Mang thai là giai đoạn cơ thể người phụ nữ trải qua nhiều biến đổi lớn về cả thể chất lẫn tâm lý. Tình trạng căng thẳng, lo âu hay rối loạn giấc ngủ xảy ra khá phổ biến khiến nhiều mẹ bầu tìm kiếm các loại thảo mộc tự nhiên để thư giãn. Trong số đó, tía tô đất thường được truyền tai như một thức uống an thần lành tính giúp giảm stress hiệu quả.
Tuy nhiên, phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng tía tô đất để xoa dịu thần kinh. Dù mang lại lợi ích giảm lo âu ở người trưởng thành, độ an toàn của thảo dược này trong thai kỳ vẫn chưa được xác lập và chưa có đủ dữ liệu độc chất học cần thiết [1].
Vì sao tía tô đất được chú ý về khả năng giảm căng thẳng?
Tía tô đất, tên khoa học là Melissa officinalis L., thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae), là loại thảo mộc có nguồn gốc từ châu Âu và được trồng tại nhiều nơi như Iran [2, 5]. Trong y học dân gian, lá tía tô đất từ lâu đã được sử dụng nhằm mục đích an thần, chống co thắt cơ, cải thiện chứng mất ngủ và rối loạn tiêu hóa [5, 6].
Về mặt sinh hóa, chiết xuất tía tô đất rất giàu các hợp chất chống oxy hóa bao gồm flavonoid, axit phenolic như axit rosmaric hay axit gallic [2]. Các chất chuyển hóa này cùng với nhóm terpenoid tạo nên các hoạt tính dược lý phong phú, từ kháng viêm, kháng khuẩn đến bảo vệ hệ thần kinh [3].
Cơ chế tác động lên tâm trạng của loại thảo dược này được ghi nhận liên quan đến khả năng gắn kết với thụ thể cholinergic trong hệ thần kinh [4, 6]. Nhờ đặc tính điều hòa hệ thần kinh trung ương, tía tô đất được dùng nhiều trong các bài thuốc cổ truyền nhằm điều hòa tâm trạng và nâng đỡ giấc ngủ [1].
Bằng chứng khoa học về tác dụng giảm lo âu và an thần
Nhiều nghiên cứu hiện đại đã thử nghiệm hiệu quả của tía tô đất trên các nhóm đối tượng không mang thai nhằm kiểm chứng các công dụng dân gian.
Một thử nghiệm mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng giả dược năm 2015 đã khảo sát 55 tình nguyện viên hoàn thành nghiên cứu trên tổng số 71 người trưởng thành bị đánh trống ngực lành tính [4]. Các đối tượng được phân bổ ngẫu nhiên để uống 500 mg chiết xuất nước đông khô lá tía tô đất mỗi ngày hai lần hoặc dùng giả dược trong 14 ngày [4]. Kết quả ghi nhận việc sử dụng chiết xuất làm giảm tần suất các cơn đánh trống ngực (P=0,0001) và giảm đáng kể tỷ lệ bệnh nhân lo âu so với nhóm dùng giả dược (P=0,004) mà không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng [4].
Một nghiên cứu mù đôi, chéo, có đối chứng giả dược năm 2002 trên 20 người trẻ khỏe mạnh đã đánh giá tác động cấp tính của các liều đơn chiết xuất chuẩn hóa 300 mg, 600 mg và 900 mg [5]. Kết quả đo lường tâm trạng cho thấy cảm giác "bình tĩnh" tự đánh giá tăng lên ở các thời điểm sớm sau liều thấp nhất, trong khi mức độ "tỉnh táo" giảm rõ rệt ở mọi thời điểm sau khi dùng liều cao nhất 900 mg [5].
Ngoài ra, một đánh giá tổng quan công bố năm 2022 cũng khẳng định tía tô đất đã được thử nghiệm lâm sàng cho thấy đặc tính tiềm năng đối với chứng lo âu, rối loạn giấc ngủ, trầm cảm hay tình trạng tim đập nhanh [3]. Chiết xuất này cũng được thử nghiệm kết hợp trên 75 bệnh nhân hoàn thành nghiên cứu tổn thương thần kinh do hóa trị liệu ung thư với liều 500 mg hai lần mỗi ngày trong 3 tháng, ghi nhận khả năng giảm cảm nhận đau và cải thiện tiêu chảy [6].
Lỗ hổng lớn về dữ liệu an toàn trên thai kỳ
Dù các kết quả trên người trưởng thành và bệnh nhân ung thư cho thấy nhiều triển vọng, toàn bộ các nghiên cứu lâm sàng kể trên đều không thực hiện trên phụ nữ mang thai [1, 6, 8]. Tính an toàn của việc tiêu thụ tía tô đất trong suốt quá trình mang thai và cho con bú cho đến nay vẫn chưa được thiết lập [1].
Đánh giá khoa học năm 2020 của Ủy ban Phụ gia và Sản phẩm hoặc Chất dùng trong Thức ăn Chăn nuôi (FEEDAP) thuộc Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu (EFSA) đối với chiết xuất cồn nước lá tía tô đất đã chỉ ra những điểm còn thiếu hụt [7]. Cụ thể, bảng phân tích thành phần chiết xuất vẫn chưa hoàn chỉnh và các thử nghiệm về độc tính di truyền (genotoxicity) chưa toàn diện, khiến cơ quan này không thể đưa ra kết luận chắc chắn về độ an toàn đối với các loài vật nuôi mục tiêu cũng như người tiêu dùng thực phẩm từ các động vật này [7].
Chính vì thiếu hụt dữ liệu độc chất học chuyên sâu và độc tính sinh sản, việc sử dụng các chế phẩm đậm đặc của loại cây này trong thai kỳ tiềm ẩn nhiều nguy cơ chưa lường trước.
Cảnh báo từ các nghiên cứu thực nghiệm và báo cáo lâm sàng
Bên cạnh sự thiếu thốn về dữ liệu lâm sàng trên thai phụ, một số bằng chứng tiền lâm sàng và báo cáo y khoa cũng đặt ra câu hỏi về rủi ro tim mạch và sự phụ thuộc chất khi dùng thảo dược này.
Một nghiên cứu trên động vật công bố năm 2015 đã khảo sát tác động của dịch chiết nước tía tô đất lên hệ thống điện tim của chuột [8]. Bốn nhóm chuột được cho uống nước máy hoặc các mức liều dịch chiết 50, 100 và 200 mg/kg/ngày liên tục trong 1 tuần [8]. Kết quả ghi nhận chiết xuất tía tô đất gây kéo dài khoảng QRS (P<0,05 ở liều 50 và 100 mg/kg, P<0,01 ở liều 200 mg/kg so với nhóm chứng), đồng thời kéo dài các khoảng QTc, JT (P<0,01) và TpTe (P<0,001) trên điện tâm đồ (ECG) [8]. Những biến đổi đáng kể trên hệ dẫn truyền điện tim của động vật cho thấy cần hết sức cẩn trọng khi dịch suy ra lâm sàng ở những đối tượng nhạy cảm như mẹ bầu [8].
Ngoài ra, tía tô đất có khả năng hiệp đồng làm tăng tác dụng của các chất ức chế thần kinh trung ương khác [1]. Một báo cáo ca bệnh năm 2015 ghi nhận một bệnh nhân 30 tuổi phải nhập viện cấp cứu với biểu hiện bồn chồn, run rẩy, mất tập trung và đổ mồ hôi sau khi đột ngột ngừng sử dụng tía tô đất [1]. Trường hợp này cho thấy việc sử dụng thảo dược lâu dài có thể tiềm ẩn nguy cơ lệ thuộc và gây hội chứng cai khi dừng lại [1].
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược trong thai kỳ
Nhiều người thường mặc định rằng các sản phẩm có nguồn gốc từ cây cỏ tự nhiên đều lành tính và an toàn cho tất cả mọi người, bao gồm cả phụ nữ mang thai. Đây là quan niệm sai lầm, bởi cây cỏ chứa hàng trăm hoạt chất dược lý khác nhau và cơ thể thai phụ lại có sự biến đổi mạnh mẽ về chuyển hóa chất.
Một hiểu lầm khác là cho rằng các loại thảo dược đã dùng từ lâu đời trong y học cổ truyền thì không cần kiểm tra độc tính. Mặc dù các hợp chất được định danh trong tía tô đất không gây lo ngại tức thì về độc tính nói chung, việc thiếu các dữ liệu nghiên cứu độc tính di truyền hoàn chỉnh vẫn khiến các nhà khoa học thận trọng [7]. Do đó, "nguồn gốc tự nhiên" không đồng nghĩa với việc "an toàn tuyệt đối cho thai nhi".
Ai cần đặc biệt thận trọng với tía tô đất?
Phụ nữ đang mang thai hoặc phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú là nhóm đối tượng hàng đầu cần tránh tự ý sử dụng các chế phẩm từ tía tô đất do chưa có nghiên cứu chứng minh độ an toàn [1].
Người có tiền sử rối loạn nhịp tim hoặc đang điều trị các vấn đề tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa do thảo dược này có thể gây biến đổi các khoảng dẫn truyền trên điện tâm đồ được quan sát thấy trong nghiên cứu động vật [8]. Người đang sử dụng các chất làm ức chế thần kinh trung ương như đồ uống có cồn hoặc thuốc an thần cũng cần thận trọng vì nguy cơ tăng cường tác dụng ức chế [1]. Ngoài ra, những người có cơ địa nhạy cảm về hô hấp cần lưu ý nguy cơ hít phải bụi bột khi tiếp xúc với các chế phẩm dạng bột [7].
Giải pháp an toàn giảm căng thẳng khi mang thai
Thay vì tìm đến các loại thảo dược chưa rõ dữ liệu an toàn trên thai kỳ như tía tô đất, mẹ bầu có thể áp dụng các biện pháp thư giãn tự nhiên đã được kiểm chứng an toàn cho sức khỏe.
- Duy trì giấc ngủ đều đặn, nghỉ ngơi hợp lý và tạo không gian ngủ yên tĩnh, thoáng mát.
- Tập luyện nhẹ nhàng với các bài tập thở sâu, yoga bầu hoặc đi bộ vừa sức theo hướng dẫn của chuyên gia y tế.
- Uống đủ nước mỗi ngày và xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng, đủ chất.
- Trò chuyện, chia sẻ với người thân, bạn bè hoặc chuyên gia tâm lý khi cảm thấy áp lực kéo dài.
Nếu tình trạng lo âu, mất ngủ hoặc căng thẳng diễn ra nghiêm trọng, thai phụ cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và tư vấn giải pháp điều trị phù hợp nhất, tuyệt đối không tự ý bổ sung dược liệu hay các loại chiết xuất cô đặc.
