Bước qua tuổi 40, nhiều phụ nữ truyền tai nhau thói quen uống sữa đậu nành hoặc viên uống mầm đậu nành mỗi ngày để giữ dáng và bảo vệ khung xương. Thắc mắc lớn đặt ra là liệu hợp chất tự nhiên trong đậu nành có thực sự ngăn chặn được tình trạng mất xương khi nội tiết tố suy giảm.
Câu trả lời ngắn gọn là isoflavone đậu nành có khả năng hỗ trợ làm chậm mất xương và giữ canxi ở phụ nữ mãn kinh, nhưng tác dụng ở mức độ vừa phải và không hoàn toàn đồng nhất ở mọi vị trí xương [1][2]. Hợp chất này đóng vai trò như một phần bù đắp cho sự thiếu hụt nội tiết tố, song không thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị chuyên sâu hay việc bổ sung canxi và vitamin D [1][2][3].
Cơ chế phytoestrogen bù đắp suy giảm estrogen bảo vệ xương
Loãng xương sau mãn kinh là tình trạng khối lượng xương thấp do quá trình hủy xương gia tăng sau khi nồng độ nội tiết tố estrogen suy giảm [3]. Ở phụ nữ sau mãn kinh, sự sụt giảm estrogen tự nhiên có thể được bù đắp một phần nhờ isoflavone đậu nành hoạt động như các phytoestrogen (estrogen thực vật) [4][1].
Về mặt cấu trúc, isoflavone đậu nành có ít nhất hai nhóm chức hydroxyl ở vị trí đối diện nhau trên phân tử, mô phỏng tác dụng của estradiol và có cấu trúc tương tự 17-beta-estradiol [4][3]. Nhờ đặc điểm này, các phytoestrogen có ái lực với thụ thể estrogen và có thể hoạt động như chất chủ vận hoặc chất đối kháng estrogen [3]. Chúng không chỉ hoạt động như các estrogen yếu mà còn cạnh tranh với estrogen nội sinh để gắn vào thụ thể estrogen [4].
Khi gắn kết, thụ thể ERalpha kích hoạt các con đường phosphoryl hóa nội bào bao gồm PI3K/Akt và NF-kappaB để phát huy tác dụng sinh học [4]. Thông qua tương tác giữa mức độ biểu hiện thụ thể estrogen ở phụ nữ và tác dụng phytoestrogen, isoflavone giúp làm chậm đáng kể tốc độ chu chuyển xương, duy trì sự cân bằng động giữa quá trình hủy xương và tạo xương, đồng thời ngăn ngừa mất canxi trong xương [4].
Nghiên cứu lâm sàng ghi nhận hiệu quả khả quan ở nhóm xương thấp và giữ canxi
Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2003 đã khảo sát tác động của isoflavone đậu nành trên 203 phụ nữ mãn kinh người Trung Quốc từ 48 đến 62 tuổi trong 1 năm [5]. Người tham gia được chia thành 3 nhóm dùng giả dược (1 g tinh bột, 67 người), liều trung bình (0,5 g tinh bột, 0,5 g chiết xuất đậu nành chứa khoảng 40 mg isoflavones, 68 người) và liều cao (1,0 g chiết xuất đậu nành chứa khoảng 80 mg isoflavones, 68 người), đồng thời tất cả đều dùng 500 mg canxi và 125 IU vitamin D3 mỗi ngày [5]. Kết quả cho thấy nhóm dùng liều cao 80 mg có tốc độ thay đổi hàm lượng khoáng xương (BMC) ở toàn bộ vùng hông và mấu chuyển tốt hơn nhẹ nhưng có ý nghĩa thống kê so với nhóm giả dược và liều trung bình [5]. Tuy nhiên, giới hạn của nghiên cứu là tác dụng tích cực này chỉ quan sát thấy ở những phụ nữ có hàm lượng khoáng xương ban đầu thấp (ở mức trung vị hoặc thấp hơn) [5].
Năm 2009, một thử nghiệm lâm sàng đa trung tâm, ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược kéo dài 24 tháng trên 403 phụ nữ mãn kinh đã đánh giá việc bổ sung hàng ngày 80 mg hoặc 120 mg isoflavone aglycone từ trụ dưới lá mầm đậu nành kết hợp canxi và vitamin D [1]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng 120 mg isoflavone mỗi ngày có mức giảm mật độ khoáng xương (BMD) toàn thân nhỏ hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm giả dược ở cả thời điểm 1 năm và 2 năm điều trị [1]. Mức giảm điểm T-score BMD toàn thân cũng nhỏ hơn ở nhóm này sau 1 năm nhưng không duy trì ở năm thứ 2 [1]. Giới hạn rõ rệt của thử nghiệm này là việc bổ sung isoflavone không tạo ra khác biệt so với giả dược đối với mật độ khoáng xương từng vùng, hàm lượng khoáng xương, hay các chỉ số sinh hóa chuyển hóa xương, tức là không làm chậm mất xương tại các vị trí hay gãy xương phổ biến [1].
Một thử nghiệm can thiệp bắt chéo, ngẫu nhiên, làm mù công bố năm 2015 đã tiến hành trên 24 phụ nữ mãn kinh được sàng lọc trước về khả năng chuyển hóa daidzein thành equol [2]. Các đối tượng được đánh dấu bằng đồng vị canxi (41)Ca và dùng lần lượt 5 loại viên uống isoflavone đậu nành (gồm 2 liều giàu genistein và 3 liều isoflavone hỗn hợp) cùng một thuốc nhóm bisphosphonate là risedronate, mỗi đợt 50 ngày kèm 50 ngày nghỉ chuyển tiếp [2]. Kết quả cho thấy các liều từ 52 đến 220 mg tổng isoflavone mỗi ngày làm tăng khả năng giữ canxi trong xương từ 3,4% đến 7,6% [2]. Liều hiệu quả nhất là 105,23 mg tổng isoflavone mỗi ngày (chứa genistein, daidzein và glycitein theo tỷ lệ tự nhiên) giúp tăng giữ canxi xương thêm 7,6% [2]. Riêng genistein ở liều 52,85 mg mỗi ngày giúp tăng giữ canxi xương 3,4%, nhưng khi tăng lên liều cao 113,52 mg mỗi ngày thì không còn lợi ích [2]. Giới hạn của can thiệp này là quy mô mẫu nhỏ (24 người) và hiệu quả giữ canxi của isoflavone chỉ ở mức vừa phải khi so với thuốc risedronate (vốn đạt mức tăng giữ canxi 15,3%) [2].
Ngoài dữ liệu trên người, một nghiên cứu năm 2005 trên mô hình chuột cái Sprague-Dawley 9 tuần tuổi bị cắt buồng trứng (mô phỏng tình trạng mãn kinh) ăn chế độ ít canxi (0,1%), nhiều chất béo trong 6 tuần cũng cung cấp thêm góc nhìn về liều lượng [6]. Những con chuột được bổ sung 80 ppm isoflavone đậu nành hoặc chỉ tiêm estrogen (10 microg/kg trọng lượng cơ thể) đều tăng hàm lượng khoáng chất (canxi và phốt pho) trong xương với hiệu quả tương đương nhau [6]. Tuy nhiên, nghiên cứu này có giới hạn là thực hiện trên động vật, và phát hiện thấy việc kết hợp cả isoflavone lẫn tiêm estrogen không mang lại lợi ích, thậm chí khi tăng liều isoflavone lên 160 ppm thì lợi ích bảo vệ xương bị giảm đi hoặc biến mất hoàn toàn [6].
Khi nghiên cứu chưa tìm thấy lợi ích rõ rệt trên mật độ xương vùng
Không phải thử nghiệm nào cũng ghi nhận kết quả đồng nhất. Một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên, mù đôi kéo dài 2 năm công bố năm 2009 đã theo dõi 203 phụ nữ mãn kinh khỏe mạnh [7]. Người tham gia được chia dùng 25 g đạm đậu nành không có isoflavone, 25 g đạm đậu nành chứa 90 mg isoflavone, hoặc 25 g đạm sữa (casein và whey) làm nhóm chứng trong 24 tháng, đo mật độ xương và thể chất mỗi 6 tháng [7].
Kết quả sau 2 năm cho thấy mật độ khoáng xương ở cột sống thắt lưng và cổ xương đùi đều giảm có ý nghĩa ở tất cả các nhóm hoàn thành nghiên cứu, và các chỉ số hoạt động thể chất cũng suy giảm ở mọi nhóm [7]. Mặc dù isoflavone đậu nành ngăn chặn được tình trạng mất xương lớn so với ban đầu tại vị trí mấu chuyển xương đùi, sự khác biệt giữa các nhóm không có ý nghĩa thống kê, dẫn đến kết luận 25 g đạm đậu nành kèm 90 mg isoflavone không mang lại lợi ích cộng thêm trong việc ngừa mất xương hay cải thiện thể chất [7].
Bên cạnh đó, một bài tổng quan công bố năm 2013 đánh giá hàng loạt nghiên cứu sử dụng các chế phẩm khác nhau (thực phẩm đậu nành, thực phẩm làm giàu đậu nành và viên nén isoflavone) trên cả phụ nữ phương Tây và châu Á [3]. Bài tổng quan chỉ ra rằng do có sự khác biệt rất lớn về thiết kế, thời gian nghiên cứu, quần thể đối tượng, loại isoflavone và tiêu chí đánh giá, nên nhìn chung các bằng chứng vẫn chưa khẳng định được vai trò bảo vệ hoàn toàn của isoflavone đậu nành trong việc ngăn ngừa mất xương sau mãn kinh [3].
Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng khoa học
Tổng hợp các dữ liệu cho thấy lợi ích rõ nhất của isoflavone đậu nành là hỗ trợ giảm mất mật độ xương toàn thân [1], duy trì hàm lượng khoáng xương vùng hông ở người có khối lượng xương ban đầu thấp [5], và tăng khả năng giữ canxi tại xương từ 3,4% đến 7,6% [2]. Các loại isoflavone hỗn hợp chứa genistein, daidzein và glycitein theo tỷ lệ tự nhiên cho thấy hiệu quả giữ canxi tốt hơn so với dùng đơn chất [2].
Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng là hiệu quả trên các vị trí dễ gãy xương như cột sống thắt lưng hay cổ xương đùi chưa được chứng minh rõ ràng ở phụ nữ khỏe mạnh [1][7]. Nhiều nghiên cứu trước đây về đạm đậu nành chỉ kéo dài ngắn hạn từ 3 đến 6 tháng nên không cung cấp được bằng chứng kết luận [7].
Một yếu tố khác từng gây tranh cãi là khả năng hệ vi khuẩn đường ruột chuyển hóa isoflavone (cụ thể là daidzein) thành equol — gọi là kiểu hình sinh equol — giữa từng cá nhân [2][8]. Một phân tích năm 2007 cho rằng sự khác biệt cá nhân trong quá trình chuyển hóa của vi khuẩn đường ruột để tạo ra equol có thể giải thích một phần cho các kết quả trái ngược nhau giữa các nghiên cứu lâm sàng, và rất ít thử nghiệm trước đó tính đến yếu tố này [8]. Dù vậy, thử nghiệm bắt chéo năm 2015 đã sàng lọc trước yếu tố này và chứng minh khả năng giữ canxi trong xương của isoflavone đậu nành không có sự khác biệt (P = 0,5) giữa người có khả năng sinh equol và người không sinh equol [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng mầm đậu nành
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là uống càng nhiều isoflavone thì xương càng chắc khỏe. Thực tế nghiên cứu trên người cho thấy dùng genistein ở mức 52,85 mg mỗi ngày giúp tăng giữ canxi xương, nhưng khi tăng gấp đôi lên 113,52 mg mỗi ngày thì lợi ích này biến mất [2]. Tương tự, nghiên cứu trên chuột cắt buồng trứng cũng chỉ ra liều 80 ppm có lợi nhưng tăng lên 160 ppm lại làm giảm hoặc mất hoàn toàn tác dụng bảo vệ xương [6].
Hiểu lầm thứ hai là xem viên uống isoflavone như thuốc đặc trị thay thế hoàn toàn thuốc chống loãng xương. Dữ liệu lâm sàng cho thấy ngay cả liều isoflavone hỗn hợp tối ưu (105,23 mg/ngày) giúp tăng giữ canxi xương 7,6% thì mức độ này vẫn chỉ ở mức vừa phải, thấp hơn một nửa so với hiệu quả 15,3% của thuốc điều trị risedronate [2].
Hiểu lầm thứ ba là tự ý kết hợp viên uống isoflavone cùng liệu pháp estrogen ngoại sinh với kỳ vọng nhân đôi tác dụng. Thử nghiệm trên mô hình động vật cho thấy isoflavone cạnh tranh gắn vào thụ thể estrogen [4], và việc kết hợp bổ sung isoflavone đậu nành cùng tiêm estrogen không mang lại lợi ích cộng thêm nào cho khoáng chất xương [6].
Ai nên thận trọng khi bổ sung isoflavone
Phụ nữ đã được chẩn đoán loãng xương nặng hoặc có nguy cơ gãy xương cao ở cột sống, cổ xương đùi không nên chỉ dựa vào đậu nành mà bỏ qua phác đồ điều trị y khoa, bởi isoflavone không làm chậm quá trình mất xương tại các vị trí gãy xương phổ biến ở người khỏe mạnh [1][7].
Những người đang sử dụng liệu pháp thay thế nội tiết tố estrogen hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh lý nền cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng các chế phẩm chiết xuất cô đặc, do hợp chất này có tính chất cạnh tranh thụ thể với estrogen nội sinh và có thể làm thay đổi hiệu quả điều trị [4][6]. Ngoài ra, việc tự ý dùng các viên uống hàm lượng cao vượt ngưỡng nghiên cứu có thể không mang lại lợi ích bảo vệ xương [2][6].
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ xương an toàn
Để tận dụng lợi ích giữ canxi cho xương, phụ nữ giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh nên ưu tiên các dạng bổ sung có chứa hỗn hợp isoflavone (genistein, daidzein và glycitein) theo tỷ lệ tự nhiên của hạt đậu nành thay vì chỉ dùng đơn chất tinh khiết [2]. Trong các thử nghiệm lâm sàng cho kết quả tích cực trên xương, liều lượng hiệu quả thường dao động từ khoảng 80 mg đến 120 mg tổng isoflavone mỗi ngày [1][2][5].
Việc bổ sung isoflavone không thể tách rời nền tảng dinh dưỡng cơ bản cho xương. Trong các nghiên cứu ghi nhận hiệu quả tích cực ở người, isoflavone luôn được sử dụng kết hợp đồng thời với canxi (như mức 500 mg/ngày) và vitamin D3 (như mức 125 IU/ngày) [1][5]. Người dùng có thể duy trì thực phẩm đậu nành truyền thống trong bữa ăn cân bằng hàng ngày, uống đủ nước và vận động đều đặn; nếu muốn dùng thực phẩm chức năng chiết xuất liều cố định kéo dài từ 1 đến 2 năm, cần tham khảo bác sĩ để kiểm tra mật độ khoáng xương ban đầu nhằm đánh giá đúng nhu cầu thực tế của cơ thể [1][5].
Tóm lại, isoflavone đậu nành là nguồn phytoestrogen tự nhiên có khả năng hỗ trợ giữ canxi và làm chậm mất xương toàn thân ở mức độ vừa phải khi nội tiết tố suy giảm [4][1][2]. Tuy nhiên, hợp chất này cần được dùng đúng liều lượng hợp lý, kết hợp đủ canxi cùng vitamin D và không thể thay thế thuốc điều trị chuyên khoa khi đã có bệnh lý loãng xương [1][2][5].
