Phụ nữ mang thai có nên tiếp xúc hoặc dùng các bài thuốc dân gian từ cây xác pháo?

Cây xác pháo và thói quen dùng thảo dược dân gian khi mang thai

Cây xác pháo, hay còn gọi là hoa diễn, hoa xô đỏ (tên khoa học Salvia splendens), là loài cây cảnh vô cùng quen thuộc tại Việt Nam nhờ sắc đỏ rực rỡ thường thấy vào dịp Tết. Bên cạnh giá trị làm cảnh, trong dân gian lưu truyền nhiều kinh nghiệm sử dụng các bộ phận của cây xác pháo để hãm trà, sắc nước uống nhằm trị ho, thanh nhiệt, giải cảm hoặc điều hòa kinh nguyệt.

Nhiều phụ nữ khi bước vào giai đoạn thai kỳ thường có xu hướng tìm đến các loại thảo dược tự nhiên vì tin rằng cây cỏ quanh nhà luôn lành tính hơn thuốc Tây y. Khi gặp các triệu chứng thông thường như cảm cúm nhẹ, ho khan hay mệt mỏi, không ít người có ý định hái lá hoặc hoa xác pháo để nấu nước uống giải trừ khó chịu. Điều này dẫn đến câu hỏi liệu việc tiếp xúc gần hoặc sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ loại cây này có thực sự an toàn cho mẹ bầu và thai nhi hay không.

Bà bầu có nên dùng bài thuốc từ cây xác pháo không?

Câu trả lời ngắn gọn và dứt khoát từ góc độ y khoa là: Phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên uống hoặc sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào được bào chế từ cây xác pháo. Việc tự ý sử dụng các chế phẩm từ loài cây này qua đường uống tiềm ẩn rất nhiều rủi ro nghiêm trọng đối với sức khỏe của cả mẹ và bé.

Cây xác pháo chứa các hoạt chất sinh học có khả năng tác động mạnh lên hệ tim mạch, quá trình đông máu và sự cân bằng nội tiết tố trong cơ thể. Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của cây xác pháo trên cơ thể phụ nữ mang thai. Do đó, nguyên tắc y khoa hàng đầu đối với thai phụ là phải loại trừ ngay những nguy cơ chưa rõ ràng để bảo vệ trọn vẹn thai kỳ.

Nguy cơ gây xuất huyết và chống đông máu từ cây xác pháo

Mối nguy hiểm lớn nhất khi bà bầu uống các dịch chiết từ cây xác pháo nằm ở khả năng gây rối loạn đông máu nghiêm trọng đã được khoa học ghi nhận. Một nghiên cứu dược lý thực nghiệm đã chỉ ra rằng dịch chiết nước của cây xác pháo (Salvia splendens) có độc tính khi dùng ở liều cao và có thể trực tiếp dẫn đến hiện tượng xuất huyết ^[1]. Chỉ số liều gây chết trung bình (LD50) của dịch chiết cây xác pháo được xác định ở mức 1287,3 mg/kg thể trọng ^[1].

Không dừng lại ở đó, các nhà khoa học phát hiện cây xác pháo sở hữu hoạt tính chống đông máu rất rõ rệt ^[1]. Cụ thể, dịch chiết nước từ rễ của loài cây này có khả năng làm tăng thời gian đông máu của huyết tương bằng cách kéo dài thời gian prothrombin tiêu chuẩn từ mức 10-15 giây lên tới 35 giây ^[1]. Hoạt tính chống đông này cũng được ghi nhận là có sự khác biệt tùy thuộc vào từng bộ phận của cây, bao gồm hoa, các bộ phận trên mặt đất và phần rễ ^[1].

Đối với một thai phụ, việc kéo dài thời gian đông máu bất thường là một tình trạng vô cùng nguy hiểm. Hiện tượng này có thể làm tăng nguy cơ tụ máu dưới màng đệm, bóc tách túi thai trong những tháng đầu, hoặc gây xuất huyết âm đạo khó cầm. Nguy cơ này càng trở nên đáng báo động nếu thai phụ vô tình sử dụng dược liệu gần ngày dự sinh, dễ dẫn đến băng huyết sau sinh và đe dọa trực tiếp tính mạng của sản phụ.

Độc tính thần kinh và cảnh báo từ các loài thuộc chi Xô thơm

Cây xác pháo (Salvia splendens) thuộc chi Xô thơm (Salvia), một nhóm thực vật có chứa nhiều hợp chất bay hơi và tinh dầu có dược tính rất mạnh. Khi đánh giá mức độ an toàn của các loài thuộc chi Salvia, giới chuyên môn đặc biệt lưu tâm đến nguy cơ ngộ độc từ một số thành phần hóa thực vật chính ^[2]. Điển hình như lá của cây xô thơm chứa ít nhất 1-2% tinh dầu, trong đó các thành phần chủ yếu gồm có alpha-thujone (chiếm 10-60%), beta-thujone (chiếm 4-36%) và camphor (chiếm 5-20%) ^[2].

Những hợp chất này được xác định là có độc tính cao ở liều lượng lớn, đặc biệt là đối với hệ thần kinh trung ương, với biểu hiện điển hình là gây co giật ^[2]. Trên thực tế, nhiều biến cố bất lợi nghiêm trọng trên người đã được ghi nhận khi sử dụng trà xô thơm và tinh dầu xô thơm do sự hiện diện của thujone và camphor ^[2]. Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) từng cảnh báo việc sử dụng kéo dài chiết xuất cồn hoặc tinh dầu nguyên chất có thể gây ra các cơn co giật dạng động kinh ^[2].

Tình trạng ngộ độc lâm sàng do tinh dầu xô thơm đặc trưng bởi các cơn co giật toàn thể hoặc co giật cơ và trạng thái hôn mê sâu ^[2]. Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) cũng cảnh báo rằng việc uống từ 0,7 đến 1,0 g camphor đã có thể dẫn đến tử vong ở trẻ em ^[2]. Do hàm lượng các chất này biến thiên rất lớn giữa các loài Salvia và giữa các vùng địa lý khác nhau, nhiều cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức y tế có thẩm quyền đã đưa ra khuyến cáo chính thức rằng nên tránh sử dụng lá xô thơm hoặc tinh dầu xô thơm trong suốt thai kỳ và thời gian cho con bú ^[2].

Ảnh hưởng tiêu cực đến hormone thai kỳ và tế bào sinh sản

Bên cạnh nguy cơ xuất huyết và co giật thần kinh, các loài thuộc chi Salvia còn cho thấy khả năng can thiệp tiêu cực vào các tế bào sinh sản nữ giới và hệ nội tiết. Trong một nghiên cứu công bố năm 2017, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá độc tính của chiết xuất cồn-nước từ thảo mộc chi Salvia (Salvia officinalis) trên các tế bào hạt buồng trứng và quá trình trưởng thành noãn bào của chuột ^[3].

Kết quả thí nghiệm ghi nhận chiết xuất ở nồng độ 500 và 1000 microgam/ml thể hiện độc tính tế bào rõ rệt, gây chết tế bào ở nồng độ 500 microgam/ml ^[3]. Đáng chú ý, phần lớn các tế bào hạt buồng trứng đã bước vào giai đoạn đầu của quá trình tự hủy (apoptosis) ngay từ nồng độ 100 microgam/ml ^[3]. Sự suy giảm nồng độ hormone progesterone cũng xuất hiện rõ rệt ở mức liều từ 100 microgam/ml trở lên, trong khi nồng độ estradiol và hoạt tính men phosphatase kiềm lại biến đổi theo hướng ngược lại ^[3].

Không chỉ làm tổn thương tế bào hạt, dịch chiết thảo mộc còn làm suy giảm đáng kể lượng giọt lipid của tế bào, đồng thời khiến nhân và tế bào chất của noãn bào bị co đặc ở mức độ cao, làm suy giảm tỷ lệ giảm phân phân chia ^[3]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng liều cao của chiết xuất thảo mộc này gây ức chế sự trưởng thành của noãn, làm suy giảm khả năng sống, khả năng tăng sinh và chức năng bài tiết hormone sinh sản ^[3]. Progesterone là hormone sống còn để làm dày niêm mạc tử cung và duy trì sự bám dính của thai nhi; bất kỳ sự xáo trộn nào đối với hormone này đều có thể dẫn đến nguy cơ dọa sảy thai.

Những ngộ nhận phổ biến về tính an toàn của thảo mộc tự nhiên

Một sai lầm rất phổ biến trong cộng đồng là quan niệm "cây cỏ tự nhiên nếu không bổ thì cũng vô hại". Nhiều người cho rằng các loại hoa cảnh trồng ven đường hay trong vườn nhà như cây xác pháo hoàn toàn vô trùng và lành tính, có thể ngắt hoa hút mật ngọt hoặc hái lá đun nước uống thay trà.

Tuy nhiên, trong tự nhiên, thực vật tự tổng hợp các hợp chất chuyển hóa thứ cấp như tinh dầu, alkaloid hay glycoside để tự bảo vệ trước sâu bọ và động vật ăn cỏ. Những hoạt chất này khi đưa vào cơ thể người với liều lượng không được kiểm soát có thể hoạt động như một loại thuốc thực thụ với đầy đủ độc tính. Việc dùng các loại thảo dược chưa được định lượng rõ ràng thành phần và liều dùng có thể gây quá tải cho gan, thận của mẹ bầu, đồng thời thẩm thấu qua hàng rào nhau thai gây ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi.

Bên cạnh đó, việc hái hoa xác pháo tươi để ngậm hoặc nuốt dịch ngọt ở cuống hoa cũng tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc hóa chất bảo vệ thực vật. Hoa cảnh trồng tại công viên hoặc mua từ các vựa cây giống thường được phun xịt lượng lớn thuốc trừ sâu, thuốc kích thích ra hoa và chống nấm mốc để giữ màu sắc tươi tắn, hoàn toàn không an toàn cho việc tiêu hóa.

Những ai cần tuyệt đối tránh xa dược liệu xác pháo?

Từ các bằng chứng khoa học về độc tính và hoạt tính chống đông, một số nhóm đối tượng bắt buộc phải nói "không" với mọi hình thức sử dụng cây xác pháo:

• Phụ nữ mang thai ở mọi giai đoạn: Bao gồm cả tam cá nguyệt đầu tiên khi phôi thai đang làm tổ lẫn giai đoạn cuối thai kỳ, do nguy cơ xuất huyết và co bóp tử cung bất thường ^[2], ^[1].
• Phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ: Các hợp chất tan trong dầu như camphor và thujone có thể bài tiết qua sữa mẹ và gây nguy hiểm cho hệ thần kinh non nớt của trẻ sơ sinh ^[2].
• Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc sắp sinh: Hoạt tính kéo dài thời gian prothrombin của cây xác pháo có thể khiến quá trình phẫu thuật hoặc đỡ đẻ đối mặt với tình trạng mất máu không kiểm soát ^[1].
• Người có tiền sử rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông: Việc kết hợp cây xác pháo với các thuốc làm loãng máu có thể cộng hưởng làm trầm trọng thêm nguy cơ xuất huyết nội tạng tự phát ^[1].
• Người có tiền sử co giật hoặc động kinh: Tinh dầu thuộc chi Salvia có thể kích thích các cơn co giật kịch phát ở hệ thần kinh trung ương ^[2].

Hướng dẫn an toàn cho thai phụ khi tiếp xúc với hoa cỏ

Việc cấm sử dụng cây xác pháo trong ăn uống không đồng nghĩa với việc mẹ bầu phải sợ hãi tuyệt đối khi nhìn thấy loài cây này ngoài tự nhiên. Hoa xác pháo chỉ phát huy độc tính hoặc gây hại khi đi vào đường tiêu hóa thông qua việc nuốt, uống nước sắc đặc hoặc bôi tinh dầu đậm đặc lên niêm mạc.

Thai phụ hoàn toàn có thể ngắm hoa, đi dạo trong công viên hoặc chụp ảnh lưu niệm tại các vườn hoa xác pháo đang nở rộ. Không khí trong lành và cảnh sắc thiên nhiên tươi đẹp sẽ giúp mẹ bầu giảm bớt căng thẳng tâm lý trong thai kỳ. Tuy nhiên, khi tham quan hoặc chăm sóc vườn tược, thai phụ nên đeo găng tay làm vườn, tránh để nhựa cây dính vào vết thương hở và tuyệt đối rửa sạch tay bằng xà phòng sau khi tiếp xúc với cành lá.

Trong trường hợp mẹ bầu gặp các vấn đề sức khỏe thường gặp như cảm, ho, sổ mũi hay rối loạn kinh nguyệt trước đó, không nên tự ý tìm kiếm các bài thuốc dân gian truyền miệng để áp dụng. Thay vào đó, hãy ưu tiên các biện pháp an toàn đã được y khoa chứng minh như súc họng bằng nước muối sinh lý, uống nhiều nước ấm, nghỉ ngơi hợp lý và luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa sản trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược hay hoạt chất bổ sung nào.