Phụ nữ mang thai uống trà sữa: Nguy cơ tiểu đường thai kỳ tăng bao nhiêu?

Trà sữa và các loại đồ uống ngọt hiện là thức uống giải khát khoái khẩu của rất nhiều người, bao gồm cả phụ nữ mang thai. Tuy nhiên, tình trạng thèm ngọt trong thai kỳ kèm thói quen uống trà sữa mỗi tuần khiến không ít mẹ bầu lo lắng về nguy cơ mắc đái tháo đường thai kỳ. Liệu thói quen này thực sự làm tăng nguy cơ mắc bệnh bao nhiêu và tác động thế nào đến sự phát triển của thai nhi?

Các nghiên cứu dịch tễ học chỉ ra rằng việc uống đồ uống có đường thường xuyên làm gia tăng rõ rệt nguy cơ rối loạn đường huyết ở phụ nữ mang thai. Cụ thể, nguy cơ tiểu đường thai kỳ có thể tăng từ 38,4% đến 154,3% tùy theo tần suất sử dụng ^[1]. Đồng thời, lượng đường dư thừa còn kích thích phản ứng đề kháng insulin và làm gia tăng nguy cơ thai nhi phát triển quá mức, dẫn đến tình trạng sinh con to ^[1], ^[2].

Cơ chế tác động của đồ uống ngọt lên chuyển hóa đường thai kỳ

Đồ uống có đường (sugar-sweetened beverages - SSB) được định nghĩa là bất kỳ loại thức uống nào có thêm đường (đường mía, đường tinh luyện, đường nâu, mật ong, dextrose), chất làm ngọt sinh năng lượng (như si-rô ngô hàm lượng fructose cao, sucrose), hoặc nước trái cây cô đặc, thường chứa trên 25 calo cho mỗi 8 ounce chất lỏng (khoảng 236 ml) ^[3]. Trà sữa thông thường chứa hàm lượng đường tinh luyện rất cao cùng các loại si-rô tạo hương, thuộc nhóm đồ uống có đường này.

Khi phụ nữ mang thai tiêu thụ đồ uống chứa lượng carbohydrate tinh chế và đường cao, nồng độ glucose trong máu tăng đột biến nhanh chóng. Đồ uống có đường đã được chứng minh làm suy giảm quá trình chuyển hóa glucose của người mẹ, thúc đẩy tăng cân quá mức trong thai kỳ ^[2]. Sự dư thừa này kích thích tình trạng stress oxy hóa và gây tổn thương tế bào beta tuyến tụy ở những cá nhân có cơ địa nhạy cảm, góp phần khởi phát rối loạn chuyển hóa ^[2].

Trong thai kỳ, cơ thể người mẹ vốn dĩ đã có xu hướng đề kháng insulin tự nhiên để ưu tiên dinh dưỡng cho thai nhi. Việc nạp thêm lượng đường tự do từ đồ uống ngọt khiến tụy không kịp tiết đủ insulin bù trừ, dẫn đến đường huyết không được kiểm soát. Lượng đường vượt mức bình thường qua nhau thai kích thích thai nhi tăng tiết insulin riêng, từ đó thúc đẩy tích trữ mỡ và làm biến đổi nồng độ đường của thai ^[2]. Hậu quả là nguy cơ biến chứng chu sinh gia tăng, đặc biệt là hiện tượng sinh con to (macrosomia) và trẻ lớn hơn so với tuổi thai (LGA) ^[1], ^[2].

Dữ liệu từ các nghiên cứu khoa học lớn trên thế giới

Tác động của nước ngọt và đồ uống chứa đường lên sức khỏe mẹ bầu đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu quy mô tại các quần thể dân số khác nhau.

Một nghiên cứu dịch tễ học thực hiện năm 2024 tại Thượng Hải (Trung Quốc) áp dụng phương pháp lấy mẫu ngẫu nhiên nhiều giai đoạn trên toàn bộ 16 quận, chọn ngẫu nhiên các thai phụ từ các thị trấn và theo dõi kết quả sinh trong vòng một năm ^[1]. Kết quả khảo sát cho thấy tỷ lệ tiêu thụ đồ uống nói chung là 73,2%, trong đó đồ uống có đường chiếm tới 72,8% ^[1]. Mô hình hồi quy logistic chỉ ra rằng, so với người không uống, thai phụ tiêu thụ đồ uống tổng số từ 3 lần trở xuống mỗi tuần có nguy cơ tiểu đường thai kỳ tăng 38,4% (OR = 1,384; 95% CI: 1,129-1,696) và tăng 64,2% nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ (OR = 1,642; 95% CI: 1,129-2,389) ^[1]. Đáng chú ý, những người tiêu thụ từ 4 lần trở lên mỗi tuần đối mặt với nguy cơ tiểu đường thai kỳ tăng tới 154,3% (OR = 2,543; 95% CI: 2,064-3,314) và nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ tăng 169,3% (OR = 2,693; 95% CI: 1,773-4,091) ^[1]. Phân tích riêng với đồ uống có đường cũng cho kết quả tương tự ^[1].

Trước đó, một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu công bố năm 2009 theo dõi 13.475 phụ nữ Mỹ có ít nhất một lần mang thai đơn trong Nghiên cứu Sức khỏe Y tá II (Nurses' Health Study II) từ năm 1992 đến 2001 ^[4]. Trong 10 năm theo dõi, các chuyên gia ghi nhận 860 trường hợp mắc tiểu đường thai kỳ ^[4]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố như tuổi tác, số lần sinh, chủng tộc, hoạt động thể lực, hút thuốc, uống rượu, chỉ số khối cơ thể (BMI) trước mang thai và chế độ ăn kiểu phương Tây, việc tiêu thụ cola chứa đường có liên quan trực tiếp đến nguy cơ tiểu đường thai kỳ ^[4]. Cụ thể, phụ nữ uống từ 5 khẩu phần cola chứa đường mỗi tuần trở lên trước khi mang thai có nguy cơ mắc tiểu đường thai kỳ cao hơn 22% so với người dùng dưới 1 khẩu phần mỗi tháng (RR = 1,22; 95% CI: 1,01-1,47) ^[4]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa các loại đồ uống có đường khác ngoài cola hoặc đồ uống ăn kiêng với nguy cơ tiểu đường thai kỳ ^[4].

Tại Đông Nam Á, nghiên cứu đoàn hệ Seremban (SECOST) công bố năm 2021 theo dõi 452 phụ nữ mang thai để đánh giá mối liên quan giữa số lượng, loại đồ uống và nguy cơ mắc bệnh ^[3]. Mức năng lượng trung bình do đồ uống đóng góp được ghi nhận là 273 ± 23,83 kcal/ngày trước mang thai, tăng lên 349 ± 69,46 kcal/ngày trong 3 tháng đầu và đạt 361 ± 64,24 kcal/ngày trong 3 tháng giữa thai kỳ ^[3]. Các nhà nghiên cứu phát hiện lượng tiêu thụ đồ uống sữa lên men cao hơn có liên quan đến việc tăng nguy cơ tiểu đường thai kỳ, trong khi nước ép trái cây lại liên quan đến giảm nguy cơ, tuy nhiên các mối liên hệ này chỉ quan sát thấy với lượng tiêu thụ trước mang thai và trong 3 tháng đầu ^[3].

Tác động bảo vệ sức khỏe chu sinh từ việc hạn chế nước ngọt còn được củng cố qua một nghiên cứu hồi cứu can thiệp giả (quasi-experimental) công bố năm 2023, phân tích dữ liệu giấy chứng sinh của 5.324.548 phụ nữ mang thai và các ca sinh đơn tại 5 thành phố của Mỹ từ năm 2013 đến 2019 ^[5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc áp thuế lên đồ uống có đường đi liền với mức giảm 41,4% nguy cơ mắc tiểu đường thai kỳ (-2,2 điểm phần trăm; 95% CI: -4,2 đến -0,2), giảm điểm z-score tăng cân theo tuổi thai -7,9% (-0,2 độ lệch chuẩn; 95% CI: -0,3 đến -0,01), và làm giảm nguy cơ trẻ sinh ra nhỏ so với tuổi thai (-4,3 điểm phần trăm; 95% CI: -6,5 đến -2,1) ^[5].

Nguy cơ đối với thai nhi: Cảnh báo sinh con to

Việc mẹ bầu uống nhiều đồ ngọt không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến đường huyết bản thân mà còn tác động nặng nề lên sự tăng trưởng của thai nhi. Theo kết quả nghiên cứu năm 2024 tại Thượng Hải, việc tiêu thụ đồ uống tổng số từ 4 lần trở lên mỗi tuần làm tăng đáng kể nguy cơ sinh con to (macrosomia) với tỷ số chênh OR = 2,143 (95% CI: 1,304-3,522) và tăng nguy cơ thai lớn hơn so với tuổi thai (LGA) với OR = 1,695 (95% CI: 1,219-2,356) ^[1].

Khi thai nhi quá lớn, quá trình sinh nở có thể gặp nhiều rắc rối như chuyển dạ kéo dài, tăng nguy cơ rách tầng sinh môn phức tạp hoặc phải chuyển sang mổ lấy thai cấp cứu. Cả chất làm ngọt nhân tạo lẫn đồ uống có đường đều liên quan đến việc rút ngắn thời gian mang thai và làm thay đổi nồng độ glucose của thai nhi ^[2]. Đồ uống ngọt cũng đã được chứng minh thúc đẩy sự tích lũy mỡ thừa ở thai phụ và làm tăng nguy cơ biến chứng chu sinh lâu dài ^[2].

Sau sinh, tác động tiêu cực của thói quen dùng đồ uống ngọt vẫn có thể kéo dài sang thế hệ sau. Nghiên cứu SWIFT năm 2022 trên trẻ em có mẹ từng mắc tiểu đường thai kỳ chỉ ra rằng việc cho trẻ dùng đồ uống có đường hoặc nước trái cây trong năm đầu đời liên quan độc lập đến tỷ lệ béo phì cao hơn ở độ tuổi 2-5 ^[6]. Cụ thể, việc bú mẹ hoàn toàn không đủ (dưới 6 tháng) kết hợp cho uống đồ uống có đường trước 1 tuổi làm tăng tỷ lệ béo phì ở trẻ 2-5 tuổi lên gấp 12 lần ^[6].

Hiểu lầm thường gặp: Đồ uống không đường có thực sự an toàn?

Nhiều mẹ bầu lựa chọn trà sữa "không đường" hoặc đồ uống dùng chất tạo ngọt nhân tạo với hy vọng tránh được tình trạng tiểu đường thai kỳ. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy các giải pháp thay thế này không hoàn toàn vô hại.

Tại nghiên cứu năm 2024 ở Thượng Hải, phân tích về đồ uống ngọt không đường (NSS) ghi nhận mối liên quan đáng lo ngại: việc sử dụng nhóm đồ uống này đi kèm nguy cơ sinh con to tăng gấp nhiều lần (OR = 6,581; 95% CI: 2,796-13,824) và nguy cơ thai lớn hơn tuổi thai tăng vọt (OR = 7,554; 95% CI: 3,372-16,921) ^[1].

Ngoài ra, các nghiên cứu tổng quan công bố năm 2025 cho thấy việc tiêu thụ chất làm ngọt nhân tạo của mẹ bầu, đặc biệt là acesulfame K (ace-K), liên quan đến các kết quả chuyển hóa bất lợi trên mô hình động vật, gồm rối loạn dung nạp glucose, rối loạn chức năng chuyển hóa và giới hạn phát triển thai nhi ^[2]. Sử dụng chất ngọt nhân tạo sorbitol trong thời gian dài cũng làm biến đổi hệ vi sinh vật đường ruột, làm giảm lượng vi khuẩn có lợi như Bifidobacterium và Lachnospiraceae, góp phần gây bất lợi cho đường huyết ^[2]. Dù một số chất tạo ngọt như stevia hay aspartame cho thấy tiềm năng không làm tăng lượng thức ăn nạp vào và stevia có thể hỗ trợ giảm đường huyết sau ăn ^[2], thai phụ vẫn cần đặc biệt thận trọng với mọi loại nước uống công nghiệp dán nhãn "ăn kiêng".

Một nghiên cứu năm 2025 trên 242 phụ nữ thừa cân có tiền sử tiểu đường thai kỳ cho thấy nhận thức cá nhân về nguy cơ tiểu đường típ 2 không liên quan đến việc họ giảm uống đồ có đường, trong khi người có chỉ số BMI cao hơn lại có xu hướng uống nhiều nước ngọt hơn (OR = 1,05; 95% CI: 1,01-1,10) ^[7]. Điều này chứng tỏ việc thay đổi thói quen uống ngọt đòi hỏi sự chủ động nghiêm túc chứ không chỉ dừng lại ở cảm giác lo lắng suông.

Nhóm phụ nữ mang thai cần đặc biệt thận trọng

Mọi mẹ bầu đều cần kiểm soát lượng đường nạp vào, nhưng những nhóm đối tượng sau bắt buộc phải hạn chế tối đa hoặc cắt bỏ hoàn toàn thói quen uống trà sữa và nước ngọt:

• Phụ nữ có chỉ số khối cơ thể (BMI) cao trước khi mang thai hoặc tăng cân vượt mức khuyến nghị trong thai kỳ ^[4], ^[2], ^[7].
• Phụ nữ có tiền sử đái tháo đường thai kỳ ở lần mang thai trước hoặc gia đình có người mắc đái tháo đường ^[4], ^[7].
• Người mang thai khi lớn tuổi hoặc ít vận động thể lực ^[4].
• Những mẹ bầu có chỉ số xét nghiệm dung nạp đường huyết ở ngưỡng tiền tiểu đường hoặc có nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ ^[1].

Lời khuyên áp dụng thực tế cho mẹ bầu

Để đảm bảo thai kỳ khỏe mạnh, việc kiểm soát khẩu phần nước uống hàng ngày là yếu tố then chốt:

• Giảm tần suất và liều lượng: Thay vì thói quen dùng trà sữa hàng ngày hoặc nhiều lần mỗi tuần, hãy cắt giảm dần xuống dưới 1 lần mỗi tuần và hướng tới việc ngừng hoàn toàn ^[1]. Lựa chọn ly cỡ nhỏ nhất nếu muốn thỏa mãn cơn thèm.
• Điều chỉnh lượng đường: Khi gọi đồ uống tại các cửa hàng, luôn yêu cầu mức đường thấp nhất có thể (0% hoặc 30% đường), không dùng kèm các loại thạch ngâm si-rô ngọt đậm hay trân châu phủ đường.
• Ưu tiên nước lọc và thức uống thanh đạm: Nước lọc tinh khiết vẫn là nguồn bổ sung chất lỏng tốt nhất cho thai phụ. Tránh lạm dụng nước đóng chai hay các loại sữa lên men chứa nhiều đường bổ sung ^[3].
• Chế biến đồ uống tại nhà: Mẹ bầu có thể nấu nước trà thanh nhẹ tại nhà, kết hợp cùng một lượng nhỏ sữa tươi không đường tiệt trùng để tạo vị thơm béo tự nhiên mà không cần bổ sung đường tự do.

Kiểm soát cơn thèm trà sữa là bước đi quan trọng giúp mẹ bầu phòng tránh nguy cơ tiểu đường thai kỳ và bảo vệ thai nhi khỏi biến chứng sinh con to. Hãy xây dựng một thực đơn dinh dưỡng cân bằng và luôn chủ động tham khảo ý kiến của bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng nếu bản thân có bệnh lý nền hoặc gặp khó khăn trong việc kiểm soát mức đường huyết.