Hoa hiên vốn quen thuộc trong gian bếp và tủ thuốc gia đình người Á Đông từ hàng nghìn năm qua [1]. Nhiều người truyền tai nhau rằng phần rễ của loài cây này mới là nơi tích tụ tinh chất quý giá nhất để trị sưng đau, trong khi phần hoa chỉ đơn thuần làm rau ăn mát hoặc giúp dễ ngủ. Thắc mắc đặt ra là giữa rễ hoa hiên và bông hoa hiên, bộ phận nào thực sự sở hữu dược tính kháng viêm mạnh hơn?
Câu trả lời trực tiếp từ các dữ liệu khoa học hiện có là bông hoa hiên có bằng chứng thực nghiệm rõ ràng và trực tiếp về khả năng kháng viêm nhờ hàm lượng dồi dào các hợp chất axit phenolic và flavonoid [1] [2]. Ngược lại, các nghiên cứu hiện tại về rễ hoa hiên chủ yếu ghi nhận nhóm hoạt chất anthraquinone, kaempferol và axit vanillic với trọng tâm hướng đến tác dụng hỗ trợ giảm trầm cảm và ức chế sự tăng sinh của tế bào khối u trong ống nghiệm, chứ chưa có số liệu đo lường trực tiếp về hiệu quả kháng viêm hay phép so sánh đối đầu với phần hoa [3] [4].
Bối cảnh sử dụng và sự khác biệt giữa hai bộ phận
Cây hoa hiên (tên khoa học là Hemerocallis fulva) là loài thảo mộc lâu năm được trồng rộng rãi tại khu vực Đông Á như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và Đài Loan [1] [5]. Loài cây này vừa là thực phẩm vừa là vị thuốc truyền thống lâu đời [1] [5]. Trong văn hóa ẩm thực và y học cổ truyền, hoa và nụ hoa hiên còn được gọi là "vong ưu thảo" (cỏ quên sầu) hay "kim châm thái", thường dùng làm nguyên liệu nấu ăn hoặc hỗ trợ các vấn đề về giấc ngủ và tâm trạng [6].
Theo y văn cổ truyền, các bộ phận của cây hoa hiên có sự phân hóa công dụng khá rõ rệt. Phần nụ hoa được biết đến với khả năng thanh nhiệt, trừ thấp, giải độc và giải uất [3]. Trong khi đó, phần rễ hoa hiên được ghi chép là có tác dụng định thần, làm dịu tính khí để giảm bớt cảm giác u sầu [3]. Chính vì cả hai bộ phận đều được ứng dụng trong y học cổ truyền, người tiêu dùng thường lầm tưởng rễ cây luôn mang dược tính kháng viêm mạnh hơn phần hoa.
Cơ chế tác động và bản đồ hoạt chất của hoa và rễ
Để biết bộ phận nào kháng viêm tốt hơn, giới khoa học dựa vào việc định lượng các hợp chất thực vật (phytochemicals) và thử nghiệm phản ứng của tế bào. Ở phần bông hoa hiên, đặc tính kháng viêm và chống oxy hóa gắn liền với sự hiện diện của các axit phenolic, flavonoid (như rutin), axit caffeoylquinic, carotenoid và anthocyanin [1] [2] [6]. Khi cơ thể hoặc tế bào gặp tác nhân gây hại (như vi khuẩn hoặc nồng độ đường cao), hệ miễn dịch sẽ kích hoạt các chất trung gian gây viêm như nitric oxide (NO), interleukin-6 (IL-6), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và prostaglandin E2 [1] [2]. Chiết xuất từ bông hoa hiên hoạt động bằng cách ức chế sự sản sinh các chất gây viêm này, đồng thời chặn đứng hoạt động của enzyme cyclooxygenase-2 (COX-2) và yếu tố phiên mã NF-kappa B — hai "công tắc" chính kích hoạt phản ứng viêm trong tế bào [1] [2].
Đối với phần rễ hoa hiên (Hemerocallis Radix), bức tranh hoạt chất lại mang màu sắc khác. Phân tích dược lý mạng lưới và phân lập hóa học cho thấy rễ hoa hiên chứa 11 thành phần hoạt tính đạt chuẩn hấp thu và chuyển hóa, nổi bật là nhóm anthraquinone (bao gồm các kwanzoquinone A, B, C, D, E, F, G, 2-hydroxychrysophanol và rhein), cùng với kaempferol và axit vanillic [3] [4]. Thay vì tác động trực tiếp lên các chuỗi phản ứng viêm cấp tính trong các thử nghiệm hiện có, nhóm chất ở rễ (như anthraquinone, kaempferol, axit vanillic) được ghi nhận tác động lên các đích protein liên quan đến chứng trầm cảm như MAOA, MAOB và ESR1 [3]. Ngoài ra, các hợp chất anthraquinone từ rễ còn cho thấy khả năng ức chế sự nhân lên và thúc đẩy quá trình biệt hóa của một số dòng tế bào ung thư ở người trong môi trường phòng thí nghiệm [4].
Nghiên cứu khoa học nói gì về khả năng kháng viêm của bông hoa hiên?
Các bằng chứng về khả năng kháng viêm của bông hoa hiên được thiết lập qua các thí nghiệm tế bào và phân tích định lượng cụ thể. Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã tiến hành đánh giá hoạt tính kháng viêm trong ống nghiệm (in vitro) và cải thiện giấc ngủ trên cơ thể sống (in vivo) của hoa hiên [1]. Trên nhóm tình nguyện viên trưởng thành, những người uống chiết xuất nước từ hoa hiên có sự cải thiện rõ rệt về chất lượng giấc ngủ, hiệu suất ngủ và chức năng hoạt động ban ngày, đồng thời giảm thời gian trằn trọc trước khi ngủ so với nhóm chỉ uống nước [1]. Ở phần thí nghiệm tế bào, nhóm nghiên cứu kích hoạt phản ứng viêm trên đại thực bào bằng lipopolysaccharide (LPS), sau đó dùng chiết xuất nước và chiết xuất cồn (ethanol) của hoa hiên để xử lý [1]. Kết quả cho thấy cả hai loại chiết xuất đều ức chế sự sản sinh nitric oxide và interleukin-6 (hai dấu ấn gây viêm đặc trưng) [1]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) trong nghiên cứu này đã đo lường cụ thể hàm lượng hoạt chất rutin: đạt 7,27 ppm trong chiết xuất nước; 23,30 ppm trong chiết xuất ethanol; 14,71 ppm trong phân đoạn ethyl acetate của chiết xuất ethanol; và cao nhất là 57,43 ppm trong phân đoạn nước của chiết xuất ethanol [1].
Trước đó, một nghiên cứu năm 2018 đã đi sâu vào khả năng bảo vệ tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người (HUVE cells) của chiết xuất nước (AE) và chiết xuất ethanol (EE) từ bông hoa hiên trước tổn thương viêm và oxy hóa do nồng độ đường (glucose) cao gây ra [2]. Các nhà khoa học đã phân tích thành phần và thử nghiệm chiết xuất ở các nồng độ 0,5%, 1% và 2% [2]. Kết quả định lượng phát hiện 7 loại axit phenolic và 7 loại flavonoid trong cả hai loại chiết xuất, với hàm lượng dao động tương ứng từ 29 đến 205 mg/100 g và từ 41 đến 273 mg/100 g [2]. Khi tế bào tiếp xúc với đường huyết cao, hoạt động của các enzyme gây chết tế bào (caspase-3, caspase-8) và biểu hiện gen Bax tăng lên, lượng chất chống oxy hóa nội sinh glutathione sụt giảm, đồng thời bùng phát các gốc tự do (ROS) và hàng loạt chất gây viêm như interleukin-6, TNF-alpha, prostaglandin E2, COX-2 và NF-kappa B p50/65 [2]. Việc tiền xử lý tế bào bằng chiết xuất hoa hiên ở nồng độ 1% hoặc 2% đã làm giảm hoạt động của caspase-3 và gen Bax, tăng tỷ lệ sống sót của tế bào [2]. Đặc biệt, chiết xuất nước ở nồng độ 1% và 2% đã đảo ngược các thay đổi tiêu cực trên: vừa khôi phục hoạt động của các enzyme chống oxy hóa (glutathione peroxidase, glutathione reductase, catalase), vừa kìm hãm các chỉ số gây viêm [2].
Bên cạnh đó, một bài tổng quan hệ thống năm 2019 cũng củng cố thêm dữ liệu về đặc tính bảo vệ của loài cây này [6]. Tổng quan này chỉ ra rằng chiết xuất ethanol từ hoa hiên có hoạt tính chống oxy hóa mạnh, và hoa sấy đông khô (lyophilized) giữ được hoạt tính cao hơn so với hoa phơi sấy khô thông thường [6]. Các nghiên cứu trên biến chủng H. fulva var. sempervirens (kwanso) còn cho thấy khả năng dọn dẹp gốc tự do hydroxyl phụ thuộc vào liều lượng trong ống nghiệm [6]. Khi thử nghiệm cho chuột uống chiết xuất thô dạng axit, các nhà khoa học nhận thấy mức glutathione ở gan tăng lên đáng kể và tình trạng tổn thương gan do thuốc giảm đau acetaminophen gây ra bị ức chế [6]. Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2022 trên bộ phận lá hoa hiên bằng phương pháp chiết xuất hỗ trợ siêu âm (ở nồng độ ethanol 70,6%, tỷ lệ dung môi/mẫu 43,9:1 mL/g, nhiệt độ 61,7 độ C) cũng xác định được 5 loại flavonoid giúp giảm mức gốc tự do ROS từ 163,995% xuống còn 106,681% ở nồng độ 1,25 mg/mL mà không gây độc cho tế bào sừng HaCaT [5].
Nghiên cứu khoa học nói gì về rễ hoa hiên?
Trái với dữ liệu phong phú về kháng viêm ở phần hoa, các nghiên cứu về rễ hoa hiên trong dữ liệu hiện có lại tập trung vào hướng điều trị tâm thần kinh và ung bướu. Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã sử dụng phương pháp dược lý mạng lưới để giải mã cơ chế chống trầm cảm của rễ hoa hiên (Hemerocallis Radix) [3]. Nhóm nghiên cứu đã sàng lọc được 11 thành phần có hoạt tính sinh học từ rễ cây, đồng thời thu thập 267 đích tác động của rễ hoa hiên và 740 đích liên quan đến rối loạn trầm cảm từ các cơ sở dữ liệu [3]. Bằng cách xây dựng mạng lưới tương tác protein - protein và phân tích làm giàu gen, nghiên cứu kết luận rằng ba hoạt chất quan trọng nhất trong rễ là anthraquinone, kaempferol và axit vanillic có thể làm giảm các triệu chứng trầm cảm thông qua việc điều hòa các gen MAOA, MAOB và ESR1 [3]. Giới hạn của nghiên cứu này là dựa trên mô hình tính toán dược lý mạng lưới mà chưa có số liệu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp đo lường phản ứng viêm trên người [3].
Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2004 đã phân lập các hợp chất từ rễ của giống hoa hiên Hemerocallis fulva var. 'Kwanzo' để tìm kiếm chất ức chế sự phát triển của tế bào ung thư [4]. Các nhà khoa học đã tách chiết được một loạt anthraquinone mới (gồm kwanzoquinone A, B, C, D, E, F, G) và hai chất đã biết là 2-hydroxychrysophanol và rhein [4]. Khi thử nghiệm trên các dòng tế bào ung thư vú, hệ thần kinh trung ương (CNS), đại tràng và phổi của người, các hợp chất kwanzoquinone A-C, E, các dẫn xuất monoacetate của kwanzoquinone A và B, cùng 2-hydroxychrysophanol và rhein đã ức chế sự tăng sinh của tế bào khối u với nồng độ ức chế 50% (GI50) nằm trong khoảng từ 1,8 đến 21,1 microg/mL [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra giới hạn và sự phức tạp: khi tiếp xúc ở nồng độ GI50, hầu hết các dòng tế bào ung thư vẫn có tỷ lệ sống sót cao hơn dự kiến [4]. Hơn nữa, khi ủ chung các anthraquinone này với vitamin C và E, tỷ lệ sống sót của tế bào ung thư vú lại tăng lên (tức giảm tác dụng diệt u), trong khi ở tế bào ung thư đại tràng thì vitamin C và E lại làm tăng độc tính tiêu diệt tế bào của anthraquinone [4]. Không có hợp chất anthraquinone nào trong số này ức chế được hoạt động của enzyme topoisomerase [4].
Lợi ích, giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Nhìn vào bức tranh toàn cảnh, lợi ích của hoa hiên trong việc cung cấp các hoạt chất sinh học là rất rõ ràng: phần hoa giàu flavonoid (41–273 mg/100 g) và axit phenolic (29–205 mg/100 g) giúp giảm các chỉ số viêm (NO, IL-6, TNF-alpha, COX-2) và hỗ trợ giấc ngủ [1] [2]; phần rễ chứa các anthraquinone đặc hiệu và các chất có tiềm năng trên hệ thần kinh và tế bào khối u [3] [4].
Tuy nhiên, giới hạn của các bằng chứng hiện tại là các thử nghiệm kháng viêm (giảm IL-6, NO, bảo vệ tế bào mạch máu) chủ yếu mới dừng lại ở mô hình tế bào trong phòng thí nghiệm (in vitro) hoặc trên động vật, chỉ có tác dụng cải thiện giấc ngủ của chiết xuất nước hoa hiên là được thử nghiệm trên tình nguyện viên trưởng thành [1] [2] [6]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn nào đặt chiết xuất rễ và chiết xuất hoa lên bàn cân trong cùng một điều kiện để đo lường chỉ số kháng viêm trên bệnh nhân.
Từ đây, người dùng cần tránh hai hiểu lầm phổ biến: Thứ nhất là quan niệm "rễ cây luôn tốt và kháng viêm mạnh hơn hoa". Thực tế, nếu mục đích là bổ sung chất chống oxy hóa, giảm phản ứng viêm nhẹ và cải thiện giấc ngủ qua đường ăn uống, bông hoa hiên mới là bộ phận có đầy đủ dữ liệu định lượng về flavonoid và axit phenolic bảo chứng cho tác dụng này [1] [2]. Thứ hai là hiểu lầm rằng có thể tự ý kết hợp chiết xuất rễ hoa hiên với các loại vitamin liều cao để "ngừa ung thư". Nghiên cứu năm 2004 đã chứng minh sự tương tác phức tạp: vitamin C và E có thể làm tăng hiệu quả của anthraquinone từ rễ hoa hiên trên tế bào ung thư đại tràng nhưng lại làm phản tác dụng (giúp tế bào u sống tốt hơn) đối với tế bào ung thư vú trong ống nghiệm [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng hoa hiên?
Dù bông hoa hiên được xem là thực phẩm chức năng tiềm năng và an toàn trong ẩm thực truyền thống, một số nhóm đối tượng vẫn cần đặc biệt thận trọng [1] [2]. Quan trọng nhất là những người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh mạn tính. Tổng quan nghiên cứu năm 2019 chỉ ra rằng chiết xuất từ giống hoa hiên kwanso có khả năng ức chế hoạt động của cytochrome P450 3A (CYP3A) ở một mức độ nhất định [6]. CYP3A là hệ thống enzyme cực kỳ quan trọng ở người, chịu trách nhiệm xúc tác quá trình chuyển hóa của rất nhiều loại thuốc tây y cũng như quá trình tổng hợp cholesterol, steroid và các lipid khác [6]. Việc CYP3A bị ức chế có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu, dẫn đến giảm hiệu quả hoặc tăng độc tính của thuốc đang dùng.
Ngoài ra, rễ hoa hiên chứa nhiều hợp chất anthraquinone có hoạt tính sinh học mạnh tác động lên sự phân chia tế bào và các enzyme thần kinh (MAOA, MAOB) [3] [4]. Do đó, người tiêu dùng tuyệt đối không tự ý đào rễ hoa hiên về sắc uống hoặc dùng liều cao khi không có sự giám sát y tế. Phụ nữ mang thai, người có bệnh lý gan thận hoặc đang điều trị ung thư, trầm cảm, tiểu đường cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm chiết xuất cô đặc nào từ hoa hiên.
Cách áp dụng thực tế trong đời sống hàng ngày
Để tận dụng lợi ích kháng viêm, chống oxy hóa và hỗ trợ giấc ngủ một cách an toàn trong đời sống, người dân nên ưu tiên sử dụng phần bông và nụ hoa hiên như một loại rau ăn hoặc trà thảo mộc hàng ngày [1] [6].
Về cách chế biến, do các hoạt chất kháng viêm như axit phenolic, flavonoid và rutin trong hoa hiên có thể tan trong cả nước và cồn thực phẩm, việc nấu canh, nhúng lẩu hoặc hãm nước sôi uống đều giúp cơ thể hấp thu được dưỡng chất [1] [2]. Đặc biệt, nghiên cứu cho thấy chiết xuất bằng nước từ bông hoa hiên vừa giúp cải thiện chất lượng giấc ngủ ở người trưởng thành, vừa đảo ngược các phản ứng viêm và oxy hóa ở mức tế bào [1] [2]. Bạn có thể dùng hoa hiên nấu canh, xào hoặc dùng hoa khô hãm trà uống vào buổi chiều tối để rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ và giúp cơ thể thư giãn [1]. Nếu chọn mua hoa hiên khô để bảo quản dùng dần, nên ưu tiên các sản phẩm ứng dụng công nghệ sấy đông khô (lyophilized) nếu có điều kiện, vì phương pháp này giữ lại hoạt tính chống oxy hóa cao hơn so với hoa phơi khô truyền thống [6].
Tóm lại, bông hoa hiên là bộ phận đã được khoa học chứng minh trực tiếp về khả năng kháng viêm và bảo vệ tế bào nhờ hàm lượng flavonoid và axit phenolic phong phú [1] [2]. Trong khi đó, rễ hoa hiên mang các hoạt chất hướng tới tác động chuyên biệt hơn trên hệ thần kinh và tế bào khối u nhưng cần thêm nhiều nghiên cứu kiểm chứng [3] [4]. Việc sử dụng bông hoa hiên trong bữa ăn cân bằng là cách tiếp cận thông minh, an toàn, nhưng hãy luôn hỏi ý kiến bác sĩ nếu bạn đang dùng thuốc điều trị bệnh nền.