Phụ nữ mang thai dùng nhiều đồ siêu chế biến: Rủi ro cho thai nhi?

Thói quen sử dụng đồ ăn nhanh, nước ngọt đóng chai hay các món ăn chế biến sẵn mang lại sự tiện lợi lớn cho nhiều thai phụ bận rộn. Tuy nhiên, sự phổ biến của các loại thực phẩm siêu chế biến này cũng kéo theo không ít lo lắng về sức khỏe thai kỳ và sự phát triển của em bé. Nhiều mẹ bầu băn khoăn liệu việc ăn nhiều đồ hộp, snack hay xúc xích có làm tăng nguy cơ mắc đái tháo đường thai kỳ hoặc ảnh hưởng trực tiếp đến cân nặng của trẻ sơ sinh hay không.

Các bằng chứng khoa học hiện nay chỉ ra rằng việc tiêu thụ nhiều thực phẩm siêu chế biến làm gia tăng đáng kể nguy cơ mắc đái tháo đường thai kỳ và tiền sản giật ở người mẹ. Dù vậy, dữ liệu tổng hợp quy mô lớn lại chưa tìm thấy mối liên hệ rõ ràng giữa nhóm thực phẩm này với tình trạng trẻ sơ sinh bị nhẹ cân hay nhỏ hơn so với tuổi thai, ngoại trừ nguy cơ hạ đường huyết sơ sinh ở các bà mẹ đã mắc đái tháo đường thai kỳ.

Thực phẩm siêu chế biến tác động đến cơ thể mẹ bầu thế nào?

Thực phẩm siêu chế biến là các công thức chế biến từ các chất chiết xuất hoặc tổng hợp hóa học, phối trộn thêm chất điều vị, phẩm màu, chất nhũ hóa cùng hàm lượng cao đường, muối và chất béo bão hòa [6, 8]. Các ví dụ quen thuộc bao gồm đồ uống có gas, đồ ăn vặt đóng gói, thịt chế biến sẵn hay bữa ăn đông lạnh ăn liền ^[1]. Nhóm thực phẩm này chứa mật độ năng lượng cao nhưng nghèo vi chất và chất xơ thiết yếu [7, 8].

Khi phụ nữ mang thai tiêu thụ quá nhiều thực phẩm siêu chế biến, lượng đường tự do và chất béo bão hòa nhanh chóng đi vào tuần hoàn máu, tạo áp lực lớn lên tuyến tụy [1, 7]. Trong thai kỳ, cơ thể người mẹ vốn đã có những biến đổi sinh lý làm giảm độ nhạy insulin nhằm ưu tiên dinh dưỡng nuôi dưỡng thai nhi [1, 4]. Việc nạp quá nhiều calo rỗng và các chất phụ gia công nghiệp có thể làm trầm trọng thêm tình trạng kháng insulin, dẫn đến tăng đường huyết mất kiểm soát và tích tụ mỡ thừa [1, 2].

Nguy cơ đái tháo đường thai kỳ qua các tổng quan quy mô lớn

Mối liên hệ giữa thực phẩm siêu chế biến và nguy cơ đái tháo đường thai kỳ đã được xác nhận qua các công trình phân tích gộp với cỡ mẫu hàng trăm nghìn thai phụ. Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2022 trên 698.803 phụ nữ ở mọi giai đoạn thai kỳ cho thấy, chế độ ăn giàu thực phẩm siêu chế biến làm tăng nguy cơ đái tháo đường thai kỳ với tỷ số chênh OR = 1,48 và tăng nguy cơ tiền sản giật với OR = 1,28 ^[2].

Tiếp tục đào sâu về mối quan hệ theo liều lượng, một phân tích gộp khác công bố năm 2024 khảo sát dữ liệu từ 54 nghiên cứu với tổng cộng 552.686 người tham gia ^[1]. Kết quả chỉ ra rằng nhóm tiêu thụ thực phẩm siêu chế biến có nguy cơ mắc đái tháo đường thai kỳ cao hơn đáng kể với nguy cơ tương đối RR = 1,19 (dựa trên 44 nghiên cứu gồm 180.824 người) và nguy cơ tiền sản giật tăng với RR = 1,28 ^[1]. Đáng chú ý, phân tích liều lượng cho thấy cứ mỗi 100 gram thực phẩm siêu chế biến ăn thêm mỗi ngày, nguy cơ đái tháo đường thai kỳ lại tăng thêm 27% ^[1].

Dù vậy, khi đi vào các nghiên cứu thuần tập và cắt ngang riêng lẻ tại từng khu vực, kết quả cho thấy những sự khác biệt nhất định. Nghiên cứu thuần tập SUN tại Tây Ban Nha năm 2021 theo dõi 3.730 phụ nữ trước khi mang thai ghi nhận 186 ca đái tháo đường thai kỳ ^[3]. Tính trên toàn bộ mẫu, nghiên cứu chưa thấy mối liên quan tổng thể; tuy nhiên khi phân nhóm theo tuổi, phụ nữ từ 30 tuổi trở lên tiêu thụ thực phẩm siêu chế biến ở mức cao nhất có nguy cơ mắc bệnh cao gấp 2,05 lần so với nhóm tiêu thụ thấp nhất ^[3]. Ngược lại, nhóm 18-29 tuổi không ghi nhận mối liên quan này ^[3].

Tại Brazil, một nghiên cứu cắt ngang năm 2019 trên 785 phụ nữ mang đơn thai từ tuần thứ 24 đến 39 cho thấy nhóm tiêu thụ thực phẩm siêu chế biến cao nhất có nguy cơ béo phì cao gấp 3,06 lần, nhưng không tìm thấy mối liên quan độc lập với đái tháo đường thai kỳ ^[4]. Gần đây nhất, nghiên cứu Mutaba'ah năm 2025 tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất trên 1.054 thai phụ cũng không ghi nhận mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa lượng ăn thực phẩm siêu chế biến với tỷ lệ mắc đái tháo đường thai kỳ ^[5]. Sự khác nhau này phản ánh sự phức tạp của chế độ ăn tổng thể, độ tuổi và thể trạng ban đầu của từng quần thể nghiên cứu.

Ảnh hưởng thực sự lên cân nặng và sức khỏe trẻ sơ sinh

Nhiều người lo sợ đồ ăn công nghiệp làm thai nhi chậm phát triển dẫn tới tình trạng sơ sinh nhẹ cân. Tuy nhiên, các phân tích tổng hợp lớn nhất hiện nay đưa ra kết luận khá bất ngờ. Nghiên cứu phân tích gộp năm 2022 trên gần 700.000 phụ nữ ghi nhận việc mẹ ăn nhiều thực phẩm siêu chế biến không cho thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê đối với các kết cục chu sinh của thai nhi ^[2].

Đồng thuận với kết quả này, phân tích gộp năm 2024 trên hơn 550.000 người cũng khẳng định tiêu thụ thực phẩm chế biến sẵn không có mối liên hệ đáng kể với nguy cơ sinh non, trẻ nhẹ cân (LBW) hay thai nhỏ so với tuổi thai (SGA) ^[1]. Dữ liệu thực tế cho thấy các lo ngại trực tiếp về việc đồ ăn siêu chế biến làm suy giảm cân nặng sơ sinh hiện chưa có bằng chứng thuyết phục [4, 6].

Tuy nhiên, đối với những thai phụ đã mắc đái tháo đường thai kỳ từ trước, nhóm thực phẩm này lại gây ra nguy cơ chuyển hóa nghiêm trọng cho em bé sau sinh. Một nghiên cứu thuần tập tiến cứu năm 2024 theo dõi các thai phụ mắc đái tháo đường thai kỳ tại phòng khám nguy cơ cao cho thấy, việc tiêu thụ thực phẩm siêu chế biến làm tăng nguy cơ hạ đường huyết ở trẻ sơ sinh trong 48 giờ đầu đời với tỷ số chênh OR = 1,144 ^[6]. Điều này chứng minh rằng dù không tác động trực tiếp đến cân nặng hình thể lúc sinh, thực phẩm công nghiệp vẫn có thể làm rối loạn khả năng điều hòa glucose của em bé ngay sau khi chào đời ^[6].

Tác động đối với thai phụ đã có bệnh nền đái tháo đường

Đối với những phụ nữ đã mắc đái tháo đường từ trước khi mang thai, tác động tiêu cực của thực phẩm siêu chế biến thậm chí còn rõ ràng và nhanh chóng hơn. Lượng đường huyết dao động liên tục trong thai kỳ là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến thai to quá mức, hạ đường huyết sơ sinh và tăng nguy cơ mổ lấy thai ^[7].

Một nghiên cứu thuần tập năm 2021 thực hiện tại Brazil trên 42 thai phụ có tiền sử đái tháo đường áp dụng phương pháp đếm carbohydrate đã chứng minh điều này ^[7]. Trung bình mỗi ngày các thai phụ tiêu thụ 272,37 kcal từ đồ siêu chế biến ^[7]. Kết quả phân tích hồi quy cho thấy, trong 3 tháng cuối thai kỳ, cứ mỗi 1 kcal tăng thêm từ thực phẩm siêu chế biến đã làm tăng chỉ số đường huyết phản ánh qua HbA1c thêm 0,007%, tăng đường huyết sau ăn 1 giờ thêm 0,14 mg/dL và làm tăng tổng mức tăng cân thai kỳ thêm 0,11 kg ^[7]. Điều này cho thấy việc ăn thực phẩm công nghiệp ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng kiểm soát đường huyết và mức tăng cân của mẹ bầu có bệnh nền ^[7].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần kiểm soát tổng năng lượng hoặc cố gắng tính toán lượng tinh bột (carbohydrate counting) thì có thể ăn đồ siêu chế biến thoải mái. Tuy nhiên, các nghiên cứu thực tế chỉ ra rằng ngay cả khi đã áp dụng phương pháp đếm carbohydrate, thực phẩm siêu chế biến vẫn làm suy giảm khả năng kiểm soát đường huyết và gây tăng cân quá mức ^[7]. Ngược lại, một số mẹ bầu quá lo lắng rằng chỉ ăn một vài gói bánh quy sẽ khiến con bị suy dinh dưỡng bào thai hoặc nhẹ cân, điều mà các phân tích tổng hợp lớn chưa ghi nhận [4, 6].

Cũng cần lưu ý về mặt khoa học, phân tích gộp năm 2022 đã chỉ ra rằng chất lượng bằng chứng tổng thể theo hệ thống GRADE cho các mối liên hệ giữa thực phẩm siêu chế biến và kết cục chu sinh hiện vẫn ở mức "rất thấp" (very low) ^[2]. Đa số các công trình là nghiên cứu quan sát, dựa trên bảng hỏi nhớ lại khẩu phần ăn 24 giờ nên khó tránh khỏi sai lệch nhớ lại [2, 5]. Ngoài ra, việc thiếu tính đồng nhất giữa các quần thể nghiên cứu tại châu Âu, Nam Mỹ hay Trung Đông cũng đòi hỏi các nghiên cứu can thiệp tiếp theo để khẳng định chắc chắn mối quan hệ nhân quả [2, 3, 7].

Nhóm thai phụ cần đặc biệt thận trọng

Mặc dù việc hạn chế thực phẩm siêu chế biến được khuyến nghị cho mọi phụ nữ, một số nhóm đối tượng sau cần được giám sát dinh dưỡng chặt chẽ hơn:

• Thai phụ từ 30 tuổi trở lên: Nhóm tuổi này có nguy cơ tiến triển thành đái tháo đường thai kỳ cao hơn rõ rệt khi tiêu thụ nhiều đồ siêu chế biến trước thai kỳ ^[3].
• Thai phụ thừa cân hoặc béo phì: Tiêu thụ tỷ lệ năng lượng cao từ thực phẩm siêu chế biến liên quan trực tiếp đến việc gia tăng tình trạng béo phì khi mang thai ^[4].
• Thai phụ có tiền sử đái tháo đường hoặc đã được chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ: Nhóm này đối mặt với nguy cơ đường huyết sau ăn tăng vọt, khó kiểm soát chỉ số HbA1c và tăng nguy cơ hạ đường huyết sơ sinh cho con [1, 5].
• Thai phụ có dấu hiệu tăng huyết áp hoặc nguy cơ tiền sản giật: Các phân tích gộp lớn đều ghi nhận mức tăng nguy cơ tiền sản giật khoảng 28% ở người ăn nhiều thực phẩm chế biến sẵn [4, 6].

Lời khuyên áp dụng thực tế cho bữa ăn thai kỳ

Để bảo vệ sức khỏe cho cả mẹ và bé, việc cắt giảm đồ ăn chế biến sẵn nên được thực hiện từng bước thông qua thay đổi thói quen mua sắm và nấu nướng hàng ngày:

• Ưu tiên thực phẩm tươi sống hoặc chế biến tối thiểu: Tăng cường tỷ lệ rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt, đậu đỗ và các loại thịt cá tươi sống. Dữ liệu nghiên cứu cho thấy tiêu thụ nhóm thực phẩm chế biến tối thiểu có tác dụng nghịch đối với béo phì thai kỳ ^[4].
• Đọc kỹ nhãn thành phần dinh dưỡng: Tránh xa các sản phẩm có danh sách thành phần dài dặc với nhiều chất phụ gia, chất điều vị nhân tạo, chất nhũ hóa hoặc hàm lượng muối và đường bổ sung cao [6, 8].
• Thay thế đồ ăn vặt công nghiệp bằng đồ ăn tự nhiên: Mẹ bầu có thể thay snack, khoai tây chiên hay bánh ngọt bằng các loại hạt sấy mộc, trái cây tươi ít ngọt, sữa chua không đường hoặc trứng luộc.
• Chia nhỏ bữa ăn và tự chuẩn bị bữa phụ: Mang theo đồ ăn tự nấu khi đi làm để hạn chế tình trạng đói bụng dẫn đến việc chọn mua đồ ăn nhanh, nước ngọt hay bữa ăn đông lạnh đóng hộp ^[1].

Chế độ ăn uống trong thai kỳ không đòi hỏi sự kiêng khem khắt khe đến mức gây căng thẳng tâm lý, nhưng việc nhận diện và hạn chế thực phẩm siêu chế biến là bước đi khoa học cần thiết. Tập trung vào thực phẩm tự nhiên, cân bằng dinh dưỡng và thăm khám định kỳ là chìa khóa giúp mẹ bầu có một thai kỳ khỏe mạnh và an toàn cho bé.