Tác động của muối mè lên huyết áp tâm thu: Thử nghiệm nói gì?

Nhiều người Việt có thói quen dùng muối mè (vừng) trong bữa cơm hàng ngày vì tin rằng món ăn này giúp ổn định huyết áp và bảo vệ tim mạch. Liệu việc thêm hạt mè hoặc dùng dầu mè có thực sự mang lại tác dụng hạ huyết áp tâm thu rõ rệt hay không?

Các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận hạt mè và dầu mè có khả năng hỗ trợ giảm huyết áp tâm thu ở những mức độ khác nhau tùy nhóm đối tượng. Tuy nhiên, hạt mè không thể thay thế thuốc chữa bệnh và chất lượng bằng chứng khoa học hiện nay vẫn còn nhiều hạn chế cần cân nhắc kỹ.

Vì sao mè được quan tâm trong hỗ trợ huyết áp?

Tăng huyết áp là yếu tố nguy cơ lớn dẫn đến bệnh tim mạch, nhồi máu cơ tim, đột quỵ và suy thận ^[1]. Kiểm soát chỉ số này thông qua chế độ ăn luôn là mối quan tâm hàng đầu của giới y khoa và người bệnh.

Mè chứa nhiều thành phần hoạt tính sinh học có lợi. Tác dụng hỗ trợ hạ huyết áp của mè có được nhờ hàm lượng cao các axit béo không bão hòa đa, chất xơ, phytosterol và lignan ^[1]. Các axit béo không bão hòa đa tự nhiên cùng chất chống oxy hóa trong thực phẩm này đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn ngừa tổn thương oxy hóa và các bệnh lý tim mạch ^[2].

Tổng quan dữ liệu từ các phân tích gộp lớn

Bằng chứng tổng hợp từ các can thiệp lâm sàng cung cấp cái nhìn rõ nét hơn về mức độ tác động của mè lên chỉ số huyết áp tâm thu.

Năm 2017, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp các thử nghiệm có đối chứng thu thập 8 nghiên cứu với tổng cộng 843 người tham gia ^[1]. Kết quả phân tích mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên cho thấy dùng mè làm giảm huyết áp tâm thu trung bình 7,83 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -14,12 đến -1,54; P < 0,05) và giảm huyết áp tâm trương 5,83 mmHg (P < 0,01) ^[1]. Tuy nhiên, mức độ không đồng nhất giữa các thử nghiệm ban đầu rất cao, đạt 99% ^[1]. Khi các nhà khoa học giới hạn phân tích trên 4 thử nghiệm có chất lượng phương pháp luận cao, mức giảm huyết áp tâm thu đạt 3,23 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -5,67 đến -0,79) và giảm độ không đồng nhất xuống còn 33% ^[1].

Đến năm 2022, một phân tích gộp cập nhật khác gom dữ liệu từ 16 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 908 người tham gia ^[3]. Nhóm nghiên cứu ghi nhận bổ sung mè và các dẫn xuất giúp giảm có ý nghĩa thống kê đối với huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương, cholesterol toàn phần, chất béo trung tính (triglycerides) cũng như cân nặng, chỉ số khối cơ thể (BMI), vòng eo và vòng hông (P < 0,05) ^[3]. Phân tích độ nhạy cho thấy các kết quả này ổn định và không phát hiện thấy sai lệch xuất bản ^[3].

Nghiên cứu trên nhóm tiền tăng huyết áp và tăng huyết áp

Tác động hạ áp thường được ghi nhận rõ ràng hơn ở những người vốn đã có huyết áp cao trước khi can thiệp.

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2018 kiểm tra 7 thử nghiệm lâm sàng trên người tăng huyết áp và rối loạn mỡ máu ^[4]. Trong 7 thử nghiệm này, có 5 nghiên cứu đánh giá trên bệnh nhân tăng huyết áp đã ghi nhận sự giảm đáng kể huyết áp tâm thu và/hoặc huyết áp tâm trương ^[4].

Đến năm 2025, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp đánh giá theo thang GRADE tập trung vào 6 thử nghiệm can thiệp kéo dài 4 đến 8 tuần trên 465 người tiền tăng huyết áp và tăng huyết áp ^[5]. Kết quả ghi nhận mức giảm huyết áp tâm thu rất lớn, trung bình giảm tới 20,78 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -32,26 đến -9,31; P < 0,001) và huyết áp tâm trương giảm 16,29 mmHg (P < 0,001) ^[5]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận giảm chỉ số khối cơ thể 3,00 kg/m2, giảm cân nặng 7,51 kg, giảm mỡ máu và cải thiện các chỉ số chống oxy hóa như catalase, superoxide dismutase hồng cầu ^[5].

Thử nghiệm can thiệp bằng dầu mè

Ngoài hạt mè thô, dầu mè cũng là đối tượng được đưa vào các thử nghiệm lâm sàng riêng biệt để đo lường phản ứng huyết động.

Một nghiên cứu năm 2012 thực hiện trên 30 nam giới bị tăng huyết áp chia làm 2 giai đoạn ^[6]. Ở giai đoạn cấp tính, người tham gia tiêu thụ 35 g dầu mè hoặc dầu đối chứng; kết quả ghi nhận huyết áp tâm trương trung tâm và ngoại vi giảm sau ăn 1 giờ (P = 0,006) ^[6]. Ở giai đoạn dài hạn kéo dài 2 tháng với liều 35 g dầu mè mỗi ngày, huyết áp tâm thu ngoại vi đã giảm sau 15 ngày sử dụng (P = 0,016), đồng thời cải thiện chỉ số tăng cường AI75 và tăng tổng khả năng chống oxy hóa ^[6].

Năm 2006, một thử nghiệm can thiệp trên 50 bệnh nhân tăng huyết áp (32 nam và 18 nữ, từ 35 đến 60 tuổi) đang dùng thuốc lợi tiểu hoặc thuốc chẹn beta ^[2]. Bệnh nhân được yêu cầu thay thế toàn bộ dầu ăn hàng ngày bằng dầu mè (nhãn hiệu Idhayam gingelly oil) trong vòng 45 ngày ^[2]. Việc dùng dầu mè thay thế đã đưa chỉ số huyết áp tâm thu và tâm trương về mức bình thường, đồng thời giảm cân nặng, giảm natri huyết tương và tăng kali huyết tương ^[2]. Khi dừng sử dụng dầu mè trong 45 ngày tiếp theo, chỉ số huyết áp của bệnh nhân đã tăng trở lại mức ban đầu ^[2].

Một phân tích gộp năm 2022 về dầu mè cũng xác nhận việc dùng loại dầu này giúp giảm huyết áp tâm thu trung bình 2,679 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -5,257 đến -0,101; P < 0,001), giảm huyết áp tâm trương 1,981 mmHg (P = 0,045), đồng thời hạ đường huyết lúc đói và chỉ số HbA1C ^[7].

Giới hạn của bằng chứng và các kết quả trái ngược

Mặc dù nhiều thử nghiệm đưa ra tín hiệu tích cực, người tiêu dùng cần nhìn nhận bức tranh khoa học một cách cẩn trọng. Không phải tất cả thử nghiệm đều ghi nhận hiệu quả hạ áp từ mè.

Năm 2009, một thử nghiệm can thiệp chéo ngẫu nhiên, có đối chứng với giả dược trên 33 nam giới và phụ nữ thừa cân hoặc béo phì sử dụng 25 g mè mỗi ngày trong 5 tuần ^[8]. Mặc dù nồng độ chất chuyển hóa lignan trong nước tiểu tăng gấp 8 lần, lượng tiêu thụ mè này hoàn toàn không làm thay đổi huyết áp theo dõi lưu động ban ngày, cũng như không cải thiện mỡ máu hay các dấu ấn viêm ^[8].

Bên cạnh đó, chất lượng phương pháp luận của các nghiên cứu hiện có chưa đồng đều. Phân tích gộp năm 2025 chỉ rõ: dù mức giảm huyết áp đo được rất lớn, đánh giá GRADE xếp chất lượng bằng chứng ở mức "rất thấp" trên mọi kết quả do tính không đồng nhất cao, cỡ mẫu nhỏ và nhiều hạn chế trong thiết kế thử nghiệm, khiến tính xác thực trên thực tế lâm sàng vẫn chưa chắc chắn ^[5]. Báo cáo năm 2018 cũng chỉ ra các nghiên cứu được chọn có nguy cơ sai lệch cao và mô tả phương pháp sơ sài ^[4]. Các tác giả đều nhấn mạnh cần thêm các thử nghiệm ngẫu nhiên quy mô lớn hơn để xác nhận ^[1], ^[3], ^[7].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng muối mè

Nhiều người lầm tưởng rằng đã ăn "muối mè dưỡng sinh" thì ăn càng nhiều càng hạ huyết áp nhanh. Đây là quan niệm sai lầm có thể gây nguy hiểm cho tim mạch.

Trong món muối mè truyền thống, lượng muối ăn chứa nhiều natri. Bổ sung lượng lớn muối vào cơ thể sẽ gây giữ nước và làm tăng huyết áp, triệt tiêu mọi lợi ích vốn có từ các hoạt chất sinh học của hạt mè. Lợi ích được ghi nhận trong nghiên cứu khoa học đến từ hạt mè nguyên bản hoặc dầu mè nguyên chất, không phải từ muối ăn trộn cùng mè.

Một hiểu lầm khác là tự ý bỏ thuốc hạ áp để chuyển sang ăn mè. Thử nghiệm năm 2006 cho thấy dầu mè hỗ trợ kiểm soát huyết áp khi được dùng kết hợp chung với thuốc hạ áp có sẵn, và huyết áp lại tăng vọt khi ngừng dùng can thiệp này ^[2]. Việc tự ý dừng phác đồ y khoa có thể dẫn đến cơn tăng huyết áp kịch phát và đột quỵ.

Ai nên thận trọng?

Mè và dầu mè là thực phẩm tự nhiên nhưng một số nhóm người cần lưu ý đặc biệt trước khi thay đổi lượng dùng hàng ngày:

• Người đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc: Do mè có tác dụng hạ áp và làm thay đổi nồng độ điện giải natri, kali ^[2], người bệnh cần theo dõi chỉ số huyết áp tại nhà thường xuyên để tránh tình trạng huyết áp tụt quá thấp khi kết hợp thực phẩm này với thuốc.
• Người thừa cân, béo phì: Mè và dầu mè chứa hàm lượng calo và chất béo đậm đặc; việc lạm dụng quá mức mà không tính toán năng lượng có thể làm cản trở việc kiểm soát cân nặng.
• Người có cơ địa dị ứng: Hạt mè là một trong những dị nguyên thực phẩm có thể gây phản ứng dị ứng nghiêm trọng ở những người nhạy cảm.
• Bệnh nhân có bệnh nền chuyển hóa phức tạp hoặc bệnh thận: Cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng chế độ ăn bổ sung nhiều mè để được tư vấn tương tác điện giải phù hợp.

Áp dụng thực tế đúng cách

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của mè mà không gây hại cho huyết áp tâm thu, bạn có thể áp dụng các bước đơn giản sau vào bữa ăn gia đình:

• Giảm tối đa tỷ lệ muối: Khi làm muối mè, nên tăng tỷ lệ mè rang và chỉ cho một lượng rất nhỏ muối (tốt nhất là tỉ lệ 10-20 phần mè kèm 1 phần muối cực mỏng, hoặc ăn mè rang mộc không thêm muối).
• Chế biến hạt mè: Hạt mè nên được rang thơm và giã dập nhẹ trước khi dùng. Vỏ hạt mè nguyên vẹn có thể khó tiêu hóa, việc giã nhẹ giúp cơ thể hấp thu tốt hơn các axit béo không bão hòa và lignan bên trong ^[1].
• Liều lượng hợp lý: Các thử nghiệm can thiệp sử dụng liều lượng khoảng 25 g mè hạt mỗi ngày ^[8] hoặc khoảng 35 g dầu mè dùng trong nấu ăn ^[6]. Bạn có thể rắc 1 đến 2 muỗng cà phê mè rang vào cơm lứt, rau luộc, hoặc dùng dầu mè để trộn salad.
• Thay thế thay vì bổ sung thêm: Nếu dùng dầu mè, hãy dùng nó để thay thế cho mỡ động vật hoặc các loại dầu ăn khác trong khẩu phần ^[2], tránh tình trạng nạp thừa năng lượng tổng thể trong ngày.

Hạt mè và dầu mè là nguồn cung cấp chất béo tốt và chất chống oxy hóa tự nhiên, hỗ trợ phần nào trong việc kiểm soát huyết áp tâm thu. Tuy nhiên, người dân không nên xem muối mè là bài thuốc chữa tăng huyết áp thay thế y khoa. Hãy duy trì một lối sống lành mạnh, ăn giảm muối, vận động đều đặn và luôn tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa.