Hạt thì là uống nước ấm có giúp tống hơi đại tràng nhanh hơn?

Cảm giác chướng bụng, đầy hơi sau bữa ăn khiến nhiều người tìm đến mẹo dân gian pha hạt thì là với nước ấm để làm dịu đường ruột. Thắc mắc phổ biến là liệu loại hạt nhỏ bé này có thực sự giúp đẩy khí thừa ra khỏi đại tràng nhanh hơn hay chỉ tạo cảm giác dễ chịu tạm thời.

Câu trả lời ngắn gọn là có hỗ trợ, nhưng không phải là thuốc tiên làm xẹp bụng tức thì. Hạt thì là có đặc tính chống co thắt và tống hơi, giúp làm giảm các triệu chứng đau bụng, chướng hơi ở người có rối loạn tiêu hóa chức năng ^[1]. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế trên người chủ yếu được chứng minh qua dạng tinh dầu kết hợp hoạt chất khác hoặc trà thảo dược, thay vì chỉ uống nước hạt thì là đơn thuần ^[1], ^[2].

Cơ chế tống hơi và làm dịu đường ruột của hạt thì là

Cây thì là có tên khoa học là Foeniculum vulgare, thuộc họ Hoa tán (Apiaceae), là một trong những thảo dược lâu đời nhất được con người sử dụng để hỗ trợ các rối loạn tiêu hóa ^[3]. Ở nhiều quốc gia Đông Nam Á, hạt thì là thường được dùng làm món ăn vặt sau bữa ăn (gọi là mukhvas) nhờ khả năng làm thơm miệng và hỗ trợ tiêu hóa ^[3].

Về mặt cơ chế sinh học, tình trạng đầy hơi trong ruột dù không có bệnh lý kém hấp thu vẫn chịu ảnh hưởng lớn từ chế độ ăn thông qua ba yếu tố: quá trình sinh khí do lên men carbohydrate, mức độ nhạy cảm của nội tạng và sự thay đổi hệ vi khuẩn đường ruột tạo khí ^[4]. Khi cơ trơn đường ruột co thắt bất thường kết hợp với sự nhạy cảm nội tạng cao, khí bị ứ đọng sẽ gây căng tức và đau bụng ^[4], ^[5].

Hạt thì là phát huy tác dụng nhờ hai đặc tính dược lý chính là chống co thắt (antispasmodic) và tống hơi (carminative) ^[1]. Cùng với sự hiểu biết phổ thông về hợp chất anethole trong hạt thì là giúp thư giãn cơ vòng thực quản dưới và cơ trơn ruột, thảo dược này giúp làm dịu các đợt co thắt, tạo điều kiện cho luồng khí di chuyển dễ dàng hơn dọc theo ống tiêu hóa. Bên cạnh đó, các hợp chất thực vật như nhóm flavonoid nói chung trong tự nhiên cũng được ghi nhận có tiềm năng điều hòa tình trạng viêm cấp độ thấp, giảm stress oxy hóa, giảm nhạy cảm nội tạng và cải thiện rối loạn vận động ruột ^[5].

Ngoài tác động lên cơ trơn, chiết xuất hạt thì là còn củng cố hàng rào bảo vệ niêm mạc ruột ^[3]. Các thử nghiệm cho thấy chiết xuất này giúp duy trì điện trở xuyên biểu mô và tăng biểu hiện mRNA liên quan đến các liên kết chặt giữa các tế bào ruột, từ đó bảo vệ niêm mạc đại tràng khỏi các tác nhân gây viêm ^[3].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả của hạt thì là?

Nhiều nghiên cứu từ cấp độ tế bào, động vật đến thử nghiệm lâm sàng trên người đã đánh giá tác động của hạt thì là đối với triệu chứng tiêu hóa và sức khỏe đại tràng.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược công bố năm 2016 đã đánh giá hiệu quả của sự kết hợp giữa curcumin (hoạt chất từ nghệ) và tinh dầu hạt thì là trên bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) ^[1]. Nghiên cứu thực hiện trên 121 bệnh nhân có triệu chứng IBS từ nhẹ đến trung bình, với điểm mức độ nghiêm trọng của triệu chứng (IBS-SSS) từ 100 đến 300 và điểm đau bụng từ 30 đến 70 trên thang đo 100 mm ^[1]. Người tham gia dùng 2 viên nang mỗi lần, ngày 2 lần trong vòng 30 ngày ^[1]. Kết quả sau 30 ngày cho thấy nhóm dùng tinh dầu thì là kết hợp curcumin giảm trung bình 50,05% điểm triệu chứng IBS-SSS, cao hơn đáng kể so với mức giảm 26,12% ở nhóm dùng giả dược ^[1]. Tỷ lệ bệnh nhân hết hẳn triệu chứng ở nhóm điều trị đạt 25,9%, vượt trội so với mức 6,8% ở nhóm giả dược, đồng thời giảm đau bụng và cải thiện toàn diện chất lượng cuộc sống ^[1].

Tiếp nối kết quả này, một nghiên cứu thực tế công bố năm 2018 tiếp tục theo dõi việc sử dụng chiết xuất nghệ tối ưu hóa sinh học kết hợp tinh dầu thì là trên bệnh nhân IBS trong thời gian 2 tháng ^[6]. Kết quả khẳng định sự kết hợp này giúp cải thiện triệu chứng và chất lượng cuộc sống của người bệnh bất kể tuổi tác, giới tính, mức độ bệnh ban đầu hay phân nhóm IBS ^[6]. Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2018 có giới hạn là không có nhóm đối chứng giả dược, không theo dõi sự tái phát sau khi ngưng thuốc, và bản thân bệnh IBS thường có tỷ lệ đáp ứng với giả dược khá cao (dao động từ 40% đến 50% trong các thử nghiệm khác nhau) ^[6].

Ở nhóm đối tượng trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, một bài tổng quan công bố năm 2024 đã rà soát các dữ liệu y văn tính đến tháng 10 năm 2023 về các rối loạn đau do tương tác trục não - ruột ^[2]. Dữ liệu ghi nhận có 2 nghiên cứu sử dụng hạt thì là (dạng dầu hạt hoặc trà) và 3 nghiên cứu dùng chiết xuất đa thảo dược có chứa thì là cho thấy sự sụt giảm đáng kể số đợt đau bụng co thắt (colic) và thời gian quấy khóc ở trẻ nhỏ ^[2]. Dù vậy, giới hạn lớn là các thử nghiệm lâm sàng nhi khoa còn rất hạn chế, cần thêm nhiều nghiên cứu quy mô lớn và thiết kế chặt chẽ để chứng minh tính an toàn khi dùng lâu dài ^[2].

Về tác dụng bảo vệ đại tràng, một nghiên cứu năm 2022 đã thử nghiệm chiết xuất hạt thì là trên dòng tế bào đại tràng người T84 và mô hình chuột bị viêm đại tràng ^[3]. Kết quả ở cả hai mô hình đều cho thấy chiết xuất hạt thì là làm giảm đáng kể protein pSTAT1, đồng nghĩa với việc ức chế con đường tín hiệu gây viêm STAT ^[3]. Những con chuột được điều trị bằng hạt thì là cũng có chỉ số loét đại tràng thấp hơn rõ rệt so với nhóm chuột đối chứng ^[3]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới dừng lại ở mô hình tế bào trong phòng thí nghiệm và trên động vật, chưa phải thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh viêm ruột ^[3].

Bằng chứng rõ ràng đến đâu và những hiểu lầm thường gặp

Nhìn vào bức tranh khoa học tổng thể, bằng chứng ủng hộ hạt thì là làm dịu đường ruột là có cơ sở, nhưng người dùng cần hiểu rõ giới hạn của các dữ liệu này. Phần lớn kết quả giảm đau bụng, giảm chướng hơi rõ rệt ở người trưởng thành đến từ việc dùng tinh dầu hạt thì là đã được chuẩn hóa liều lượng và kết hợp cùng hoạt chất chống viêm curcumin ^[1], ^[6]. Các nhà khoa học cũng lưu ý rằng cần thêm nghiên cứu để xác định liệu việc kết hợp hai chất này có tốt hơn dùng riêng lẻ tinh dầu hạt thì là hay không ^[6].

Do đó, hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng việc uống một cốc nước ấm ngâm hạt thì là khô với hiệu quả của viên nang tinh dầu chiết xuất trong nghiên cứu. Khi ngâm nước ấm, lượng tinh dầu và hoạt chất tiết ra từ hạt khô thấp hơn nhiều so với dạng chiết xuất cô đặc. Nước ấm pha hạt thì là đóng vai trò như một thức uống hỗ trợ làm dịu nhẹ nhàng, không thể thay thế thuốc điều trị trong các bệnh lý tiêu hóa mạn tính ^[5], ^[6].

Một hiểu lầm khác là cho rằng cứ uống nước hạt thì là thì có thể ăn uống thoải mái mà không lo đầy bụng. Thực tế, tốc độ lên men carbohydrate trong khẩu phần ăn mới là yếu tố quyết định việc sinh khí gây triệu chứng ở bụng ^[4]. Ở người mắc hội chứng ruột kích thích, việc tránh các thực phẩm chứa carbohydrate dễ lên men mới là giải pháp cốt lõi giúp cải thiện triệu chứng đầy hơi ^[4].

Ai nên thận trọng khi sử dụng hạt thì là?

Trong các thử nghiệm lâm sàng kéo dài 30 ngày trên người lớn, tinh dầu hạt thì là kết hợp curcumin được ghi nhận là an toàn và dung nạp tốt ^[1]. Tuy nhiên, tính an toàn khi sử dụng kéo dài các chiết xuất thảo dược nói chung, đặc biệt ở đối tượng nhạy cảm như trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, vẫn chưa được chứng minh đầy đủ qua các nghiên cứu lớn ^[2].

Những người có bệnh nền đường tiêu hóa phức tạp như bệnh viêm ruột (IBD) hoặc hội chứng ruột kích thích nặng không nên tự ý dùng hạt thì là để thay thế phác đồ y khoa ^[3], ^[6]. Các triệu chứng của rối loạn tiêu hóa chức năng rất dễ tái phát sau khi ngưng sử dụng sản phẩm hỗ trợ ^[5], ^[6].

Người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh mạn tính, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú, và các bậc phụ huynh muốn dùng trà hạt thì là cho trẻ nhỏ bị khóc dạ đề cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng. Nếu tình trạng chướng bụng, không thể tống hơi đi kèm đau bụng dữ dội, sốt, sụt cân hoặc đi ngoài ra máu, người bệnh phải đến cơ sở y tế để khám ngay thay vì áp dụng các mẹo dân gian tại nhà.

Cách áp dụng thực tế để giảm đầy hơi hiệu quả

Để tận dụng lợi ích hỗ trợ tiêu hóa của hạt thì là một cách an toàn và thực tế, bạn có thể áp dụng theo thói quen ẩm thực truyền thống. Sau bữa ăn, có thể nhai trực tiếp một lượng nhỏ hạt thì là khô (khoảng nửa thìa cà phê) như món ăn vặt giúp làm sạch khoang miệng và kích thích tiêu hóa nhẹ nhàng ^[3].

Nếu thích uống ấm, bạn có thể đập dập nhẹ khoảng 1 thìa cà phê hạt thì là, hãm với nước sôi trong 5 đến 10 phút như pha trà thảo dược ^[2]. Việc đập dập hạt giúp lớp vỏ nứt ra, giải phóng tinh dầu vào nước tốt hơn. Nên uống từng ngụm nhỏ khi nước còn ấm sau bữa ăn nhiều đạm hoặc dầu mỡ.

Để kiểm soát hơi trong đại tràng bền vững, việc uống trà hạt thì là cần kết hợp với chế độ ăn uống khoa học. Người hay bị chướng bụng nên hạn chế các thực phẩm chứa tinh bột và đường dễ lên men nhanh trong ruột ^[4]. Đồng thời, có thể bổ sung các thực phẩm chứa lợi khuẩn (probiotics) và chất xơ hòa tan (prebiotics) phù hợp, vì các chủng lợi khuẩn như Lactobacillus có đặc tính kháng lại nhóm vi khuẩn đường ruột sinh khí, giúp cải thiện tình trạng chướng bụng ^[2], ^[4]. Uống đủ nước lọc và đi bộ nhẹ nhàng sau ăn cũng là cách đơn giản giúp nhu động ruột hoạt động trơn tru hơn.

Hạt thì là pha nước ấm là một giải pháp hỗ trợ tiêu hóa lành tính, giúp thư giãn cơ trơn và giảm cảm giác căng chướng bụng nhờ đặc tính chống co thắt, tống hơi tự nhiên ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, thức uống này chỉ mang tính chất hỗ trợ nhẹ nhàng, không thể sánh với các chế phẩm tinh dầu chiết xuất chuẩn hóa và không thay thế được chế độ ăn giảm thực phẩm lên men ^[1], ^[4]. Lắng nghe cơ thể, điều chỉnh khẩu phần ăn và thăm khám bác sĩ khi triệu chứng kéo dài vẫn là nguyên tắc quan trọng nhất để bảo vệ sức khỏe đại tràng.