Áp lực công việc kéo dài cùng những lo âu trong đời sống thường nhật khiến nhiều người rơi vào tình trạng căng thẳng thần kinh triền miên. Khi mệt mỏi thể chất và bất an tâm lý xuất hiện, không ít người tìm đến các loại thảo dược bổ sung với kỳ vọng xoa dịu thần kinh nhanh chóng. Sâm Ấn Độ, hay còn gọi là Ashwagandha, là cái tên nổi lên trong những năm gần đây nhờ lời quảng bá giúp cân bằng hormone căng thẳng và phục hồi năng lượng.
Các nghiên cứu khoa học xác nhận rằng chiết xuất từ rễ và lá sâm Ấn Độ có khả năng làm giảm đáng kể nồng độ hormone cortisol trong cơ thể [1]. Hoạt chất sinh học chính trong loại thảo dược này hỗ trợ điều hòa hoạt động của trục thần kinh - nội tiết, giúp cơ thể thích nghi tốt hơn trước các tác nhân gây áp lực [2].
Căng thẳng mãn tính và "vòng xoáy" tàn phá của hormone cortisol
Khi đối mặt với áp lực, cơ thể người sẽ kích hoạt hệ thống phản ứng khẩn cấp để tự vệ trước các nguy cơ từ môi trường [3]. Trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (HPA) lập tức chỉ huy các phản ứng nội tiết phức tạp [2]. Tuyến thượng thận sẽ giải phóng cortisol, loại hormone thiết yếu giúp tăng lượng đường trong máu, điều chỉnh hệ miễn dịch và duy trì sự tỉnh táo tạm thời [4].
Căng thẳng kéo dài làm cho nồng độ hormone cortisol huyết thanh liên tục duy trì ở mức cao bất thường [3]. Tình trạng này làm suy giảm chức năng nhận thức, gây ra tâm trạng tiêu cực như lo âu, trầm cảm và làm trầm trọng thêm các bệnh lý mãn tính như tim mạch, béo phì hoặc tiểu đường [1]. Trục phản ứng căng thẳng bị quá tải cũng khiến hệ thần kinh thực vật mất cân bằng, dẫn đến rối loạn nội tiết tố và biến đổi cấu trúc não bộ [3].
Cơ chế tác động: Ashwagandha kiểm soát trục HPA ra sao?
Ashwagandha, tên khoa học là Withania somnifera, là một loại thảo dược thuộc nhóm thích nghi (adaptogen) có nguồn gốc từ y học cổ truyền Ấn Độ [1]. Nhóm thảo dược này có đặc tính tăng cường sức đề kháng của cơ thể trước các tác nhân gây stress về thể chất lẫn tinh thần [4].
Ở mức độ phân tử, các hợp chất withanolide trong sâm Ấn Độ can thiệp trực tiếp vào chuỗi tín hiệu thần kinh điều hòa căng thẳng [5]. Hoạt chất này giúp điều chỉnh hoạt động tiết hormone giải phóng corticotropin (CRH) từ vùng dưới đồi và hormone vỏ thượng thận (ACTH) từ tuyến yên [5]. Nhờ đó, tín hiệu kích thích tuyến thượng thận tiết cortisol bị chặn lại, đưa chỉ số hormone này trở về mức cân bằng sinh học [5].
Chiết xuất sâm Ấn Độ còn tăng cường hoạt tính của thụ thể axit gamma-aminobutyric (GABA) trong não bộ [6]. GABA là chất dẫn truyền thần kinh ức chế chính, đóng vai trò tạo cảm giác thư giãn và làm dịu hệ thống thần kinh trung ương [6]. Sự phối hợp giữa kiểm soát trục HPA và điều biến GABA giúp làm giảm cảm giác bồn chồn và các rối loạn tâm lý do căng thẳng [2].
Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng trên người
Nhiều nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược đã được tiến hành để xác thực hiệu quả của loại thảo mộc này trên người thực tế. Một nghiên cứu công bố năm 2019 tiến hành trên 60 người trưởng thành khỏe mạnh đang chịu áp lực cao trong thời gian 60 ngày [2]. Nhóm can thiệp sử dụng 240 mg chiết xuất sâm Ấn Độ chuẩn hóa mỗi ngày một lần, trong khi nhóm đối chứng dùng giả dược [2].
Kết quả sau 60 ngày ghi nhận nhóm dùng sâm Ấn Độ giảm đáng kể chỉ số cortisol buổi sáng so với nhóm dùng giả dược [2]. Chỉ số hormone dehydroepiandrosterone-sulphate (DHEA-S) cũng giảm rõ rệt ở nhóm bổ sung thảo dược [2]. Điểm số đánh giá mức độ lo âu theo thang Hamilton (HAM-A) giảm có ý nghĩa thống kê [2]. Đáng chú ý, nồng độ testosterone gia tăng ở nam giới theo thời gian nhưng không có sự khác biệt rõ rệt khi đối chiếu với nhóm giả dược [2].
Một thử nghiệm lâm sàng khác công bố năm 2021 được thực hiện trên 60 người trưởng thành khỏe mạnh có căng thẳng tâm lý, gồm 43 nữ và 17 nam với độ tuổi trung bình 34,41 tuổi [1]. Các tình nguyện viên được chia ngẫu nhiên dùng chiết xuất rễ và lá sâm Ấn Độ liều 400 mg/ngày, liều 225 mg/ngày hoặc giả dược trong 30 ngày [1]. Nồng độ cortisol trong nước bọt và chức năng nhận thức được đo lường vào các ngày 0, 15 và 30 [1].
Dữ liệu cho thấy cả hai nhóm dùng sâm Ấn Độ đều giảm nồng độ cortisol theo thời gian, trong đó nhóm dùng 225 mg/ngày giảm liên tục từ ngày 0 đến ngày 30 [1]. Nhóm giả dược lại có xu hướng tăng nhẹ nồng độ cortisol [1]. Nhóm bổ sung sâm Ấn Độ còn vượt trội hơn giả dược về độ linh hoạt nhận thức, trí nhớ thị giác, thời gian phản xạ và chức năng điều hành [1]. Cả hai thử nghiệm lâm sàng này đều không ghi nhận biến cố bất lợi nào [1].
Thử nghiệm trên động vật: Tác động lên não bộ và các chỉ dấu sinh học
Các nghiên cứu tiền lâm sàng giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về những biến đổi sinh học diễn ra trong mô não dưới tác động của sâm Ấn Độ. Một nghiên cứu năm 2024 trên chuột cống Wistar chịu căng thẳng biến đổi mãn tính kéo dài 36 ngày đã đánh giá chiết xuất rễ sâm Ấn Độ ở ba mức liều 27, 54 và 108 mg/kg thể trọng [5].
Phân tích hóa sinh ghi nhận chiết xuất rễ sâm Ấn Độ làm giảm rõ rệt nồng độ CRH, ACTH và cortisol huyết thanh ở mô hình động vật [5]. Nồng độ serotonin và yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não (BDNF) tăng lên rõ rệt, đồng thời các chất gây viêm như interleukin-6 và yếu tố hoại tử khối u alpha giảm đáng kể [5]. Chuột được bổ sung thảo dược cải thiện hành vi lo âu và trầm cảm trong các bài kiểm tra mê cung và bơi cưỡng bức [5].
Nghiên cứu công bố năm 2025 trên mô hình chuột bị stress cưỡng bức kéo dài cũng mang lại kết quả tương đồng [3]. Chuột dùng chiết xuất với liều 20 mg/kg/ngày hoặc 40 mg/kg/day đã khôi phục lại lượng BDNF bị sụt giảm ở hồi hải mã [3]. Thảo dược này giúp cân bằng lại các hormone căng thẳng bao gồm cortisol, dopamine và norepinephrine [3]. Sự biểu hiện của các gen chống oxy hóa và gen kháng viêm trong mô não cũng được phục hồi [3].
Không chỉ có withanolide: Những phát hiện bất ngờ từ nghiên cứu mới
Trước đây, cộng đồng khoa học thường mặc định withanolide là nhóm hoạt chất duy nhất mang lại hiệu quả chống căng thẳng của sâm Ấn Độ. Một nghiên cứu năm 2018 trên chuột chịu căng thẳng do sốc điện ở chân đã so sánh chiết xuất sâm Ấn Độ đã loại bỏ hoàn toàn withanolide với hợp chất triethylene glycol [4]. Chuột được dùng chiết xuất rễ không chứa withanolide ở các liều 3,3; 10; 33,3 và 100 mg/kg trong 12 ngày liên tục [4].
Kết quả cho thấy liều 10 mg/kg chiết xuất không withanolide có hiệu quả bảo vệ chuột trước tình trạng sụt cân và hạ thân nhiệt [4]. Hai mức liều cao hơn là 33,3 và 100 mg/kg còn giúp ngăn chặn sự biến đổi nồng độ đường huyết và insulin do căng thẳng gây ra [4]. Thí nghiệm này chứng minh rằng các chất chuyển hóa khác ngoài withanolide cũng đóng góp vào khả năng chống chịu stress của cây [4]. Cơ chế tác động này có thể liên quan đến việc điều hòa hệ vi sinh vật đường ruột [4].
Khoảng cách giữa việc hạ cortisol sinh học và cảm nhận tâm lý thực tế
Mặc dù việc hạ cortisol huyết thanh diễn ra rõ rệt, tác động của sâm Ấn Độ lên cảm giác căng thẳng chủ quan vẫn còn nhiều dữ liệu trái chiều. Một phân tích tổng hợp năm 2024 dựa trên 9 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 558 người tham gia đã cho thấy tín hiệu rất tích cực [7]. Kết quả gộp chỉ ra sâm Ấn Độ làm giảm đáng kể điểm thang đo căng thẳng cảm nhận PSS, giảm điểm thang đo lo âu Hamilton và hạ nồng độ cortisol huyết thanh [7].
Một đánh giá hệ thống và phân tích tổng hợp khác vào năm 2025 trên 488 người tham gia từ các thử nghiệm có thời gian tối thiểu 2 tuần và liều lượng từ 250 mg/ngày trở lên lại chỉ ra góc nhìn thận trọng hơn [8]. Phân tích này khẳng định sâm Ấn Độ làm giảm cortisol huyết thanh trung bình 1,16 microgam/dL có ý nghĩa thống kê [8]. Dẫu vậy, điểm số căng thẳng cảm nhận PSS lại không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng thảo dược và nhóm dùng giả dược [8].
Sự thiếu đồng nhất giữa việc giảm hormone cortisol trong máu và cảm nhận tâm lý của người bệnh đòi hỏi các nghiên cứu dài hạn hơn để đánh giá toàn diện [8]. Giảm chỉ số sinh học chưa chắc đã đồng nghĩa với việc người dùng hoàn toàn hết căng thẳng nếu các yếu tố gây stress trong đời sống thực tế không được giải quyết.
Ai nên thận trọng khi sử dụng sâm Ấn Độ?
Dù sâm Ấn Độ được dung nạp tốt trong đa số các thử nghiệm lâm sàng, thảo dược này vẫn tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe không thể bỏ qua [1, 7]. Một số nghiên cứu lâm sàng ghi nhận các tác dụng phụ từ mức độ nhẹ đến trung bình khi người dùng bổ sung hoạt chất này [7].
Báo cáo y khoa năm 2025 đã ghi nhận trường hợp một nam giới trưởng thành trước đó hoàn toàn khỏe mạnh xuất hiện hội chứng loạn trương lực cơ cấp tính sau khi bắt đầu dùng sâm Ấn Độ [6]. Bệnh nhân có biểu hiện co thắt cơ liên tục không kiểm soát và sai lệch tư thế bất thường [6]. Tình trạng bệnh chỉ thoái lui hoàn toàn sau khi bệnh nhân ngừng sử dụng sản phẩm thảo dược và tiếp nhận điều trị nâng đỡ [6].
Những người mắc các rối loạn thần kinh, người đang dùng thuốc điều trị tâm thần hoặc thuốc an thần cần hết sức thận trọng [6]. Dữ liệu về độ an toàn của sâm Ấn Độ khi sử dụng dài hạn hiện vẫn còn hạn chế và cần thêm nhiều nghiên cứu quy mô lớn để làm rõ [7, 8]. Người có bệnh nền về gan, thận hoặc phụ nữ có thai cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ dạng chiết xuất nào.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và khuyến nghị thực tế
Các thử nghiệm lâm sàng hiện tại thường sử dụng chiết xuất chuẩn hóa với liều lượng dao động từ 225 mg đến 400 mg mỗi ngày [1]. Thời gian thử nghiệm can thiệp thường kéo dài từ 30 đến 60 ngày liên tục để đo lường sự thay đổi của các chỉ số sinh hóa [1, 3]. Người tiêu dùng nên lựa chọn các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, ghi rõ hàm lượng chiết xuất và có chứng nhận kiểm nghiệm độc lập.
Không nên tự ý tăng liều lượng với mong muốn giải tỏa áp lực tức thì. Người dùng nên sử dụng sản phẩm vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều để hỗ trợ nhịp sinh học tự nhiên của hormone cortisol [2]. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như co cứng cơ, run rẩy hay chóng mặt, cần ngừng dùng ngay và tới cơ sở y tế [6].
Sâm Ấn Độ có thể là một giải pháp hỗ trợ sinh học giúp kiểm soát nồng độ cortisol trong các đợt căng thẳng ngắn hạn [8]. Thảo dược này không thể thay thế cho lối sống lành mạnh, chế độ dinh dưỡng cân bằng và giấc ngủ chất lượng. Việc chủ động sắp xếp thời gian làm việc hợp lý, tập luyện thể thao và tìm kiếm hỗ trợ tâm lý chuyên môn vẫn là nền tảng bền vững nhất để vượt qua áp lực cuộc sống.