dầu củ gấu, chỉ số LD50 đường uống trên chuột cống đạt mức 5000 mg/kg [3]. Ở thử nghiệm liều đơn đường uống, chiết xuất cồn củ gấu ở liều 5000 mg/kg không gây triệu chứng độc, không làm thay đổi hành vi, không gây tử vong và không làm biến đổi hình thái cơ quan nội tạng của động vật [3].
Trong thử nghiệm độc tính bán cấp, chuột cống được cho uống lặp lại chiết xuất cồn liều 1000 mg/kg mỗi ngày trong 14 ngày, một nhóm khác tiếp tục được theo dõi thêm 14 ngày sau khi ngừng thuốc [3]. Kết quả không ghi nhận tác động bất thường nào về hành vi, tỷ lệ chết, tăng trọng lượng cũng như các chỉ số huyết học và sinh hóa lâm sàng [3]. Các nghiên cứu khác với chiết xuất methanol ở mức liều 250 và 500 mg/kg thể trọng trên chuột nhắt cũng không ghi nhận độc tính [3]. Thử nghiệm dùng chiết xuất hexane từ củ gấu ở liều 45 hoặc 220 mg/kg/ngày trong 60 ngày trên chuột cho thấy tình trạng giảm tăng trọng lượng đáng kể mà không kèm theo biểu hiện ngộ độc [3].
Tuy nhiên, các dữ liệu an toàn kể trên hoàn toàn chỉ được thực hiện trên chuột đực hoặc chuột cái bình thường, không ở trong trạng thái thai nghén [3]. Việc một chất không gây chết tế bào trên động vật khỏe mạnh không đồng nghĩa với việc an toàn cho thai phụ. Trạng thái thai nghén là giai đoạn cực kỳ mẫn cảm, nơi mà các thay đổi tinh vi về co bóp cơ trơn và nội tiết tố có thể kích hoạt tiến trình đào thải thai mà không cần đến mức liều gây độc toàn thân.
Những hiểu lầm nguy hiểm khi sử dụng củ gấu trong dân gian
Hiểu lầm phổ biến nhất trong đời sống là quan niệm "thuốc nam có nguồn gốc thảo mộc nên vô hại". Nhiều người cho rằng củ gấu mọc hoang dã khắp nơi, chỉ là loài cỏ dại ăn sâu dưới đất nên uống vào nếu không bổ thì cũng không gây độc. Quan niệm sai lầm này khiến nhiều phụ nữ khi mang thai tự ý hái củ gấu phơi khô, đun nước uống để trị chứng ợ hơi, chướng bụng mà không lường trước hậu quả.
Một hiểu lầm khác là dùng củ gấu để "an thai" dựa theo các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc. Trong y học cổ truyền, củ gấu là vị thuốc mang tính phá khí, hành huyết mạnh, chuyên dùng để khai thông các chứng bế tắc kinh nguyệt [1]. Các y thư cổ luôn liệt củ gấu vào danh mục thảo dược phải thận trọng hoặc cấm kỵ đối với phụ nữ có thai khi chưa được bào chế đặc biệt và kết hợp chặt chẽ với các vị thuốc kiện tỳ dưỡng huyết. Việc người dân tự ý bốc thuốc, sắc uống nguyên vị thảo dược này khi mang thai có thể gây kích thích tử cung co bóp bất thường, dẫn tới hiện tượng đau trằn bụng dưới và ra máu.
Ngoài ra, nhiều người tin rằng các loại tinh dầu hoặc sản phẩm chế biến sẵn từ củ gấu dùng ngoài da hoặc uống một lượng nhỏ sẽ không ảnh hưởng đến tử cung. Tuy nhiên, các hoạt chất sinh học trong dược liệu có khả năng hấp thu qua tuần hoàn và tác động trực tiếp lên hệ thống mạch máu, huyết áp và các thụ thể tế bào [2].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Phụ nữ trong 3 tháng đầu thai kỳ là đối tượng phải tuyệt đối tránh xa củ gấu. Đây là giai đoạn phôi thai mới làm tổ, lớp niêm mạc tử cung phụ thuộc chặt chẽ vào nồng độ progesterone và estrogen. Bất kỳ tác động làm giảm estrogen hay thay đổi cấu trúc cơ trơn tử cung nào từ amentoflavone đều có thể gây bong tách bánh nhau [1].
Thai phụ có tiền sử sảy thai liên tiếp, dọa sảy thai, sinh non hoặc tử cung có sẹo mổ cũ cũng là nhóm đối tượng nguy cơ cao. Hoạt tính tác động lên kênh canxi và trương lực cơ của củ gấu có thể kích phát các cơn co thắt ngoài ý muốn, làm tăng nguy cơ động thai [2].
Bên cạnh phụ nữ có thai, những người có bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp thấp cần hết sức cẩn trọng khi tiếp xúc với dịch chiết dược liệu này, do khả năng gây giãn mạch và chẹn kênh canxi tương tự verapamil [2]. Những người chuẩn bị bước vào phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc chống đông máu cũng không nên tự ý dùng, do tác dụng hành huyết và biến đổi mạch máu của củ gấu có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khó kiểm soát.
Hướng xử lý an toàn và khuyến cáo thực tế
Nếu một thai phụ vô tình uống phải nước sắc hoặc bài thuốc có chứa củ gấu, việc đầu tiên cần làm là ngừng ngay lập tức việc sử dụng. Thai phụ cần theo dõi sát sao các dấu hiệu cơ thể như cảm giác đau quặn bụng, đau tức vùng thắt lưng, hoặc xuất hiện dịch âm đạo màu nâu, hồng hay máu tươi. Khi có bất kỳ biểu hiện bất thường nào, cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa sản để được siêu âm đánh giá sự phát triển của thai nhi, kiểm tra chiều dài cổ tử cung và tình trạng bánh nhau.
Đối với các triệu chứng tiêu hóa thường gặp như ợ hơi, khó tiêu, đầy bụng trong thai kỳ, thay vì tìm đến các vị thuốc nam như củ gấu, thai phụ nên áp dụng các biện pháp an toàn đã được y khoa chứng minh. Điều chỉnh chế độ ăn uống bằng cách chia nhỏ các bữa ăn trong ngày, nhai kỹ, tránh các thức ăn nhiều dầu mỡ và đồ uống có ga là giải pháp tự nhiên mang lại hiệu quả cao. Thai phụ cũng nên uống đủ nước ấm từng ngụm nhỏ và vận động nhẹ nhàng sau khi ăn để kích thích nhu động ruột tự nhiên.
Mọi quyết định sử dụng dược liệu, đông dược hay thực phẩm chức năng trong thời gian mang thai đều phải thông qua ý kiến tư vấn trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa sản phụ khoa hoặc bác sĩ y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề. Không bao giờ được mạo hiểm sức khỏe của bản thân và sinh mạng của thai nhi bằng các phương pháp truyền miệng thiếu căn cứ khoa học.
Củ gấu là một dược liệu có nhiều giá trị trong điều trị các bệnh lý đường tiêu hóa và phụ khoa ở phụ nữ không mang thai [1, 3]. Tuy nhiên, các hoạt tính làm giảm nội tiết tố estrogen và can thiệp trương lực cơ trơn khiến vị thuốc này trở thành mối nguy hại tiềm tàng cho phụ nữ mang thai [1, 3]. Để bảo vệ một thai kỳ khỏe mạnh, thai phụ cần tuyệt đối tuân thủ chỉ dẫn của bác sĩ và kiên quyết nói không với việc tự ý sử dụng các bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng an toàn.