Nam giới bước qua tuổi trung niên thường đối mặt nỗi lo về sức khỏe tuyến tiền liệt, từ tiểu đêm đến ung thư. Nhiều người truyền tai nhau dùng thực phẩm bổ sung Saw Palmetto (cây cọ lùn) hàng ngày để ngừa khối u ác tính.
Thực tế, bằng chứng khoa học trên người hiện nay cho thấy dùng viên uống Saw Palmetto thương mại không giúp giảm nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt [1]. Dù các thí nghiệm trong ống nghiệm và trên chuột ghi nhận khả năng ức chế tế bào ung thư của dược liệu này [2][3], hiệu quả đó chưa được chứng minh ở quần thể người dùng thực tế [1].
Saw Palmetto là gì và cơ chế tác động lên tuyến tiền liệt
Saw Palmetto (tên khoa học Serenoa repens), còn gọi là cọ lùn Mỹ, là loài cây cọ mọc thấp đặc hữu tại vùng Đông Nam Hoa Kỳ [4]. Trong tự nhiên, loài cây này là nơi làm tổ, chỗ trú ẩn và nguồn thức ăn của động vật hoang dã [4]. Giá trị y học từ quả của cây cọ lùn đối với con người đã được mô tả trong các tài liệu khoa học từ những năm 1800 nhằm làm giảm tình trạng sưng tuyến tiền liệt [4]. Hoạt chất có tác dụng sinh học nằm trong phần quả của loài cây này [5].
Ngày nay, Saw Palmetto nằm trong nhóm thực phẩm bổ sung thảo dược được tiêu thụ phổ biến nhất bởi nam giới mắc phì đại lành tính tuyến tiền liệt (tăng sinh lành tính, không phải ác tính) hoặc ung thư tuyến tiền liệt [6]. Năm 2007, có 5,1% (khoảng 1,7 triệu người) dân số Mỹ từ 18 tuổi trở lên báo cáo đã dùng thảo dược này trong 30 ngày trước đó [6]. Đến năm 2011, doanh số bán Saw Palmetto tại Mỹ vượt mốc 18 triệu USD, xếp thứ ba trong nhóm thực phẩm bổ sung thảo dược [6].
Về mặt sinh học, các nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro) chỉ ra nhiều cơ chế tác động tiềm năng của chiết xuất Saw Palmetto lên mô tuyến tiền liệt [7]. Chiết xuất liposterolic của quả cọ lùn thể hiện hoạt tính kháng androgen (hormone sinh dục nam) trên các dòng tế bào tuyến tiền liệt người [4]. Cụ thể, dược liệu này gây ức chế enzyme 5-alpha reductase, đối kháng thụ thể adrenergic và phong tỏa thụ thể androgen bên trong tuyến tiền liệt [7].
Đối với tế bào ung thư trong phòng thí nghiệm, Saw Palmetto có khả năng ức chế sự phát triển của tế bào ác tính và thúc đẩy quá trình apoptosis (chết tế bào theo chương trình) [1][3]. Một phân tích công bố năm 2007 cho thấy thảo dược này làm tăng biểu hiện của các protein kiểm soát chu kỳ tế bào là p21waf1 và p53 trong dòng tế bào ung thư LNCaP phụ thuộc androgen [3]. Đồng thời, chiết xuất làm giảm mức thụ thể androgen trong nhân tế bào và chặn con đường tín hiệu STAT3 vốn bị kích hoạt bởi yếu tố gây viêm IL-6 [3]. Dù cơ chế tại phòng thí nghiệm rất rõ ràng, bằng chứng lâm sàng về mức độ liên quan của các hiệu quả này trên cơ thể người sống hiện vẫn chưa sẵn có [7].
Nghiên cứu nói gì về khả năng ngăn ngừa ung thư tuyến tiền liệt?
Để trả lời câu hỏi dùng Saw Palmetto có ngừa được ung thư hay không, khoa học phân tách rõ kết quả giữa mô hình tiền lâm sàng (trong ống nghiệm, trên động vật) và nghiên cứu dịch tễ học trên người.
Một nghiên cứu công bố năm 2007 đã tách chiết Saw Palmetto từ hỗn hợp 8 vị thảo dược PC-SPES để thử nghiệm trực tiếp lên các dòng tế bào ung thư tuyến tiền liệt gồm LNCaP, DU145 và PC3 bằng phương pháp đo chuyển hóa ty thể MTT [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất này làm ngừng sự phát triển của cả 3 dòng tế bào LNCaP, DU145 và PC3 với nồng độ hiệu quả trung bình (ED50) lần lượt đạt khoảng 2,0 microl/ml, 2,6 microl/ml và 3,3 microl/ml [3]. Thông qua xét nghiệm TUNEL, nhóm nghiên cứu ghi nhận dược liệu thúc đẩy quá trình chết tế bào theo chương trình ở dòng LNCaP phụ thuộc vào liều lượng và thời gian tiếp xúc [3]. Hơn nữa, chiết xuất làm giảm biểu hiện kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) do DHT hoặc IL-6 kích thích [3]. Khi thử nghiệm ghép khối u tế bào LNCaP lên chuột trụi lông chủng BALB/c, Saw Palmetto đã ức chế sự phát triển của khối u mà không gây ra tác dụng bất lợi nào trên chuột [3].
Gần đây hơn, một nghiên cứu trong ống nghiệm công bố năm 2024 đã đánh giá tác dụng hiệp đồng dự phòng hóa học đối với ung thư tuyến tiền liệt khi kết hợp chiết xuất CO2 siêu tới hạn của Saw Palmetto (USPlus) cùng các kiểu hình củ Maca khô (Lepidium peruvianum) [2]. Phân tích sắc ký lỏng ghép khối phổ (HPLC-MS) và phân tích thành phần chính (PCA) chỉ ra sự khác biệt về glucosinolate, amide, macamide cùng các alkaloid khác tùy theo màu sắc, kích thước củ Maca, trong đó Maca đỏ có tiềm năng chống oxy hóa cao hơn Maca đen [2]. Khả năng ức chế enzyme gây viêm COX-2 mạnh nhất đạt được ở công thức phối hợp Maca đỏ : Saw Palmetto theo tỷ lệ 67% : 33%, và công thức 3 thành phần Maca đỏ : Saw Palmetto : Maca đen theo tỷ lệ 25% : 50% : 25% [2]. Dòng tế bào ung thư tuyến tiền liệt phụ thuộc androgen LNCaP nhạy cảm nhất với hỗn hợp 3 thành phần này do cung cấp bộ chất chuyển hóa có hoạt tính cao phong phú nhất [2]. Tuy nhiên, tác giả nhấn mạnh đây mới là dữ liệu trên tế bào, cần được xem xét cho các ứng dụng lâm sàng và nghiên cứu chuyên sâu hơn trong tương lai [2].
Khi bước sang kiểm chứng trên người thực tế, kết quả lại không tìm thấy lợi ích bảo vệ như trong ống nghiệm [1]. Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu quy mô lớn công bố năm 2006 đã theo dõi 35.171 nam giới độ tuổi từ 50 đến 76 sinh sống tại miền tây bang Washington, Mỹ [1]. Trong giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2002, những người tham gia hoàn thành bảng câu hỏi về tần suất sử dụng viên uống Saw Palmetto và vitamin tổng hợp có chứa Saw Palmetto trong vòng 10 năm trước đó, kèm theo thông tin nhân khẩu học và tiền sử y tế [1].
Nhóm nam giới này được theo dõi đến hết tháng 12 năm 2003 (thời gian theo dõi trung bình là 2,3 năm) thông qua hệ thống đăng ký ung thư khu vực, ghi nhận 580 trường hợp phát triển ung thư tuyến tiền liệt [1]. Thống kê cho thấy có 10% người tham gia đã dùng Saw Palmetto ít nhất 1 lần mỗi tuần kéo dài trong 1 năm ở giai đoạn 10 năm trước thời điểm ban đầu [1]. Kết quả phân tích khẳng định không có mối liên hệ nào giữa mức độ sử dụng này với nguy cơ phát triển ung thư tuyến tiền liệt, với tỷ số rủi ro (HR) là 0,95 và khoảng tin cậy 95% từ 0,74 đến 1,23 [1]. Kể cả khi tăng tần suất uống hoặc kéo dài thời gian sử dụng, nguy cơ mắc bệnh cũng không giảm xuống [1].
Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Dù không ngăn ngừa được ung thư trên người [1], Saw Palmetto vẫn có vị trí nhất định trong việc hỗ trợ các triệu chứng đường tiết niệu dưới do phì đại lành tính tuyến tiền liệt (BPH) [7][5].
Một tổng quan y văn công bố năm 2000 đánh giá các thử nghiệm có đối chứng giả dược và phân tích gộp cho thấy Saw Palmetto mang lại sự cải thiện cả về mặt chủ quan lẫn khách quan ở nam giới có triệu chứng đường tiết niệu dưới [7]. Dược liệu này có tác động đáng kể lên tốc độ dòng nước tiểu và điểm số triệu chứng khi so sánh với giả dược [7]. Một bài đánh giá khác năm 2003 cũng ghi nhận Saw Palmetto giảm triệu chứng phì đại lành tính tuyến tiền liệt với hiệu quả tương đương các thuốc điều trị như finasteride, nhưng dung nạp tốt hơn và chi phí thấp hơn [5].
Tuy vậy, giới hạn của các bằng chứng này là rất lớn. Tổng quan năm 2000 chỉ ra hầu hết các nghiên cứu về triệu chứng tiết niệu đều bị hạn chế đáng kể bởi sai sót trong phương pháp thiết kế, số lượng bệnh nhân nhỏ và khoảng thời gian điều trị ngắn [7]. Đối với bệnh viêm tuyến tiền liệt mạn tính, dù thảo dược này cũng được người dân sử dụng nhưng hiện hoàn toàn không có bằng chứng nào về hiệu quả [5]. Hơn nữa, dữ liệu về việc sử dụng lâu dài thảo dược này vẫn chưa có sẵn [5].
Tại sao kết quả diệt tế bào ung thư trong phòng thí nghiệm lại trái ngược với kết quả khảo sát trên 35.171 người đàn ông ngoài đời thực? Nghiên cứu năm 2006 chỉ ra rằng trong cộng đồng sống tự do, các sản phẩm Saw Palmetto thương mại có sự dao động rất lớn về liều lượng cũng như tỷ lệ các thành phần hoạt chất bên trong [1]. Sự thiếu đồng nhất này cũng là nguyên nhân khiến một số thử nghiệm lâm sàng tìm thấy sự cải thiện rõ rệt về triệu chứng phì đại tuyến tiền liệt và đường tiết niệu dưới, trong khi các thử nghiệm khác lại không tìm thấy bất kỳ lợi ích nào [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng viên uống cọ lùn
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là cho rằng uống Saw Palmetto trị tiểu đêm hiệu quả thì cũng đồng nghĩa với việc ngăn chặn được tế bào ác tính hình thành. Thực tế, phì đại tuyến tiền liệt là sự tăng sinh lành tính [6], còn nghiên cứu trên hơn 35.000 người đã chứng minh việc uống bổ sung không làm thay đổi nguy cơ phát triển khối u ác tính [1].
Hiểu lầm thứ hai liên quan đến chỉ số xét nghiệm máu tầm soát ung thư. Nhiều nam giới lo ngại việc dùng thảo dược tác động lên tuyến tiền liệt sẽ làm sai lệch chỉ số kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) trong máu. Tuy nhiên, dữ liệu tổng quan lâm sàng trên người ghi nhận việc dùng Saw Palmetto ở nam giới bị phì đại lành tính không gây ra bất kỳ tác động nào lên nồng độ PSA huyết thanh [7]. Sự suy giảm biểu hiện PSA chỉ được quan sát thấy trong môi trường nuôi cấy tế bào ung thư nhân tạo tại phòng thí nghiệm [3].
Hiểu lầm thứ ba là tin rằng mọi lọ thực phẩm chức năng ghi nhãn Saw Palmetto trên thị trường đều có chất lượng như nhau. Một nghiên cứu phân tích hóa học công bố năm 2013 đã tiến hành định lượng các acid béo chính (gồm laurate, myristate, palmitate, stearate, oleate, linoleate) và các phytosterol (gồm campesterol, stigmasterol, beta-sitosterol) trong 20 sản phẩm Saw Palmetto thương mại bằng phương pháp sắc ký khí GC-FID và GC-MS [6]. Khi phân loại mẫu thành 4 nhóm gồm dạng lỏng, dạng bột, quả khô và cồn thuốc (tincture), nhóm nghiên cứu phát hiện sự chênh lệch khổng lồ về hàm lượng hoạt chất [6].
Độ an toàn và những ai nên thận trọng
Nhìn chung, các tài liệu y văn đánh giá Saw Palmetto là sản phẩm an toàn, tác dụng phụ được báo cáo thường nhẹ, hiếm gặp, chủ yếu là các rối loạn nhẹ ở đường tiêu hóa và chưa ghi nhận tương tác thuốc đã biết [4][7][5].
Để kiểm chứng độc tính một cách bài bản, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên STEP công bố năm 2008 đã theo dõi 225 nam giới có triệu chứng phì đại lành tính tuyến tiền liệt mức độ trung bình đến nặng trong thời gian 1 năm [8]. Người tham gia được chia nhóm dùng chiết xuất quả Saw Palmetto chuẩn hóa với liều 160 mg uống 2 lần mỗi ngày hoặc dùng giả dược [8]. Kết quả không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng thảo dược và nhóm giả dược về nguy cơ gặp ít nhất một biến cố bất lợi nghiêm trọng (tỷ lệ 5,4% so với 9,7%; p=0,31) hoặc biến cố bất lợi có triệu chứng không nghiêm trọng (tỷ lệ 34,8% so với 30,1%; p=0,48) [8].
Chức năng tình dục và hầu hết xét nghiệm máu, nước tiểu giữa hai nhóm cũng không có khác biệt lớn, ngoại trừ những thay đổi nhỏ theo thời gian ở chỉ số bilirubin toàn phần (p=0,001), kali (p=0,03) và tỷ lệ xuất hiện đường trong nước tiểu (0% ở nhóm dùng Saw Palmetto so với 3,7% ở nhóm giả dược, p=0,05) [8]. Dù không thấy bằng chứng về độc tính nghiêm trọng, nhóm tác giả lưu ý quy mô mẫu 225 người và thời gian 1 năm chưa thể loại trừ hoàn toàn các tác dụng phụ hiếm gặp [8].
Cảnh báo đó hoàn toàn có cơ sở khi y văn đã ghi nhận ca bệnh viêm tụy cấp liên quan đến thảo dược này [4]. Báo cáo ca bệnh năm 2011 mô tả một người đàn ông da trắng 61 tuổi có tiền sử phì đại lành tính tuyến tiền liệt và trào ngược dạ dày thực quản nhập viện vì đau vùng thượng vị kèm buồn nôn suốt 36 giờ [4]. Bệnh nhân khẳng định không uống rượu trước khi khởi phát triệu chứng; các thuốc đang dùng tại nhà gồm Saw Palmetto, lansoprazole và vitamin tổng hợp [4].
Xét nghiệm máu của bệnh nhân cho thấy nồng độ enzyme lipase và amylase tăng cao; siêu âm bụng thấy ống mật chủ không giãn và không có sỏi mật; chụp cắt lớp vi tính (CT) ổ bụng phát hiện đuôi tụy có biến đổi viêm quanh tụy, phù hợp với chẩn đoán viêm tụy cấp [4]. Sau khi truyền dịch tĩnh mạch và kiểm soát đau, đến ngày nằm viện thứ tư, men tụy của ông trở về giới hạn bình thường; bệnh nhân được xuất viện kèm lời khuyên ngừng hẳn việc dùng Saw Palmetto [4]. Các bác sĩ kết luận mối liên hệ giữa Saw Palmetto và sự khởi phát viêm tụy cấp là hợp lý, đồng thời cả người kê đơn lẫn người sử dụng cần cảnh giác với phản ứng bất lợi này [4].
Do đó, người có bệnh nền đường tiêu hóa, tiền sử bệnh lý tuyến tụy, người đang dùng thuốc điều trị như thuốc dạ dày hoặc có triệu chứng đau bụng thượng vị, buồn nôn cần hết sức thận trọng và phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng [4].
Cách lựa chọn và áp dụng thực tế trong đời sống
Nếu nam giới muốn sử dụng Saw Palmetto để hỗ trợ các triệu chứng đường tiết niệu dưới do phì đại lành tính tuyến tiền liệt (không phải để ngừa hay tự chữa ung thư), việc chọn đúng dạng bào chế quyết định lượng hoạt chất đưa vào cơ thể [6].
Nghiên cứu phân tích 20 sản phẩm thương mại năm 2013 chứng minh thực phẩm bổ sung Saw Palmetto dạng lỏng chứa nồng độ tổng các acid béo đạt 908,5 mg/g và tổng phytosterol đạt 2,04 mg/g, cao hơn có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) so với tất cả các nhóm dạng bột, quả khô và cồn thuốc [6]. Dạng bột cũng có tổng lượng acid béo cao hơn đáng kể (p < 0,05) so với dạng cồn thuốc [6]. Ngược lại, dạng cồn thuốc chỉ chứa một lượng không đáng kể các hoạt chất này, với tổng acid béo vỏn vẹn 46,3 mg/g và phytosterol là 0,10 mg/g [6]. Vì vậy, sản phẩm dạng lỏng là lựa chọn tốt nhất cho những ai muốn bổ sung hàm lượng acid béo và phytosterol cao nhất từ quả cọ lùn [6].
Về liều lượng tham khảo từ nghiên cứu lâm sàng an toàn, chiết xuất chuẩn hóa từ quả Saw Palmetto từng được sử dụng ở mức 160 mg uống 2 lần mỗi ngày trong vòng 1 năm dưới sự giám sát y tế [8]. Bên cạnh đó, nam giới cần duy trì lối sống lành mạnh như ăn uống cân bằng, vận động thể chất đều đặn, uống đủ nước và đi khám định kỳ để tầm soát bệnh lý tuyến tiền liệt thay vì phó mặc cho thực phẩm chức năng.
Tóm lại, Saw Palmetto cho thấy khả năng ức chế tế bào ung thư tuyến tiền liệt trong ống nghiệm [2][3], nhưng việc uống viên bổ sung thương mại ngoài đời thực không làm giảm nguy cơ mắc căn bệnh này ở nam giới [1]. Thảo dược này chủ yếu mang lại lợi ích cải thiện triệu chứng tiểu tiện do phì đại lành tính tuyến tiền liệt với độ an toàn tương đối cao khi dùng dạng chiết xuất chuẩn hóa hoặc dạng lỏng [7][6][8]. Nam giới có triệu chứng bất thường đường tiết niệu hoặc đang mắc bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác và theo dõi các phản ứng phụ hiếm gặp như viêm tụy cấp [4].