Dùng thực phẩm bổ sung chứa biotin có làm sai lệch kết quả xét nghiệm tuyến giáp?

Nhiều người có thói quen bổ sung viên uống biotin (vitamin B7 hoặc vitamin H) mỗi ngày với hy vọng cải thiện tình trạng gãy rụng tóc, dưỡng móng chắc khỏe và làm đẹp da. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau một đợt sử dụng thực phẩm chức năng bỗng nhận về kết quả xét nghiệm hormon tuyến giáp bất thường, khiến bản thân vô cùng hoang mang lo lắng. Câu hỏi đặt ra là: Liệu việc dùng thực phẩm bổ sung chứa biotin có thực sự làm sai lệch kết quả xét nghiệm tuyến giáp hay không?

Câu trả lời chắc chắn từ các chuyên gia y tế và bằng chứng khoa học là CÓ. Việc nạp biotin vào cơ thể ở nồng độ cao có thể gây nhiễu nghiêm trọng các xét nghiệm miễn dịch tự động đo nồng độ hormon tuyến giáp trong máu. Hiện tượng này dễ dẫn đến những kết luận sai lệch như chẩn đoán nhầm thành bệnh cường giáp nguy hiểm, khiến bệnh nhân phải tiếp nhận điều trị không cần thiết hoặc làm chậm trễ phác đồ đúng.

Vì sao viên uống biotin lại "đánh lừa" được máy xét nghiệm?

Để hiểu vì sao một loại vitamin tan trong nước lại có thể làm sai lệch kết quả xét nghiệm máu, chúng ta cần tìm hiểu về nguyên lý vận hành của các máy phân tích miễn dịch tự động trong phòng xét nghiệm hiện nay. Việc đo lường các hormon tuyến giáp tự do và thyrotropin (TSH) bằng xét nghiệm miễn dịch tự động là trọng tâm cốt lõi để chẩn đoán các rối loạn chức năng tuyến giáp ^[1].

Rất nhiều hệ thống máy xét nghiệm hiện đại trên thế giới ứng dụng nguyên lý liên kết sinh học cực kỳ bền chặt giữa biotin và streptavidin (một loại protein) làm công cụ bắt giữ và đo lường kháng thể hoặc kháng nguyên mục tiêu ^[2]. Khi một người có nồng độ biotin bình thường từ chế độ ăn uống, lượng vitamin này trong máu không đủ để can thiệp vào phản ứng gắn kết trong ống nghiệm.

Tuy nhiên, khi một người sử dụng thực phẩm chức năng bổ sung biotin liều cao, lượng biotin tự do dư thừa trong máu sẽ cạnh tranh trực tiếp với các chất phản ứng gắn biotin có trong bộ kit xét nghiệm ^[3]. Sự cạnh tranh này phá vỡ cơ chế đo lường của máy, từ đó tạo ra kết quả đọc sai lệch: làm tăng giả nồng độ hormon tuyến giáp hoặc làm giảm giả nồng độ TSH tùy theo kỹ thuật phân tích được thiết kế ^[3], ^[4].

Các nghiên cứu thực nghiệm vạch trần hiện tượng nhiễu xét nghiệm do biotin

Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng và thực nghiệm phân tích để đánh giá chính xác mức độ tác động của biotin lên các chỉ số tuyến giáp. Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã phân tích hiện tượng nhiễu do biotin trong các xét nghiệm TSH, FT4, FT3, T4 toàn phần, T3 toàn phần và thyroglobulin trên hệ thống máy phân tích tự động Beckman DXI800 ^[3].

Trong nghiên cứu này, các tác giả đã chuẩn bị hai nhóm mẫu huyết thanh gộp từ các bệnh phẩm thừa và bổ sung các lượng biotin khác nhau để thử nghiệm trong phòng thí nghiệm (in vitro), đồng thời tiến hành thử nghiệm trên cơ thể sống (in vivo) với 3 tình nguyện viên, mỗi người uống 10 mg biotin bổ sung ^[3]. Kết quả so sánh xét nghiệm trước và sau 2 giờ uống cho thấy: biotin gây nhiễu đáng kể trên các xét nghiệm có sử dụng công nghệ gắn biotin, cụ thể là làm tăng giả nồng độ FT4, FT3 và T3 toàn phần, đồng thời làm giảm giả chỉ số thyroglobulin cả trong ống nghiệm lẫn trên người thật ^[3]. Ngược lại, các xét nghiệm không dựa trên hệ thống biotin như TSH và T4 toàn phần trên máy này hoàn toàn không bị ảnh hưởng ^[3].

Để tìm giải pháp loại trừ hoàn toàn sự cố này, một nghiên cứu kỹ thuật công bố năm 2023 đã so sánh 35 mẫu bệnh phẩm đo TSH, FT4 và FT3 giữa máy phân tích Beckman DXI 800 và dòng máy Alinity i vốn sử dụng phương pháp không phụ thuộc vào biotin ^[5]. Khi bổ sung các lượng biotin khác nhau vào mẫu huyết thanh, kết quả trên máy DXI 800 ghi nhận FT3 và FT4 tăng vọt một cách sai lệch, trong khi máy Alinity i cho kết quả các chỉ số TSH, FT3 và FT4 hoàn toàn ổn định và chuẩn xác, không bị ảnh hưởng bởi biotin ^[5]. Điều này chứng minh rằng hiện tượng sai lệch này hoàn toàn phụ thuộc vào công nghệ kit thử của phòng xét nghiệm chứ không phản ánh nồng độ hormon thực tế của cơ thể ^[5].

Những ca lâm sàng chẩn đoán nhầm tai hại từ thực tế

Tình trạng nhiễu xét nghiệm do biotin không chỉ dừng lại trong phòng thí nghiệm mà đã gây ra nhiều ca nhầm lẫn tai hại trong thực tế lâm sàng. Báo cáo năm 2018 đã ghi nhận trường hợp một phụ nữ 60 tuổi mắc bệnh đa xơ cứng tiến triển nguyên phát (PPMS) và được điều trị bằng biotin đường uống liều cao với mức 300 mg mỗi ngày (chia 3 lần x 100 mg/ngày) ^[4]. Bệnh nhân hoàn toàn không có triệu chứng lâm sàng nhưng kết quả xét nghiệm tuyến giáp cho thấy TSH giảm sâu còn 0,02 mU/l, fT4 tăng vọt trên 103 pmol/l, fT3 trên 46 pmol/l và kháng thể thụ thể TSH (TRAb) tăng rất cao trên 40 IU/l, mô phỏng điển hình bệnh cường giáp Basedow (Graves) ^[4].

Nhận thấy sự mâu thuẫn giữa tình trạng khỏe mạnh của bệnh nhân và kết quả xét nghiệm, các bác sĩ đã tiến hành kiểm tra lại máu bằng các hệ thống miễn dịch vi hạt hóa phát quang không sử dụng thuốc thử biotin ^[4]. Kết quả thực tế cho thấy chức năng tuyến giáp của bệnh nhân hoàn toàn bình thường với TSH đạt 1,66 mU/l, fT4 là 15,3 pmol/l và fT3 là 4,7 pmol/l, khẳng định chẩn đoán cường giáp trước đó là hoàn toàn sai lầm do nồng độ biotin huyết tương quá cao gây ra ^[4].

Một báo cáo tổng quan năm 2017 cũng đã chỉ ra trường hợp tương tự về việc biotin gây chẩn đoán nhầm bệnh Graves ^[2]. Báo cáo dẫn chứng nghiên cứu của Wijeratne và cộng sự, phát hiện sau khi uống một liều 30 mg biotin, nồng độ fT4 đã đạt đỉnh tăng vọt gấp 7 lần vào khoảng 2 giờ sau uống và vẫn tiếp tục duy trì ở mức cao trong suốt 24 giờ tiếp theo ^[2]. Nghiên cứu của Elston và cộng sự được trích dẫn cũng cho thấy bằng chứng nhiễu xét nghiệm chức năng tuyến giáp vẫn còn tồn tại tới 16 giờ sau liều biotin cuối cùng ^[2].

Sự can thiệp của biotin không chỉ giới hạn ở tuyến giáp. Các phân tích cho thấy nồng độ biotin cao còn có thể làm sai lệch kết quả xét nghiệm của nhiều hormon khác như hormon cận giáp (PTH), estradiol, testosterone, dehydroepiandrosterone sulfate (DHEA-S), cũng như các xét nghiệm thường quy quan trọng gồm beta-hCG, ferritin, troponin tim mạch và một số dấu ấn ung thư ^[2].

Cảnh giác với các bẫy xét nghiệm gây sai lệch kết quả tuyến giáp

Bên cạnh biotin, các bác sĩ nội tiết cảnh báo rằng còn nhiều yếu tố gây nhiễu miễn dịch khác có thể làm sai lệch kết quả xét nghiệm máu tự động, dẫn tới việc điều trị sai lầm cho người bệnh. Nghiên cứu năm 2023 chỉ ra rằng khi đứng trước kết quả nồng độ hormon giáp tự do (FT4, FT3) tăng cao nhưng TSH không bị ức chế, bác sĩ cần xem xét nhiều dạng nhiễu phân tích khác nhau như protein gắn hormon bất thường, kháng thể kháng TSH, kháng thể dị loại (heterophile antibodies) hoặc biotin, trước khi nghĩ đến các bệnh lý phức tạp như u tuyến yên tiết TSH hay hội chứng kháng hormon giáp ^[1].

Báo cáo ca lâm sàng năm 2016 đã mô tả trường hợp hai bệnh nhân có nồng độ FT4 tăng cao bất thường đi kèm TSH bình thường hoặc tăng, nhưng triệu chứng lâm sàng hoàn toàn không tương thích với hội chứng cường giáp ^[6]. Nguyên nhân sau đó được xác định là do kháng thể dị loại gây nhiễu xét nghiệm FT4 trên máy Immulite và hiện tượng này đã được loại bỏ sau khi xử lý mẫu bằng protein A/G hoặc ống chặn chuyên dụng ^[6].

Một ca bệnh khác vào năm 2022 ghi nhận người phụ nữ 74 tuổi đang điều trị suy giáp bằng levothyroxine bỗng xuất hiện đồng thời cả TSH, FT4 và FT3 đều tăng cao ^[7]. Nghi ngờ bệnh nhân bị cường giáp hoặc u tuyến yên tiết TSH, bác sĩ đã cho dừng thuốc levothyroxine, chụp cộng hưởng từ tuyến yên thấy có khối u nhỏ và chỉ định dùng thuốc octreotide nhưng nồng độ hormon vẫn không cải thiện ^[7]. Sau đó, khi được chuyển đến cơ sở chuyên sâu và phân tích bằng phương pháp thẩm tách cân bằng kết hợp sắc ký lỏng khối phổ (LC-MS/MS), nồng độ FT4 và FT3 thực tế thấp hơn nhiều; nguyên nhân gốc rễ được tìm thấy là do các tự kháng thể kháng hormon tuyến giáp (THAA) gây nhiễu xét nghiệm miễn dịch ^[7].

Tương tự, báo cáo năm 2022 về một bệnh nhân nam 55 tuổi bị chẩn đoán chậm trễ tình trạng suy giáp dưới lâm sàng suốt nhiều năm dù không dùng biotin, do các xét nghiệm miễn dịch tự động ban đầu bị nhiễu ^[8]. Mãi tới khi kiểm tra lại bằng phương pháp thẩm tách cân bằng, các giá trị chuẩn xác mới được thiết lập để điều chỉnh liều thuốc thích hợp ^[8]. Các bằng chứng này nhấn mạnh rằng khi kết quả xét nghiệm và biểu hiện lâm sàng không ăn nhập với nhau, nhân viên y tế và người bệnh cần nghĩ ngay tới nguy cơ nhiễu xét nghiệm ^[1], ^[8].

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng khi dùng biotin?

Từ các bằng chứng khoa học, có những nhóm người cần hết sức lưu tâm đến việc sử dụng các sản phẩm chứa vitamin này:

Thứ nhất là những người đang sử dụng các viên uống làm đẹp da, kích thích mọc tóc và móng. Nhiều sản phẩm chăm sóc sắc đẹp không kê đơn trên thị trường chứa hàm lượng biotin rất cao, có thể gấp hàng chục đến hàng trăm lần nhu cầu khuyến nghị hàng ngày, đủ sức làm đảo lộn hoàn toàn kết quả xét nghiệm máu ^[3], ^[2].

Thứ hai là những bệnh nhân mắc bệnh lý thần kinh như bệnh đa xơ cứng tiến triển nguyên phát (PPMS) đang áp dụng liệu trình biotin liều cực cao theo chỉ định điều trị chuyên khoa (lên tới 300 mg mỗi ngày) ^[4]. Nhóm này có nguy cơ rất cao nhận về các kết quả xét nghiệm hormon giáp và kháng thể bị sai lệch nghiêm trọng ^[4].

Thứ ba là những người đã có sẵn bệnh lý tuyến giáp hoặc chuẩn bị đi khám sức khỏe tổng quát, phụ nữ kiểm tra thai kỳ (xét nghiệm beta-hCG), người cần xét nghiệm các chỉ số sinh hóa nhạy cảm như men tim troponin hay nồng độ ferritin ^[2]. Việc giấu hoặc quên thông báo về việc dùng vitamin có thể dẫn tới những chẩn đoán cấp cứu hoặc điều trị sai hướng vô cùng tai hại ^[2].

Cần làm gì để kết quả xét nghiệm tuyến giáp không bị sai lệch?

Hiện tại, liều lượng tối thiểu của biotin gây ra hiện tượng nhiễu xét nghiệm, thời gian kéo dài và mức độ sai số chính xác vẫn chưa được xác định đồng nhất trên mọi đối tượng do phụ thuộc vào từng chỉ số phân tích cụ thể ^[2]. Tuy nhiên, các chuyên gia đã đưa ra những khuyến nghị thực hành rõ ràng nhằm bảo đảm an toàn cho người bệnh:

• Chủ động thông báo với bác sĩ: Trước khi lấy máu làm bất kỳ xét nghiệm nào, người bệnh cần liệt kê toàn bộ các thuốc, thảo dược, thực phẩm chức năng và viên uống đa vitamin đang dùng, đặc biệt là các chế phẩm chứa biotin ^[2].
• Thời gian ngừng uống thích hợp: Nếu nghi ngờ kết quả xét nghiệm bị nhiễu do biotin, người bệnh cần dừng uống các sản phẩm bổ sung biotin từ 2 đến 3 ngày trước khi tiến hành lấy máu xét nghiệm lại ^[2]. Thông thường, nồng độ TSH và fT4 trong huyết thanh sẽ trở về trạng thái ổn định bình thường sau 24 đến 48 giờ ngưng thuốc ^[2].
• Lưu ý đặc biệt với xét nghiệm kháng thể: Đối với các xét nghiệm đo kháng thể thụ thể TSH (TRAb) để tìm bệnh lý Basedow, thời gian để chỉ số này trở về bình thường và hết nhiễu sau khi ngưng nạp biotin có thể kéo dài tới 7 ngày ^[2].
• Giải pháp từ phòng xét nghiệm: Khi kết quả xét nghiệm mâu thuẫn với biểu hiện lâm sàng, bác sĩ và kỹ thuật viên có thể chuyển đổi sang một phương pháp phân tích khác không sử dụng hệ thống streptavidin-biotin, hoặc sử dụng các kỹ thuật chuyên biệt như vi hạt phủ streptavidin để loại bỏ hoàn toàn biotin gây nhiễu khỏi mẫu máu ^[2], ^[5].

Dù biotin là một vi chất dinh dưỡng an toàn cho cơ thể khi dùng đúng mức, việc lạm dụng hoặc sử dụng các viên uống bổ sung liều cao thiếu kiểm soát có thể biến chúng thành "kẻ quấy rối" vô hình trong các xét nghiệm y khoa ^[3], ^[2]. Hãy luôn là người bệnh thông thái bằng cách dùng đúng liều lượng cần thiết, thông báo minh bạch với bác sĩ về mọi sản phẩm bổ sung đang sử dụng và tuân thủ thời gian ngưng thuốc trước khi lấy máu để bảo đảm kết quả chẩn đoán luôn chính xác nhất.