Sữa và tuyến tiền liệt: Mối lo ngại từ dữ liệu khoa học

Sữa và các chế phẩm từ sữa từ lâu được xem là nguồn dinh dưỡng thiết yếu giúp xương chắc khỏe và tăng cường thể lực. Tuy nhiên, nhiều nam giới trung niên băn khoăn liệu thói quen tiêu thụ nhiều sữa mỗi ngày có làm tăng nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt hay không.

Các dữ liệu nghiên cứu đoàn hệ lớn cho thấy việc nạp lượng lớn canxi từ sữa có thể liên quan đến sự gia tăng nhẹ nguy cơ mắc căn bệnh này. Mối liên hệ trên chủ yếu xuất hiện ở những người tiêu thụ canxi ở mức rất cao, vượt xa khuyến nghị hàng ngày, chứ không đồng nghĩa việc dùng sữa mức vừa phải gây hại cho cơ thể.

Cơ chế tác động: Giảm nồng độ 1,25-dihydroxyvitamin D huyết thanh

Để hiểu vì sao sữa và canxi có thể liên quan đến ung thư tuyến tiền liệt, các nhà khoa học đã tập trung vào cơ chế chuyển hóa của vitamin D trong cơ thể [1, 5]. Cơ thể con người cần vitamin D ở dạng hoạt tính sinh học là 1,25-dihydroxyvitamin D3 để kiểm soát sự biệt hóa và phân chia tế bào [1, 5].

Chất này được xem là có vai trò bảo vệ, giúp kìm hãm sự tăng sinh quá mức của tế bào tại mô tuyến tiền liệt [1, 5]. Khi một người tiêu thụ lượng canxi quá lớn vào máu, cơ thể sẽ tự động điều hòa giảm sản xuất 1,25-dihydroxyvitamin D3 [1, 5]. Nồng độ dạng hoạt tính này giảm xuống có thể tạo điều kiện thuận lợi cho tế bào tuyến tiền liệt nhân lên bất thường, dẫn đến tiến trình hình thành u bướu [1].

Các nghiên cứu đoàn hệ quy mô lớn nói gì?

Mối liên hệ giữa chế độ ăn giàu canxi từ sữa và nguy cơ bệnh tuyến tiền liệt đã được theo dõi kỹ lưỡng qua nhiều công trình nghiên cứu dài hạn:

Nghiên cứu Sức khỏe Bác sĩ tại Mỹ (Physicians' Health Study) theo dõi 20.885 nam bác sĩ trong suốt 11 năm và ghi nhận 1.012 ca mắc ung thư tiền liệt tuyến [2]. Kết quả kiểm tra mẫu máu ban đầu cho thấy những người nạp trên 600 mg canxi mỗi ngày từ sữa tách béo có nồng độ 1,25-dihydroxyvitamin D3 huyết tương thấp hơn đáng kể so với nhóm dùng từ 150 mg trở xuống (71 pmol/L so với 85 pmol/L, tương đương 30,06 pg/mL so với 35,64 pg/mL) [2]. Nhóm nam giới tiêu thụ trên 2,5 khẩu phần sữa mỗi ngày có nguy cơ mắc ung thư tiền liệt tuyến cao hơn 34% so với nhóm dùng từ 0,5 khẩu phần trở xuống [2]. Người tiêu thụ trên 600 mg canxi từ sữa mỗi ngày cũng có nguy cơ cao hơn 32% so với người dùng dưới 150 mg [2].

Nghiên cứu Phòng ngừa Ung thư II (Cancer Prevention Study II Nutrition Cohort) theo dõi 65.321 nam giới cao tuổi tại Mỹ từ năm 1992-1993 đến năm 1999, ghi nhận 3.811 ca ung thư tiền liệt tuyến [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng tổng lượng canxi nạp vào từ 2.000 mg/ngày trở lên làm tăng nguy cơ mắc bệnh so với mức dưới 700 mg/ngày [1]. Lượng canxi từ chế độ ăn từ 2.000 mg/ngày trở lên cũng làm tăng nguy cơ với tỷ số nguy cơ là 1,6; tuy nhiên mức tiêu thụ canxi vừa phải không làm tăng nguy cơ [1]. Lượng tiêu thụ toàn bộ chế phẩm từ sữa nói chung không cho thấy liên quan trong nhóm này [1].

Nghiên cứu ATBC tại Phần Lan theo dõi 29.133 nam giới hút thuốc từ 50 đến 69 tuổi trong suốt 17 năm, phát hiện 1.267 ca bệnh [3]. Những người tiêu thụ canxi từ chế phẩm ăn uống từ 2.000 mg/ngày trở lên có nguy cơ mắc ung thư tiền liệt tuyến tăng 63% so với nhóm dùng dưới 1.000 mg/ngày [3]. Mặc dù tổng lượng tiêu thụ sữa ban đầu có liên quan đến việc tăng nguy cơ, mối liên hệ này biến mất sau khi hiệu chỉnh theo lượng canxi, cho thấy canxi hoặc thành phần liên quan trong sữa là yếu tố cốt lõi [3].

Tại châu Á, Nghiên cứu Sức khỏe Người Hoa tại Singapore theo dõi 27.293 nam giới và ghi nhận 298 ca mắc [4]. Trong chế độ ăn của người châu Á, rau quả là nguồn cung cấp canxi chính chứ không phải sữa [4]. Dù vậy, nhóm tiêu thụ canxi cao nhất (trung vị 659 mg/ngày) vẫn có nguy cơ tăng gấp 2,03 lần ở những nam giới có chỉ số khối cơ thể (BMI) dưới mức trung vị 22,9 kg/m2 [4].

Nghiên cứu Adventist Health Study-2 theo dõi 28.737 nam giới trong 7,8 năm, phát hiện 1.254 ca mắc ung thư tiền liệt tuyến [5]. Nam giới ở nhóm tiêu thụ sữa phân vị thứ 90 (430 g/ngày) có nguy cơ mắc bệnh cao hơn 27% so với nhóm ở phân vị thứ 10 (20,2 g/ngày) [5]. Đáng chú ý, nguy cơ ung thư tiến triển ở nhóm này tăng 38% [5]. Khi so sánh lượng tiêu thụ ở phân vị thứ 90 với nhóm hoàn toàn không dùng sữa, tỷ số nguy cơ thô là 1,62 [5]. Tuy nhiên, lượng canxi từ nguồn không phải sữa (như thực vật) không cho thấy làm tăng nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến [5].

Bức tranh từ các phân tích tổng hợp: Sự bất đồng về bằng chứng

Mặc dù nhiều nghiên cứu đoàn hệ chỉ ra nguy cơ, kết quả tổng hợp dữ liệu vẫn còn những điểm chưa thống nhất hoàn toàn:

Nghiên cứu Multiethnic Cohort trên 82.483 nam giới đa sắc tộc theo dõi trong 8 năm với 4.404 ca mắc lại không tìm thấy mối liên hệ giữa tổng lượng canxi, vitamin D hay tổng lượng sữa đối với nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến chung [6]. Dẫu vậy, khi phân tích chi tiết theo loại sữa, sữa ít béo hoặc tách béo lại làm tăng nguy cơ, trong khi sữa nguyên kem lại liên quan đến việc giảm nguy cơ đối với các khối u cục bộ hoặc độ ác tính thấp [6].

Một phân tích tổng hợp năm 2008 gộp 45 nghiên cứu quan sát với 26.769 ca bệnh cho thấy các nghiên cứu đoàn hệ không tìm thấy bằng chứng liên quan giữa việc tiêu thụ sữa nói chung và nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến [7]. Dữ liệu canxi từ các nghiên cứu này cũng có tính không đồng nhất cao, và lượng vitamin D ăn vào không liên quan đến nguy cơ bệnh [7].

Ngược lại, một phân tích tổng hợp năm 2015 từ 32 nghiên cứu đoàn hệ lại chỉ ra bức tranh chi tiết hơn: mỗi 400 g sữa tiêu thụ mỗi ngày làm tăng 7% nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến [8]. Uống 200 g sữa ít béo mỗi ngày làm tăng 6% nguy cơ, ăn 50 g phô mai mỗi ngày tăng 9% nguy cơ, và mỗi 400 mg canxi ăn vào tăng 5% nguy cơ [8]. Tổng lượng canxi và canxi từ sữa có liên quan thuận với nguy cơ bệnh, nhưng canxi không từ sữa hoặc canxi bổ sung thì không làm tăng nguy cơ tổng thể, dù canxi bổ sung có liên quan đến ung thư tiền liệt tuyến gây tử vong [8].

Những hiểu lầm thường gặp về sữa và ung thư tiền liệt tuyến

Nhiều người cho rằng cứ uống sữa là sẽ bị ung thư tiền liệt tuyến. Đây là quan điểm sai lầm vì các nghiên cứu đều chỉ ra nguy cơ chỉ tăng rõ rệt ở nhóm nạp canxi liều rất cao (từ 2.000 mg/ngày trở lên) hoặc nhóm tiêu thụ lượng lớn sữa đều đặn [1, 2].

Hiểu lầm thứ hai là mọi nguồn canxi đều gây hại như nhau. Các bằng chứng thực tế chỉ ra rằng canxi từ thực vật hoặc nguồn không phải sữa phần lớn không làm tăng nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến [7, 8]. Điều này gợi ý rằng ngoài canxi, các yếu tố dinh dưỡng hoặc phản ứng sinh học khác đặc trưng của sữa có thể đóng vai trò cộng hưởng [2, 7].

Nhóm đối tượng nào nên thận trọng?

Dựa trên các nghiên cứu khoa học, nam giới từ độ tuổi trung niên trở lên cần chú ý đến liều lượng tiêu thụ sữa và các chế phẩm bổ sung canxi [1, 2]. Những người có thói quen uống nhiều sữa tươi, dùng nhiều phô mai kết hợp với viên uống canxi liều cao dễ vượt ngưỡng khuyến nghị an toàn [1, 7].

Đặc biệt, nam giới có thể trạng gầy hoặc chỉ số BMI thấp cần thận trọng với việc hấp thu quá nhiều canxi [4]. Những người có tiền sử gia đình mắc bệnh ung thư tuyến tiền liệt hoặc có nồng độ kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) bất thường nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để xây dựng chế độ dinh dưỡng phù hợp, tránh lạm dụng thực phẩm bổ sung.

Lời khuyên áp dụng vào chế độ ăn thực tế

Sữa vẫn là nguồn dưỡng chất quý giá cung cấp protein và khoáng chất cần thiết. Nam giới không nhất thiết phải cắt bỏ hoàn toàn sữa ra khỏi bữa ăn hàng ngày, nhưng nên kiểm soát khẩu phần:

  • Duy trì lượng dùng vừa phải, khoảng 1 ly sữa (khoảng 200 ml) hoặc 1 phần sữa chua nhỏ mỗi ngày thay vì tiêu thụ quá nhiều cữ trong ngày [8].
  • Đa dạng hóa nguồn cung cấp canxi bằng cách bổ sung rau lá xanh đậm, các loại đậu và hạt để giảm phụ thuộc hoàn toàn vào sữa động vật [3, 8].
  • Thận trọng khi dùng các viên uống canxi liều cao; chỉ nên sử dụng khi có chỉ định thiếu hụt từ bác sĩ và không tự ý kết hợp nhiều loại thực phẩm bổ sung cùng lúc [1, 7].

Để bảo vệ sức khỏe toàn diện, nam giới cần duy trì lối sống vận động, ăn uống cân bằng nhiều rau xanh và thăm khám sức khỏe định kỳ để tầm soát sớm các vấn đề tại tuyến tiền liệt.