Trong thai kỳ, nhiều mẹ bầu có xu hướng tìm kiếm các loại trà thảo mộc hay thảo dược tự nhiên để bồi bổ sức khỏe, giảm ốm nghén hoặc chuẩn bị cho việc nuôi con bằng sữa mẹ. Trong số đó, cỏ cà ri (tên khoa học là Trigonella foenum-graecum) thường được truyền miệng như một phương thuốc giúp bổ máu và kích thích tiết sữa. Tuy nhiên, việc tùy tiện sử dụng loại hạt này khi đang mang thai lại tiềm ẩn nhiều hiểm họa khôn lường cho cả mẹ và thai nhi.
Câu trả lời từ các dữ liệu y học là phụ nữ mang thai không nên sử dụng cỏ cà ri, đặc biệt là dưới dạng dịch chiết đậm đặc hoặc dùng kéo dài. Thảo dược này kích thích co bóp cơ trơn tử cung dẫn đến nguy cơ dọa sảy thai hoặc sinh non, đồng thời các nghiên cứu độc tính đã ghi nhận nguy cơ gây dị tật bẩm sinh và cản trở sự phát triển thần kinh của thai nhi.
Nguy cơ kích thích co bóp tử cung và kích nổ chuyển dạ sớm
Một trong những tác động nguy hiểm nhất của cỏ cà ri đối với thai phụ là khả năng thúc đẩy co bóp tử cung. Trong y học dân gian ở một số quốc gia như Morocco, cỏ cà ri từ lâu đã được ghi nhận với công dụng kích thích chuyển dạ và hỗ trợ quá trình sinh nở diễn ra nhanh hơn [1]. Thảo dược này cũng từng được ghi nhận trong các tài liệu y học cổ truyền với mục đích hỗ trợ tiêu hóa, giảm ho và kích thích chuyển dạ [1].
Tuy nhiên, việc tử cung bị kích thích co bóp khi thai nhi chưa đủ tháng là một biến cố sản khoa vô cùng nguy hiểm. Cỏ cà ri được khuyến cáo phải hết sức thận trọng trong thai kỳ vì các hạt của cây có khả năng kích thích trực tiếp các cơn co bóp của cơ tử cung [1]. Nếu người mẹ vô tình sử dụng trong tam cá nguyệt đầu tiên hoặc tam cá nguyệt thứ hai, các cơn co này có thể đẩy thai ra ngoài buồng tử cung dẫn đến sảy thai tự nhiên hoặc dọa sinh non.
Tại Ethiopia, một nghiên cứu cắt ngang thực hiện năm 2021 tại một bệnh viện giảng dạy tuyến cuối ở Jimma đã ghi nhận thực trạng đáng lo ngại về thảo dược này [2]. Trong số 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản, có 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do đình chỉ thai kỳ theo chỉ định hoặc do sảy thai tự nhiên [2]. Khi phân tích nhóm này, các nhà nghiên cứu phát hiện có 19 phụ nữ (17,9%) đã từng sử dụng một hoặc nhiều loại cây thuốc trong suốt thai kỳ [2].
Đáng chú ý, trong số những phụ nữ sử dụng các loại cây thuốc tiềm ẩn nguy hiểm, cỏ cà ri (Trigonella foenum-graecum) đã được xác định cụ thể là một trong những loại thảo dược gây lo ngại hàng đầu do mang lại nguy cơ kích thích co bóp tử cung và hạ đường huyết [2]. Điều này cho thấy việc sử dụng cỏ cà ri không hề vô hại mà có mối liên hệ trực tiếp với các ca biến cố sản khoa trên thực tế lâm sàng.
Cảnh báo về dị tật bẩm sinh và độc tính đối với phôi thai
Bên cạnh nguy cơ gây sảy thai do co thắt tử cung, cỏ cà ri còn đối mặt với nhiều nghi vấn nghiêm trọng về độc tính phát triển đối với thai nhi. Ở người, việc tiêu thụ hạt cỏ cà ri trong giai đoạn mang thai đã từng được ghi nhận có liên quan đến một loạt dị tật bẩm sinh nặng nề, bao gồm não úng thủy, quái thai vô não và tật nứt đốt sống [3]. Đây đều là những khiếm khuyết ống thần kinh vô cùng nghiêm trọng, để lại di chứng tàn phế suốt đời hoặc khiến thai nhi tử vong ngay sau sinh.
Để làm sáng tỏ mối liên hệ này, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2010 đã tiến hành đánh giá độc tính phát triển của dịch chiết nước đông khô từ hạt cỏ cà ri trên chuột mang thai [4]. Chuột mẹ được cho dùng dịch chiết này liên tục trong suốt toàn bộ thai kỳ với hai mức liều thử nghiệm là 500 mg/kg/ngày và 1000 mg/kg/ngày [4].
Kết quả nghiên cứu năm 2010 cho thấy chuột mẹ không biểu hiện các triệu chứng ngộ độc rõ rệt, không bị tử vong và không có bất thường đại thể [4]. Tuy nhiên, độc tính phát triển trên chuột con lại xuất hiện rất rõ nét, bao gồm sự gia tăng tỷ lệ tử vong của thai, giảm số lượng con non trong mỗi lứa đẻ và sụt giảm trọng lượng cơ thể thai nhi [4]. Đặc biệt hơn, các nhà khoa học đã ghi nhận sự gia tăng tỷ lệ dị tật hình thái ở chuột con, từ đó đi đến kết luận rằng dịch chiết hạt cỏ cà ri có thể gây tác động độc hại lên khả năng sinh sản và tiềm ẩn nguy cơ sinh quái thai [4].
Các bằng chứng thực nghiệm này củng cố cảnh báo rằng các hoạt chất có trong hạt cỏ cà ri hoàn toàn có khả năng vượt qua hàng rào bảo vệ tự nhiên, can thiệp vào quá trình phân chia tế bào và biệt hóa cơ quan của phôi thai trong những tuần đầu tiên của thai kỳ.
Rối loạn phát triển hệ thần kinh và hành vi sau sinh
Những nguy cơ từ cỏ cà ri không chỉ dừng lại ở các dị tật hình thái có thể quan sát bằng mắt thường mà còn mở rộng sang các tổn thương chức năng thần kinh lâu dài. Tiếp nối các nghiên cứu trước đó, một công trình khoa học công bố năm 2012 đã đi sâu khảo sát tác động phát triển thần kinh và hành vi của chuột con bị phơi nhiễm cỏ cà ri từ trong bụng mẹ [3].
Trong nghiên cứu năm 2012, chuột mẹ mang thai được cho uống dịch chiết nước hạt cỏ cà ri bằng phương pháp bơm dạ dày với các liều 0, 500 hoặc 1000 mg/kg/ngày trong suốt giai đoạn mang thai [3]. Các nhà khoa học đã theo dõi trọng lượng cơ thể con non vào các ngày thứ 1, 7, 14, 21 và 28 sau sinh, đồng thời đánh giá hành vi ở tuần thứ ba sau sinh qua các bài kiểm tra trường mở, kiểm tra thanh quay rotarod và kiểm tra xen kẽ liên tục trên mê lộ chữ T [3]. Đến ngày thứ 28 sau sinh, não của chuột con được phẫu tích để đánh giá mô học [3].
Kết quả thực nghiệm cho thấy chuột con phơi nhiễm với cỏ cà ri bị sụt giảm đáng kể trọng lượng cơ thể lúc mới sinh, với mức giảm 27% ở nhóm dùng liều 1000 mg/kg/ngày và giảm 32% ở nhóm dùng liều 500 mg/kg/ngày [3]. Đáng lưu ý, trọng lượng não của chuột con ở cả hai nhóm điều trị đều bị suy giảm 10% so với nhóm đối chứng [3].
Không chỉ teo nhỏ về khối lượng não, cả chuột đực và chuột cái phơi nhiễm tiền sản với dịch chiết hạt cỏ cà ri đều bị suy giảm đáng kể hoạt động vận động tự do và khả năng phối hợp vận động [3]. Số lượng bãi phân đào thải trong thử nghiệm trường mở cũng sụt giảm, phản ánh trạng thái ức chế thần kinh tương tự như tác động gây trầm cảm ở đời con non [3]. Ngoài ra, bài kiểm tra trên mê lộ chữ T ghi nhận sự suy giảm rõ rệt về khả năng luân phiên tự phát ở nhóm dùng liều 1000 mg/kg/ngày [3]. Các tác giả kết luận rằng việc phơi nhiễm liều cao với hạt cỏ cà ri trong giai đoạn tiền sản gây chậm phát triển và làm biến đổi hoạt động phản xạ, hành vi thần kinh của thế hệ sau [3].
Tác động hạ đường huyết và tương tác bất lợi với thuốc
Một nguy cơ sinh lý khác không thể bỏ qua là khả năng hạ đường huyết mạnh mẽ của cỏ cà ri. Theo các đánh giá y khoa, hạt cỏ cà ri có khả năng làm giảm nồng độ đường trong máu [1]. Đối với người bình thường mắc đái tháo đường típ 2, đây có thể là một đặc tính hỗ trợ điều trị, nhưng đối với thai phụ, sự sụt giảm đường huyết đột ngột có thể gây ra tình trạng hoa mắt, chóng mặt, ngất xỉu và giảm lượng glucose cung cấp nuôi dưỡng thai nhi qua nhau thai [2], [1].
Hơn nữa, cỏ cà ri còn tiềm ẩn nguy cơ tương tác thuốc phức tạp. Mặc dù ở người trưởng thành khỏe mạnh, cỏ cà ri thường được dung nạp khá tốt mà không gây ra các tác dụng phụ nghiêm trọng đơn lẻ, nhưng khi sử dụng chung với một số loại dược phẩm điều trị, nó có thể làm trầm trọng thêm tác dụng của các thuốc này [1]. Chẳng hạn, nếu thai phụ đang được điều trị kiểm soát đường huyết thai kỳ mà tự ý dùng thêm cỏ cà ri, tác dụng cộng dồn có thể đẩy đường huyết tụt xuống ngưỡng nguy hiểm tính mạng.
Các dạng bào chế phổ biến của cỏ cà ri tại các vùng bản địa bao gồm dạng sắc lấy nước hoặc hãm trà [1]. Khi người dùng sắc hoặc cô đặc dược liệu, hàm lượng các hợp chất có hoạt tính sinh học tăng cao, làm gia tăng nguy cơ quá liều và tương tác ngoài tầm kiểm soát.
Thói quen truyền miệng và thực trạng sử dụng thiếu kiểm soát
Mặc dù mang nhiều rủi ro lớn, việc sử dụng các loại cây thuốc như cỏ cà ri trong thai kỳ vẫn diễn ra khá phổ biến do thói quen truyền miệng và sự thiếu hụt thông tin y tế chính thống. Khảo sát tại bệnh viện ở Ethiopia cho thấy có tới 76,5% lượng thảo dược được người dân tìm mua tự do tại các khu chợ [2]. Ngoài ra, 68,3% người tham gia khảo sát thu thập cây thuốc thông qua các thành viên trong gia đình [2].
Đặc biệt, đại đa số phụ nữ (chiếm 75,2%) quyết định sử dụng thảo dược là do lời khuyên và sự giới thiệu từ chính người thân trong gia đình [2]. Dạng dùng phổ biến nhất là hạt (chiếm 57,6%), nguyên liệu thực vật khô chiếm 60,1%, đường là tá dược được sử dụng nhiều nhất để pha chế (chiếm 27,8%) và đường uống là con đường đưa thuốc chủ yếu với 89,7% [2].
Sự nguy hiểm còn nằm ở chỗ liều lượng sử dụng hoàn toàn mang tính ước chừng. Thước đo liều lượng phổ biến nhất được ghi nhận là dùng cốc nước thủy tinh (chiếm 51,7%), với liều lượng hay gặp nhất là một cốc nước đầy (47,5%), tần suất một lần mỗi ngày (54,8%) [2]. Về thời gian dùng, có tới 32,9% phụ nữ sử dụng kéo dài "bao nhiêu tháng tùy thích trong suốt thai kỳ" [2]. Khoảng một nửa số người được hỏi (46,0%) cho biết họ đã dùng thảo dược trong một đợt, trong khi gần một phần ba số phụ nữ báo cáo đã dùng vào nhiều dịp khác nhau trong quá trình mang thai [2]. Việc sử dụng kéo dài nhiều tháng với liều lượng đo bằng cốc nước gia đình khiến nồng độ hoạt chất tích tụ liên tục, đẩy nguy cơ co bóp tử cung và ngộ độc phôi thai lên mức cao nhất.
Những hiểu lầm thường gặp của mẹ bầu về cỏ cà ri
Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, không có tác dụng phụ". Nhiều phụ nữ mang thai lầm tưởng rằng hạt cỏ cà ri chỉ là một loại gia vị thực phẩm thông thường hoặc một loại trà thảo mộc vô hại nên có thể uống tùy thích để thanh lọc cơ thể hoặc phòng ngừa thiếu máu [1]. Trên thực tế, bất kỳ loại thảo mộc nào có chứa các chất kích thích chuyển dạ hoặc các hợp chất làm thay đổi trương lực cơ trơn đều mang độc tính tiềm tàng đối với tử cung nhạy cảm của người mẹ [1].
Một hiểu lầm khác là việc vội vã sử dụng cỏ cà ri ngay trong những tháng cuối của thai kỳ với hy vọng "kích thích sữa mẹ về sớm" để sẵn sàng cho con bú. Mặc dù các nghiên cứu trước đây đã chứng minh hạt cỏ cà ri có khả năng làm tăng tiết sữa ở phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú, việc sử dụng loại hạt này khi đứa trẻ chưa chào đời là một sai lầm nghiêm trọng [1]. Hạt cỏ cà ri vừa kích thích tạo sữa nhưng đồng thời lại kích thích co bóp tử cung và giục sinh, do đó dùng thảo dược này trước khi chuyển dạ tự nhiên có thể dẫn đến nguy cơ vỡ ối sớm, sinh non khi phổi thai nhi chưa trưởng thành [1].
Bên cạnh đó, nhiều người tin rằng chỉ khi uống dịch chiết công nghiệp mới có nguy cơ, còn đun hạt cỏ cà ri lấy nước uống hàng ngày thì an toàn. Tuy nhiên, các phương pháp truyền thống như sắc thuốc hay hãm trà đều chiết xuất ra một lượng lớn các hoạt chất tan trong nước, chính là dạng dịch chiết đã được chứng minh gây quái thai và ức chế thần kinh trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [1], [4], [3].
Ai cần tuyệt đối tránh xa cỏ cà ri và lời khuyên y khoa
Dựa trên các bằng chứng an toàn thai kỳ hiện có, phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào đều phải tuyệt đối thận trọng và tránh sử dụng cỏ cà ri [1]. Các nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm bao gồm:
- Thai phụ trong tam cá nguyệt đầu tiên: Đây là giai đoạn các cơ quan quan trọng của thai nhi đang hình thành, nguy cơ dị tật cấu trúc và sảy thai tự nhiên do các hoạt chất trong cỏ cà ri là cao nhất [4].
- Phụ nữ có tiền sử sảy thai liên tiếp, dọa sảy thai hoặc sinh non: Bất kỳ tác nhân nào làm tăng co bóp cơ tử cung như hạt cỏ cà ri đều có thể kích hoạt chuyển dạ ngoài ý muốn [2], [1].
- Thai phụ mắc đái tháo đường thai kỳ hoặc đang sử dụng thuốc điều chỉnh đường huyết: Tác dụng hạ đường huyết của cỏ cà ri có thể gây tương tác bất lợi, dẫn đến tụt đường huyết nghiêm trọng và làm trầm trọng thêm tác dụng của thuốc [2], [1].
Nếu bạn đang mang thai và trước đó đã vô tình sử dụng các sản phẩm chứa cỏ cà ri, hãy ngừng dùng ngay lập tức. Cần theo dõi sát sao cơ thể để phát hiện sớm các dấu hiệu cảnh báo như đau bụng dưới âm ỉ, xuất hiện các cơn gò cứng bụng bất thường hoặc ra máu âm đạo để đến cơ sở y tế chuyên khoa kịp thời. Đối với mục đích kích thích tiết sữa sau sinh, sản phụ chỉ nên cân nhắc sử dụng cỏ cà ri sau khi em bé đã chào đời an toàn và phải tham khảo kỹ ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo liều lượng an toàn, tránh tự ý đun sắc kéo dài [1].
Tóm lại, cỏ cà ri dù có những giá trị nhất định trong đời sống và y học dân gian nhưng lại là mối nguy hại lớn đối với thai kỳ. Việc bảo vệ thai nhi khỏi các nguy cơ co bóp tử cung sớm, dị tật bẩm sinh và chậm phát triển đòi hỏi người mẹ phải luôn thận trọng, tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược khi chưa có chỉ định y khoa.