Hạt mè (vừng) là thực phẩm quen thuộc trong gian bếp của nhiều gia đình Việt Nam, từ món muối mè dân dã đến các món bánh, chè. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau thông tin ăn hạt mè hay uống dầu mè có thể giúp làm sạch mạch máu và hạ mỡ máu nhờ hoạt chất sesamin.

Liệu sesamin trong hạt mè có thực sự mang lại tác dụng hạ cholesterol rõ rệt trên cơ thể người hay chỉ là lời đồn thổi? Các dữ liệu nghiên cứu khoa học cho thấy sesamin có tác động hỗ trợ giảm một phần chỉ số mỡ máu, nhưng mức độ cải thiện trên lâm sàng còn khiêm tốn và không thể thay thế thuốc điều trị mỡ máu.

Cơ chế tác động của sesamin đối với mỡ máu

Sesamin là hợp chất lignan chính có nhiều trong hạt mè (Sesamum indicum) và dầu mè [1]. Hoạt chất này nhận được sự quan tâm lớn của giới khoa học nhờ các đặc tính sinh học hỗ trợ điều hòa lipid máu và chống xơ vữa động mạch [1].

Ở cấp độ tế bào và phân tử, sesamin can thiệp vào nhiều khâu then chốt của quá trình chuyển hóa acid béo và cholesterol [1]. Cụ thể, các nghiên cứu chỉ ra rằng sesamin có khả năng ức chế quá trình tổng hợp acid béo, thúc đẩy oxy hóa acid béo, đồng thời ức chế quá trình tổng hợp và hấp thu cholesterol [1]. Hoạt chất này cũng hỗ trợ duy trì cân bằng cholesterol tại đại thực bào [1].

Cơ chế hạ lipid máu của sesamin được thực hiện chủ yếu thông qua việc tác động vào các đích phân tử như Delta5 desaturase, HMGCR (men khử HMG-CoA liên quan đến tổng hợp cholesterol), ABCA1 và ABCG1, thông qua các con đường truyền tín hiệu PPARalpha, PPARgamma, LXRalpha và SREBP [1]. Những tác động này giúp làm giảm các thành phần dễ gây xơ vữa động mạch như cholesterol "xấu" LDL, VLDL và triglycerid, đồng thời hỗ trợ tăng cholesterol "tốt" HDL trong các mô hình thử nghiệm [1].

Bằng chứng từ các nghiên cứu trên động vật

Trước khi tiến hành trên người, tác dụng của sesamin và các lignan trong mè đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình động vật gặm nhấm.

Một nghiên cứu phân tích biểu hiện gene bằng microarray năm 2005 trên chuột đực Sprague-Dawley cho thấy việc bổ sung sesamin hòa tan trong dầu ô liu đã làm tăng biểu hiện của 38 gene tại gan [2]. Trong số đó, có 16 gene mã hóa các protein đảm nhiệm chức năng chuyển hóa lipid [2]. Đáng chú ý, sesamin làm tăng đáng kể sự biểu hiện của các men liên quan đến quá trình beta-oxy hóa ở peroxisome và các men phụ trợ phân giải acid béo không bão hòa trong ty thể [2].

Nghiên cứu công bố năm 2009 tiếp tục so sánh chế độ ăn chứa 0,2% sesamin, episesamin hoặc sesamolin trên chuột trong 15 ngày [3]. Kết quả ghi nhận sesamin làm biến đổi biểu hiện của hơn 128 gene (tăng/giảm trên 1,5 lần) và 40 gene (tăng/giảm trên 2 lần), tác động đến các enzyme oxy hóa acid béo ở gan và các protein vận chuyển acid béo [3]. Tuy nhiên, mức độ thay đổi biểu hiện gene của sesamin nhìn chung thấp hơn so với episesamin và sesamolin [3]. Lượng tích tụ trong huyết thanh và gan của các chất này xếp theo thứ tự giảm dần là sesamolin, episesamin rồi mới đến sesamin [3].

Năm 2015, một thử nghiệm kéo dài 16 ngày trên chuột bổ sung 200 g/kg hạt mè vào khẩu phần ăn cho thấy nhóm dùng các giống mè giàu lignan (như Gomazou, Maruhime, Maruemon với lượng sesamin và sesamolin cao gấp đôi giống mè Masekin thông thường) đã tăng cường hoạt tính của men oxy hóa acid béo [4]. Nồng độ triglycerid huyết thanh và malondialdehyde (chất chỉ điểm tình trạng peroxy hóa lipid) ở chuột ăn hạt mè giàu lignan thấp hơn rõ rệt so với chuột ăn khẩu phần không có hạt mè hoặc dùng giống mè thường [4].

Thử nghiệm lâm sàng trên người: Hiệu quả thực tế đến đâu?

Dù bằng chứng tiền lâm sàng rất hứa hẹn, hiệu quả trên người được đánh giá khách quan nhất qua các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng.

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2022 đã tổng hợp dữ liệu từ 5 cơ sở dữ liệu (PubMed, Cochrane Library, EMBASE, Web of Science, Scopus) tính đến tháng 7/2021 [5]. Phân tích gộp này bao gồm 7 thử nghiệm lâm sàng với tổng cộng 212 người tham gia nhằm đánh giá tác động của sesamin dạng bổ sung đối với béo phì, huyết áp và chỉ số mỡ máu [5].

Kết quả phân tích gộp cho thấy việc bổ sung sesamin giúp giảm đáng kể [5]:

  • Cholesterol toàn phần (TC): giảm trung bình 10,893 mg/dl (khoảng tin cậy 95%: -19,745 đến -2,041; p = 0,016) [5].
  • Cholesterol "xấu" (LDL-c): giảm trung bình 8,429 mg/dl (khoảng tin cậy 95%: -16,086 đến -0,771; p = 0,031) [5].
  • Huyết áp tâm thu (SBP): giảm trung bình 3,662 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -6,220 đến -1,105; p = 0,005) [5].

Tuy nhiên, phân tích gộp cũng khẳng định sesamin không tạo ra sự thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với cholesterol "tốt" HDL-c, triglycerid (TG), huyết áp tâm trương (DBP) hay cân nặng [5]. Phân tích dưới nhóm chỉ ra rằng thời gian can thiệp, thiết kế nghiên cứu song song và tình trạng sức khỏe không tốt của người tham gia có ảnh hưởng rõ rệt đến mức độ giảm TC, LDL-c và SBP [5]. Đồng thời, các tác giả không tìm thấy mối liên hệ mạnh mẽ giữa mức độ biến đổi của các chỉ số với thời lượng bổ sung sesamin [5].

Bên cạnh đó, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược năm 2016 trên 44 phụ nữ mắc viêm khớp dạng thấp đã tiến hành cho bệnh nhân uống 200 mg/ngày sesamin hoặc giả dược trong 6 tuần [6]. Kết quả cho thấy nhóm dùng sesamin có sự sụt giảm nồng độ chất oxy hóa MDA (p = 0,018), đồng thời tăng năng lực chống oxy hóa toàn phần TAC (p = 0,020) và tăng HDL-C (p = 0,007) [6]. Dù các chỉ số cân nặng, BMI, tỷ lệ eo/hông, mỡ cơ thể, huyết áp tâm thu, triglycerid, cholesterol toàn phần và LDL-c ở nhóm sesamin có giảm so với thời điểm ban đầu (p < 0,05), nhưng sự khác biệt khi so sánh đối đầu giữa nhóm dùng sesamin và nhóm dùng giả dược lại không đạt ý nghĩa thống kê (p > 0,05) [6].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn một cách tổng thể, các nghiên cứu in vitro và in vivo trên động vật cung cấp bằng chứng thuyết phục về tiềm năng chống tăng lipid máu của sesamin thông qua can thiệp vào chuyển hóa gan [1]. Tuy vậy, khi bước vào thử nghiệm lâm sàng, quy mô các nghiên cứu hiện có vẫn còn rất nhỏ [5], [6].

Tổng số người tham gia trong phân tích gộp năm 2022 chỉ dừng lại ở con số 212 người trên 7 thử nghiệm [5]. Con số này khá khiêm tốn so với các nghiên cứu quy chuẩn trong y khoa tim mạch. Thêm vào đó, mức giảm LDL-c khoảng 8,4 mg/dl chỉ mang tính hỗ trợ nhẹ [5]. Tác động này không đủ mạnh để đưa các bệnh nhân rối loạn lipid máu từ mức nguy cơ cao về ngưỡng an toàn.

Do đó, sesamin có thể xem là một chất bổ sung hỗ trợ sức khỏe tim mạch và huyết áp [5], nhưng chưa đủ cơ sở để coi là phương pháp điều trị thay thế các phác đồ y khoa hiện hành.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng mè để hạ mỡ máu

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ăn thật nhiều hạt mè hoặc uống dầu mè nguyên chất là có thể "quét sạch" mỡ máu mà không cần uống thuốc. Đây là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn rủi ro sức khỏe.

Các thử nghiệm lâm sàng thường sử dụng tinh chất sesamin dạng viên bổ sung với liều lượng xác định (ví dụ 200 mg/ngày) [5], [6]. Trong khi đó, hạt mè chứa khoảng 50% là dầu béo [7]. Hạt mè cung cấp năng lượng rất đậm đặc. Nếu người bệnh tiêu thụ lượng mè quá lớn mỗi ngày với hy vọng hạ mỡ máu, tổng lượng calo nạp vào tăng vọt có thể dẫn đến tăng cân, gián tiếp khiến tình trạng rối loạn mỡ máu thêm phức tạp.

Một hiểu lầm khác là hạt mè sau khi chế biến ở nhiệt độ cao vẫn giữ nguyên vẹn hoạt chất. Thực tế, một nghiên cứu năm 2022 đánh giá quá trình rang hạt mè trắng trong 20 phút ở các mức nhiệt khác nhau cho thấy nhiệt độ ảnh hưởng lớn đến lignan [8]. Cụ thể, khi hạt mè bị rang ở mức nhiệt 250 độ C và 300 độ C, hàm lượng sesamin và sesamolin giảm mạnh xuống còn lần lượt 344 mg/100 g và 147 mg/100 g [8]. Sesamolin bị phân hủy bởi nhiệt nhiều hơn sesamin [8]. Xử lý hạt mè bằng công nghệ plasma lạnh (DBD) cũng làm giảm hàm lượng sesamin từ 5303,58 mg/kg xuống 3946,98 mg/kg [8]. Vì vậy, việc chế biến cháy khét hoặc nhiệt độ quá cao có thể làm hao hụt đáng kể lượng hoạt chất có lợi [8].

Ai nên thận trọng khi dùng?

Hạt mè là thực phẩm lành tính với đa số mọi người, nhưng một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý:

  • Người đang điều trị rối loạn lipid máu bằng thuốc kê đơn: Không được tự ý ngưng thuốc điều trị để chuyển sang dùng hạt mè hay thực phẩm chức năng chứa sesamin. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh nguy cơ biến cố tim mạch.
  • Người đang dùng thuốc hạ huyết áp: Sesamin có tác dụng làm hạ huyết áp tâm thu trung bình khoảng 3,66 mmHg [5]. Việc kết hợp liều cao tinh chất sesamin cùng thuốc điều trị huyết áp cần có sự theo dõi y tế để phòng ngừa tụt huyết áp quá mức.
  • Bệnh nhân mắc bệnh lý mạn tính: Nhóm bệnh nhân có bệnh nền viêm khớp, tim mạch hay các bệnh mạn tính khác cần tham vấn chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ trước khi sử dụng các sản phẩm bổ sung sesamin liều cao kéo dài [6].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của hạt mè trong chế độ ăn hàng ngày mà không gây phản tác dụng:

  • Liều lượng hợp lý: Nên sử dụng mè như một phần của khẩu phần ăn cân bằng, khoảng 1-2 muỗng canh hạt mè mỗi ngày thay vì lạm dụng quá nhiều.
  • Cách chế biến: Nên rang mè ở mức nhiệt vừa phải, tránh rang mè bị cháy đen ở nhiệt độ quá cao trên 250 độ C làm phân hủy sesamin [8]. Hạt mè nên được giã nhỏ hoặc xay mịn trước khi ăn để tăng khả năng hấp thu các chất dinh dưỡng qua đường tiêu hóa.
  • Kết hợp bữa ăn: Rắc mè rang lên các món salad rau củ, cháo yến mạch, hoặc trộn cùng cơm gạo lứt. Việc kết hợp này vừa bổ sung chất xơ hòa tan vừa tăng hương vị tự nhiên cho bữa ăn.

Sesamin trong hạt mè là hoạt chất tự nhiên có tiềm năng hỗ trợ cải thiện cholesterol toàn phần, LDL-c và huyết áp tâm thu ở mức độ khiêm tốn [5]. Tuy nhiên, hạt mè chỉ nên đóng vai trò là một thực phẩm bổ trợ trong lối sống lành mạnh. Người bệnh cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, tập thể dục đều đặn và tuân thủ chỉ định điều trị của bác sĩ thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các liệu pháp truyền miệng.