Nhiều phụ nữ trẻ thường tìm kiếm các loại thảo dược bổ sung nội tiết tố với hy vọng làm đẹp da, cải thiện vóc dáng hoặc ngăn ngừa lão hóa sớm. Trong số các sản phẩm được truyền tai nhau, cỏ ba lá đỏ (red clover) nổi lên như một giải pháp thảo mộc tự nhiên giàu phytoestrogen. Tuy nhiên, việc tự ý bổ sung hoạt chất có tính chất tương tự hormone sinh dục khi cơ thể vẫn đang sản xuất bình thường đặt ra nhiều câu hỏi lớn về mặt an toàn.

Đối với phụ nữ trẻ có chu kỳ kinh nguyệt đều đặn, câu trả lời ngắn gọn từ y học là không nên và không cần thiết phải sử dụng cỏ ba lá đỏ. Cơ thể người trẻ vốn đã duy trì sự cân bằng tinh tế giữa các hormone nội sinh, việc đưa thêm phytoestrogen liều cao từ bên ngoài vào không mang lại lợi ích rõ rệt mà còn tiềm ẩn nguy cơ làm xáo trộn hoạt động tự nhiên của trục nội tiết sinh dục.

Cơ chế tác động của phytoestrogen lên hệ nội tiết

Cỏ ba lá đỏ (Trifolium pratense L.) là loại thảo mộc rất giàu các hợp chất isoflavone bao gồm genistein, daidzein, formononetin và biochanin A [1]. Những hợp chất này được gọi chung là phytoestrogen nhờ cấu trúc hóa học tương tự như 17beta-estradiol, một hormone estrogen chủ đạo trong cơ thể nữ giới [2], [1]. Nhờ sự tương đồng này, isoflavone từ cỏ ba lá đỏ có khả năng gắn kết trực tiếp vào các thụ thể estrogen của tế bào, đặc biệt là thụ thể estrogen-beta [2].

Nghiên cứu trên tế bào nội mô mạch máu người chỉ ra rằng dịch chiết cỏ ba lá đỏ kích hoạt quá trình phiên mã và tăng cường biểu hiện cũng như hoạt tính của enzyme tổng hợp oxit nitric (eNOS) thông qua việc gắn vào thụ thể estrogen-beta [2]. Đáng chú ý, các isoflavone này còn hiệp đồng với 17beta-estradiol nội sinh để làm tăng biểu hiện của eNOS mà không gây ra tác dụng kháng estrogen ở tế bào nội mô [2]. Tuy nhiên, ở các mô phụ thuộc hormone khác trong cơ thể người phụ nữ trẻ, việc cạnh tranh thụ thể hoặc cộng hưởng estrogen có thể tạo ra những tín hiệu nội tiết bất thường.

Trục hạ đồi - tuyến yên - buồng trứng và nguy cơ rối loạn

Ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, chu kỳ kinh nguyệt được vận hành nhờ một vòng điều hòa phản hồi cực kỳ chính xác gọi là trục hạ đồi - tuyến yên - buồng trứng. Vùng hạ đồi tiết gonadotropin-releasing hormone kích thích tuyến yên sản xuất hormone tạo hoàng thể (LH) và hormone kích thích nang trứng (FSH), từ đó thúc đẩy buồng trứng giải phóng estrogen và progesterone theo từng pha của chu kỳ.

Khi phụ nữ trẻ đưa vào cơ thể một lượng lớn isoflavone ngoại sinh từ thực phẩm bổ sung, nồng độ các chất có hoạt tính estrogen trong máu tăng lên. Cơ chế phản hồi âm tính của cơ thể có thể nhận diện sai lệch mức hormone tổng thể, từ đó ức chế tuyến yên tiết FSH hoặc làm biến động nồng độ estradiol tự nhiên. Một phân tích gộp năm 2015 trên 11 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) cho thấy việc dùng cỏ ba lá đỏ làm tăng đáng kể nồng độ estradiol trong máu (p = 0,051), đồng thời có xu hướng làm giảm nồng độ FSH (p = 0,157) và protein gắn hormone sinh dục SHBG (p = 0,4) [3]. Dù các thay đổi về FSH hay LH chưa đạt ý nghĩa thống kê trên nhóm đối tượng phụ nữ mãn kinh và tiền mãn kinh trong phân tích gộp này, tác động gia tăng estrogen thực sự đã được ghi nhận [3]. Ở phụ nữ trẻ vốn có nồng độ estradiol nội sinh dồi dào, sự gia tăng thêm này có thể gây nhiễu loạn chu kỳ rụng trứng bình thường.

Nghiên cứu khoa học nói gì về tác động trên phụ nữ tiền mãn kinh?

Phần lớn các nghiên cứu lâm sàng về cỏ ba lá đỏ đều tập trung vào nhóm phụ nữ trung niên, tiền mãn kinh hoặc mãn kinh, nơi nồng độ estrogen nội sinh đã suy giảm nghiêm trọng.

Năm 2003, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, nhóm song song được tiến hành trên 25 phụ nữ tiền mãn kinh khỏe mạnh [4]. Nhóm can thiệp (12 người) dùng giả dược trong 1 chu kỳ kinh nguyệt và sau đó uống 86 mg/ngày isoflavone từ cỏ ba lá đỏ trong 3 chu kỳ liên tiếp; nhóm đối chứng (13 người) dùng giả dược suốt 4 chu kỳ kinh nguyệt [4]. Kết quả cho thấy lượng isoflavone bài tiết qua nước tiểu ở nhóm dùng cỏ ba lá đỏ tăng vọt gấp 15 lần (p < 0,0001) [4]. Tuy nhiên, việc bổ sung 86 mg/ngày này không đem lại bất kỳ tác động tích cực nào lên nồng độ cholesterol toàn phần, LDL, HDL, triglyceride, cũng như đường huyết hay chỉ số kháng insulin [4]. Các tác giả kết luận rằng nhóm phụ nữ trẻ tiền mãn kinh vốn có nguy cơ tim mạch thấp và cơ thể không nhận được lợi ích nào từ việc dùng isoflavone ngoại sinh này [4].

Năm 2004, một thử nghiệm ngẫu nhiên bắt chéo có đối chứng giả dược khảo sát việc bổ sung 86 mg/ngày isoflavone cỏ ba lá đỏ trong 1 tháng trên 16 phụ nữ tiền mãn kinh và 7 phụ nữ sau mãn kinh [5]. Kết quả chỉ ra rằng ở nhóm tiền mãn kinh, sự thay đổi của yếu tố tăng trưởng giống insulin (IGF-1), IGF-BP1 và IGF-BP3 ở các giai đoạn khác nhau của chu kỳ kinh nguyệt không có sự khác biệt giữa giai đoạn dùng isoflavone và giả dược [5]. Mức IGF-1 chỉ có xu hướng giảm nhẹ không đáng kể (p = 0,06) sau khi dùng [5]. Cỏ ba lá đỏ cũng không làm thay đổi cholesterol toàn phần, triacylglycerol hay tình trạng chống oxy hóa ở nhóm phụ nữ trẻ này [5].

Năm 2020, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi kéo dài 24 tháng đánh giá việc sử dụng 80 mg chiết xuất cỏ ba lá đỏ (Promensil Forte) mỗi ngày kết hợp thay đổi lối sống ở 42 bệnh nhân ung thư vú tiền mãn kinh có thụ thể hormone dương tính đang điều trị bằng tamoxifen, so với 39 bệnh nhân dùng giả dược [6]. Cả hai nhóm đều được khuyến khích ăn theo chế độ Địa Trung Hải và duy trì vận động [6]. Điểm số triệu chứng mãn kinh (MRS) giảm rõ rệt ở cả hai nhóm (p < 0.0001) nhưng không có sự khác biệt giữa nhóm dùng thảo mộc và giả dược (p = 0,69), cho thấy sự cải thiện chủ yếu nhờ can thiệp chế độ ăn và lối sống [6]. Mức độ hormone và tình trạng kháng insulin giữa hai nhóm cũng gần như không thay đổi, độ dày nội mạc tử cung giữ nguyên (p = 0,93) [6].

Hiệu quả thực tế và các giới hạn về mặt bằng chứng

Các dữ liệu hiện có cho thấy cỏ ba lá đỏ không phải là giải pháp đem lại lợi ích thần kỳ như các quảng cáo thương mại. Ngay cả đối với nhóm đối tượng mãn kinh – những người vốn thiếu hụt nội tiết tố – tác dụng của cỏ ba lá đỏ cũng rất biến thiên.

Một thử nghiệm lâm sàng mù ba có đối chứng giả dược năm 2012 theo dõi 55 phụ nữ sau mãn kinh dùng 45 mg isoflavone cỏ ba lá đỏ hoặc giả dược trong 8 tuần [7]. Kết quả cho thấy điểm số chất lượng cuộc sống tổng thể (MENQOL) và các lĩnh vực vận mạch, tâm lý xã hội, thể chất đều cải thiện ở cả hai nhóm so với ban đầu, nhưng không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng cỏ ba lá đỏ và nhóm dùng giả dược [7]. Thảo dược này không thể hiện sự vượt trội so với hiệu ứng tâm lý từ viên giả dược [7].

Phân tích gộp năm 2015 chỉ ra tần suất cơn bốc hỏa ở nhóm dùng cỏ ba lá đỏ thấp hơn nhóm đối chứng nhưng mức ý nghĩa thống kê cũng chỉ ở ranh giới (p = 0,067) [3]. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng bằng chứng bị hạn chế nhiều do lỗi phương pháp luận ở các nghiên cứu thành phần, tình trạng mãn kinh không đồng nhất và độ không đồng nhất rất lớn giữa các thử nghiệm [3]. Do đó, việc phụ nữ trẻ kỳ vọng cỏ ba lá đỏ giúp cải thiện làn da, tăng cường sinh lý hay điều hòa chu kỳ kinh nguyệt hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học xác thực.

Những hiểu lầm phổ biến ở phụ nữ trẻ

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cứ thảo dược tự nhiên là vô hại". Nhiều người cho rằng phytoestrogen từ thực vật dịu nhẹ, nếu thiếu thì bổ sung mà thừa thì cơ thể tự đào thải. Thực tế, phytoestrogen ngoại sinh liều cao (thường từ 40 mg đến 120 mg isoflavone mỗi ngày trong các viên nén thương mại) là một liều dược lý chứ không còn là liều dinh dưỡng thông thường [8], [1].

Một hiểu lầm khác là dùng cỏ ba lá đỏ để "phòng ngừa ung thư vú từ sớm". Năm 2008, một thử nghiệm tiến hành trên 401 phụ nữ khỏe mạnh từ 35-70 tuổi có tiền sử gia đình mắc ung thư vú được cho dùng 40 mg isoflavone cỏ ba lá đỏ mỗi ngày suốt 3 năm [8]. Dù kết quả khẳng định sản phẩm an toàn, dung nạp tốt, không làm thay đổi mật độ vú, độ dày nội mạc tử cung hay hormone FSH, nghiên cứu này chỉ chứng minh tính khả thi về mặt an toàn chứ chưa có bằng chứng xác nhận khả năng phòng ngừa ung thư vú ở phụ nữ trẻ [8].

Ai nên đặc biệt thận trọng với cỏ ba lá đỏ?

Dù cỏ ba lá đỏ không gây ra tương tác dược động học đáng kể trên các enzyme gan CYP1A2, CYP2C9, CYP2D6 và CYP3A4/5 khi thử nghiệm trên 15 phụ nữ với liều 120 mg/ngày [1], một số nhóm đối tượng vẫn phải hết sức cẩn trọng:

  • Phụ nữ trẻ có chu kỳ kinh nguyệt đều đặn: Không có chỉ định y khoa nào khuyến khích nhóm này dùng phytoestrogen ngoại sinh vì nguy cơ làm rối loạn tín hiệu điều hòa nội tiết tự nhiên [4].
  • Người mắc các bệnh phụ khoa nhạy cảm với hormone: Những người có tiền sử hoặc đang mắc lạc nội mạc tử cung, u xơ tử cung hoặc ung thư vú cần có sự chỉ định chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa [6], [8].
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Tuyệt đối không tự ý sử dụng các chế phẩm chứa isoflavone cô đặc do nguy cơ tác động xấu đến thai nhi và trẻ sơ sinh qua thụ thể estrogen.

Lời khuyên áp dụng vào thực tế cuộc sống

Thay vì tìm đến các viên uống bổ sung chứa chiết xuất cỏ ba lá đỏ liều lượng cao, phụ nữ trẻ nên tập trung vào việc nuôi dưỡng hệ nội tiết khỏe mạnh bằng lối sống khoa học. Một chế độ ăn cân bằng, đa dạng các loại thực phẩm thực vật toàn phần như đậu nành, hạt lanh, các loại đậu hạt sẽ cung cấp một lượng phytoestrogen tự nhiên ở mức độ dinh dưỡng an toàn, không gây xáo trộn hormone.

Nếu gặp phải các vấn đề về chu kỳ kinh nguyệt như kinh nguyệt không đều, đau bụng kinh dữ dội hoặc các dấu hiệu nghi ngờ rối loạn nội tiết, chị em nên đến các cơ sở y tế chuyên khoa phụ sản để làm xét nghiệm định lượng hormone thay vì tự ý mua thảo dược uống. Mọi can thiệp vào hệ thống hormone đều cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và tư vấn kỹ lưỡng.

Tóm lại, phụ nữ trẻ có kinh nguyệt bình thường không nên sử dụng thực phẩm bổ sung từ cỏ ba lá đỏ. Cơ thể đang trong trạng thái cân bằng nội tiết hoàn hảo không cần thêm sự can thiệp từ phytoestrogen ngoại sinh. Giữ gìn lối sống lành mạnh, dinh dưỡng hợp lý chính là chìa khóa tốt nhất để duy trì sức khỏe sinh sản dài lâu.