Khi thời tiết giao mùa hoặc vào các đợt bùng phát cảm cúm, cúc tím (Echinacea) luôn là cái tên được tìm kiếm hàng đầu trên kệ thực phẩm chức năng bảo vệ sức khỏe. Nhiều người tiêu dùng khi chọn mua sản phẩm thường băn khoăn không biết nên chọn loại chiết xuất từ rễ, lá hay hoa thì mới đem lại hiệu quả hỗ trợ miễn dịch tốt nhất. Một số người tin rằng rễ củ luôn là nơi tích tụ nhiều tinh chất nhất, trong khi người khác lại chuộng các loại nước ép từ phần thân hoa trên mặt đất.

Thực tế khoa học cho thấy, không có bộ phận nào hoàn toàn độc tôn về khả năng hỗ trợ miễn dịch. Mỗi bộ phận của cúc tím sở hữu một tổ hợp hoạt chất riêng biệt, mang lại những tác động sinh học khác nhau lên các tế bào phòng vệ của cơ thể.

Câu trả lời từ khoa học: Mỗi bộ phận nắm giữ một thế mạnh riêng

Nếu nhìn vào nhãn phụ của các sản phẩm chiết xuất cúc tím nhập khẩu, bạn sẽ thấy sự đa dạng rất lớn về nguồn nguyên liệu. Một số sản phẩm sử dụng dịch ép từ phần cây trên mặt đất, một số chỉ dùng bột rễ sấy khô, và rất nhiều chế phẩm kết hợp cả thân lá lẫn hoa rễ [1].

Sự khác biệt này bắt nguồn từ việc các nhà nghiên cứu đã chứng minh cả rễ, thân lá và hoa của cúc tím đều chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học [2]. Thay vì bộ phận này "tốt hơn" bộ phận kia, khoa học ghi nhận rằng các bộ phận tác động lên hệ miễn dịch theo những cách bổ trợ cho nhau. Việc dùng riêng rễ hoặc kết hợp rễ và thân lá tạo ra những hồ sơ hoạt chất hoàn toàn khác biệt [3].

Chính vì vậy, hiệu quả tăng cường phòng vệ của cúc tím không nằm ở việc chọn một bộ phận duy nhất. Hiệu quả phụ thuộc vào việc hoạt chất của bộ phận đó được chiết xuất bằng phương pháp nào và hướng tới mục tiêu điều hòa miễn dịch ra sao [1].

Bức tranh hoạt chất: Rễ, lá và hoa chứa những gì?

Để hiểu vì sao các bộ phận lại có tác dụng khác nhau, cần xem xét bốn nhóm hoạt chất chính quyết định dược tính của cúc tím. Đó là alkamide (hay alkylamide), polysaccharide, glycoprotein và các dẫn xuất của axit caffeic thuộc nhóm phenolic [1].

Rễ cây thường được biết đến là nơi tích lũy nhiều hợp chất phenolic quan trọng như axit cichoric, axit caftaric, chlorogenic và echinacoside tùy theo từng loài cúc tím [4], [1]. Bên cạnh đó, rễ cũng là nguồn cung cấp dồi dào các phân tử polysaccharide phức tạp, đóng vai trò kích hoạt các thụ thể miễn dịch [5].

Ngược lại, phần trên mặt đất (bao gồm thân, lá và hoa) là nơi tập trung các chuỗi arabinogalactan-protein (AGP) tan trong dịch ép [6]. Hoa và lá cúc tím cũng rất giàu các dẫn xuất phenolic, đặc biệt là khi cây bước vào giai đoạn nở hoa rộ [2]. Ngoài ra, nhóm hoạt chất alkamide – vốn có sinh khả dụng cao trong cơ thể người – hiện diện ở cả rễ và phần thân lá, tạo nên sự phong phú khi các nhà sản xuất phối trộn nguyên liệu [3].

Kích thích hay điều hòa: Sự đối lập thú vị giữa rễ và lá

Một trong những phát hiện đáng chú ý nhất về sự khác biệt giữa các bộ phận cúc tím đến từ việc đối chiếu phản ứng của tế bào miễn dịch. Không phải mọi bộ phận của cây đều làm tăng phản ứng viêm để chống lại mầm bệnh.

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2012 đã chỉ ra rằng dịch chiết giàu polysaccharide từ rễ cúc tím Echinacea purpurea có xu hướng kích hoạt phản ứng phòng vệ mạnh mẽ [5]. Chiết xuất này làm tăng biểu hiện của phức hợp hòa hợp mô MHC lớp II, các dấu ấn đồng kích thích tế bào (CD86 và CD54) cùng các cytokine gây viêm như IL-6 và TNF-alpha [5]. Điều này cho thấy rễ cúc tím đóng vai trò "đánh thức" hệ miễn dịch bẩm sinh hoạt động tích cực hơn [5].

Trái lại, dịch chiết cồn giàu alkamide từ lá của chính cây cúc tím đó lại thể hiện tác dụng ngược lại khi làm giảm biểu hiện của các dấu ấn bề mặt và cytokine nói trên [5]. Nghiên cứu này ghi nhận rằng chiết xuất rễ kích thích hoạt động miễn dịch, trong khi chiết xuất lá lại có xu hướng ức chế hoặc điều hòa phản ứng này để tránh tình trạng viêm quá mức [5]. Dịch chiết cồn nồng độ thấp từ phần trên mặt đất của E. purpurea cũng được ghi nhận làm giảm khả năng tiết IL-2 ở các tế bào lympho T được hoạt hóa [5].

Các nghiên cứu nói gì về hiệu quả từng bộ phận?

Các nghiên cứu thực nghiệm đã đi sâu vào việc đo lường cụ thể hiệu quả sinh học của từng phần trên cây cúc tím trên các mô hình sinh học khác nhau.

Một nghiên cứu năm 2013 tiến hành đánh giá tác động tạo máu tủy xương của dịch chiết phần trên mặt đất của cúc tím trên chuột cống trắng cái giống Sprague-Dawley [7]. Nghiên cứu dùng dịch chiết ethanol 75% từ phần trên mặt đất của loài Echinacea purpurea thương mại cho chuột uống hàng ngày trong 7 ngày liên tục [7]. Kết quả đo lường sau 24 giờ kể từ liều cuối cùng cho thấy, ở mức liều 50 mg/kg trọng lượng cơ thể (tương đương 227 mg phần trên mặt đất khô), số lượng tế bào tạo cụm bạch cầu hạt/đại thực bào (GM-CFCs) từ xương đùi chuột đã tăng 70% [7]. Đáng chú ý, liều cao hơn là 100 mg/kg lại không tạo ra hiệu quả này, và dịch chiết nước chứa polysaccharide của mẫu này cũng không có tác dụng trên tế bào GM-CFCs [7]. Trong cùng nghiên cứu, dịch chiết ethanol từ phần trên mặt đất của hai loài E. angustifolia và E. purpurea từ trạm giống USDA ở liều 200 mg/kg đã giúp tăng lượng tế bào GM-CFCs lần lượt gấp 3 lần và 2 lần [7].

Về phần nước ép thân lá, một nghiên cứu năm 2004 đã làm rõ vai trò của các phân tử arabinogalactan-protein (AGP) có trong dịch ép phần trên mặt đất của cây Echinacea purpurea [6]. Bằng kỹ thuật tạo kháng thể đơn dòng thông qua phương pháp hybridoma, các nhà khoa học đã xác định AGP trong dịch ép này có hoạt tính kích thích hệ thống bổ thể – một thành phần quan trọng của hệ thống phòng vệ bẩm sinh chống nhiễm trùng [6]. Phân tích cấu trúc cho thấy chuỗi carbohydrate trong phân tử AGP đóng vai trò kháng nguyên trực tiếp liên kết với kháng thể [6].

Đối với các bộ phận hoa, lá và rễ, nghiên cứu năm 2010 trên loài Echinacea tennesseensis đã kiểm tra khả năng điều hòa miễn dịch của các loại cồn thuốc chiết theo tỷ lệ 1:4 từ dược liệu thu hoạch vào mùa hè [8]. Kết quả nuôi cấy trên tế bào đơn nhân máu ngoại vi (PBMC) của người chỉ ra rằng cồn thuốc từ hoa, lá và rễ đều có khả năng thúc đẩy tế bào PBMC tăng sinh đáng kể, trong khi dịch chiết từ thân cây thì không có khả năng này [8]. Đồng thời, nghiên cứu cũng ghi nhận chỉ có riêng cồn thuốc từ rễ mới làm gia tăng sự sản sinh các cytokine gồm IL-1beta, IL-10 và TNF-alpha mà không làm tăng IL-2 [8].

Nghiên cứu về thời điểm thu hái năm 2007 tại Trung Quốc trên cây Echinacea purpurea cũng đóng góp một góc nhìn quan trọng về hàm lượng dược chất [2]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) và đo màu cho thấy hàm lượng các dẫn xuất axit caffeic và tổng lượng phenolic đạt mức cao nhất vào giai đoạn cây nở hoa rộ [2]. Nghiên cứu này kết luận nguyên liệu tươi có hàm lượng hoạt chất cao hơn nguyên liệu sấy khô, và cả ba bộ phận gồm rễ, lá và hoa đều là những nguồn dược liệu tối ưu cho mục đích bào chế [2].

Hiểu lầm thường gặp khi chọn cúc tím tăng đề kháng

Sự phong phú về nguồn gốc nguyên liệu đã tạo ra không ít ngộ nhận cho người tiêu dùng khi tìm kiếm các giải pháp chăm sóc sức khỏe từ thảo dược.

Hiểu lầm thứ nhất là cho rằng chỉ có rễ cúc tím mới đem lại tác dụng trị bệnh, còn thân lá hay hoa chỉ là phần phụ không đáng giá. Thực tế cho thấy dịch ép từ phần thân lá và hoa chứa lượng lớn các hợp chất kích thích bổ thể và dẫn xuất phenolic hỗ trợ chống oxy hóa [6], [2]. Nhiều công thức bổ sung thương mại uy tín hiện nay cố tình phối hợp cả rễ và phần trên mặt đất để thu được dải hoạt chất đa dạng nhất, bao gồm tới 24 loại alkamide khác nhau [3].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng mọi dạng chiết xuất cúc tím với nhau. Hoạt chất tan trong cồn và hoạt chất tan trong nước của cùng một bộ phận có tác dụng sinh học hoàn toàn khác biệt. Chẳng hạn, trong khi dịch chiết cồn phần trên mặt đất kích thích tăng sinh tế bào tiền thân tủy xương, thì dịch chiết nước chứa polysaccharide lại không cho thấy tác động này [7].

Hiểu lầm thứ ba là xem cúc tím như một loại "thần dược" chắc chắn đẩy lùi cảm lạnh tức thì. Đánh giá tổng quan hệ thống từ thư viện Cochrane năm 2015 cho thấy bằng chứng lâm sàng về hiệu quả điều trị nhiễm trùng đường hô hấp trên của cúc tím vẫn còn thiếu tính nhất quán [1]. Nguyên nhân chính là do sự khác biệt quá lớn giữa ba loài cúc tím (E. purpurea, E. pallida, E. angustifolia), sự khác nhau về bộ phận sử dụng (rễ, thân thảo, hoa hay toàn cây) và kỹ thuật chiết xuất giữa các nghiên cứu [1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng các chế phẩm cúc tím?

Dù cúc tím được sử dụng phổ biến tại châu Âu và Mỹ trong việc phòng ngừa và hỗ trợ nhiễm trùng đường hô hấp trên [1], thảo dược này không phù hợp cho tất cả mọi người.

Những người mắc các bệnh tự miễn như lupus ban đỏ hệ thống, viêm khớp dạng thấp hay đa xơ cứng cần hết sức cẩn trọng. Do các hoạt chất trong rễ và dịch ép cúc tím có thể kích hoạt đại thực bào, tế bào tiêu diệt tự nhiên (NK) và gia tăng tiết các cytokine gây viêm như TNF-alpha hay IL-6 [5], chúng có nguy cơ thúc đẩy đợt bùng phát của bệnh tự miễn.

Người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae) như cúc vạn thọ, hoa cúc đồng tiền hoặc bồ công anh cần thận trọng vì nguy cơ dị ứng chéo [1]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc những bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc ức chế miễn dịch sau ghép tạng cũng không nên tự ý dùng các chế phẩm này mà không có chỉ định chuyên môn.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu thực nghiệm còn ghi nhận một số phụ gia không phải từ thực vật trong các viên uống thương mại, ví dụ như các axit béo chuỗi trung bình, có thể đối kháng và làm mất đi tác dụng kích thích tạo tế bào máu của cúc tím [7]. Do đó, người dùng cần cảnh giác với các sản phẩm bổ sung giá rẻ trôi nổi, không rõ nguồn gốc kiểm nghiệm.

Hướng dẫn áp dụng thực tế để đạt hiệu quả tối ưu

Để tận dụng tốt nhất các lợi ích sinh học từ cúc tím, người tiêu dùng nên hình thành thói quen kiểm tra bảng thành phần trên bao bì sản phẩm thay vì chỉ nhìn vào tên gọi chung chung.

Thứ nhất, hãy quan sát bộ phận dùng ghi trên nhãn. Nếu sản phẩm ghi rõ dùng rễ cúc tím (root), công dụng thường tập trung vào việc kích thích các cytokine bẩm sinh và huy động tế bào thực bào [5], [8]. Nếu sản phẩm sử dụng dịch ép tươi hoặc chiết xuất phần trên mặt đất (aerial parts/herb), hoạt tính sẽ thiên về kích thích bổ thể và cung cấp các alkamide giúp điều hòa phản ứng viêm [6], [5]. Việc lựa chọn sản phẩm kết hợp cả rễ và phần thân lá cũng là giải pháp hợp lý để nhận được phổ hoạt chất trọn vẹn [3].

Thứ hai, chú ý tới loài cúc tím được sử dụng. Ba loài phổ biến trong y học là Echinacea purpurea, Echinacea angustifolia và Echinacea pallida [4], [1]. Mỗi loài có sự phân bổ dẫn xuất phenolic và alkamide khác nhau; ví dụ axit cichoric và caftaric rất dồi dào trong dịch chiết ethanol của E. purpurea nhưng lại có thể vắng mặt trong một số mẫu E. angustifolia [7].

Thứ ba, về thời điểm sử dụng, các chuyên gia sức khỏe thường khuyến nghị dùng cúc tím ngay khi vừa chớm xuất hiện các triệu chứng cảm lạnh hoặc cảm cúm đầu tiên (như ngứa họng, hắt hơi nhẹ). Không nên lạm dụng các sản phẩm kích thích miễn dịch liên tục trong thời gian quá dài ngày mà nên dùng ngắt quãng theo từng đợt ngắn. Đồng thời, việc bổ sung thảo dược chỉ đóng vai trò hỗ trợ; nền tảng cốt lõi của một hệ miễn dịch khỏe mạnh vẫn là chế độ ăn uống đủ chất, ngủ đủ giấc, giữ ấm cơ thể và uống đủ nước mỗi ngày. Khi đang có bệnh nền hoặc sử dụng các loại thuốc điều trị đặc hiệu, việc tham vấn bác sĩ trước khi dùng cúc tím là nguyên tắc an toàn bắt buộc.