Nhiều phụ huynh khi thấy trẻ quấy khóc, nôn trớ hoặc nổi mẩn đỏ thường tự ý đổi sang sữa công thức đậu nành vì nghĩ nguồn gốc thực vật lành tính hơn sữa bò. Đây là giải pháp dinh dưỡng được tìm kiếm nhiều khi trẻ có biểu hiện bất dung nạp đường tiêu hóa hoặc gia đình ăn chay trường.

Tuy nhiên, các hiệp hội nhi khoa quốc tế khẳng định sữa công thức đậu nành chỉ là phương án thay thế trong một số tình trạng bệnh lý cụ thể, hoàn toàn không phải dòng sản phẩm dùng đại trà [1], [2]. Trẻ chỉ nên dùng loại sữa này khi có chỉ định rõ ràng từ bác sĩ nhi khoa, tuyệt đối không dùng theo cảm tính hoặc để phòng ngừa dị ứng thông thường [1].

Cơ chế tác động và bản chất dinh dưỡng của sữa công thức đậu nành

Sữa công thức đậu nành được sản xuất từ đạm đậu nành phân lập (soy protein isolate), bổ sung thêm các loại dầu thực vật, si-rô ngô, đường cùng các vitamin và khoáng chất nhằm đáp ứng tiêu chuẩn dinh dưỡng [3]. Về mặt tăng trưởng, các sản phẩm sữa đậu nành hiện đại vẫn bảo đảm sự phát triển thể chất bình thường cho trẻ sơ sinh đủ tháng [1], [4], [5].

Tuy nhiên, đạm đậu nành phân lập tự nhiên chứa một số hoạt chất sinh học như saponin, chất ức chế protease, axit phytic và đặc biệt là hàm lượng phytoestrogen cao [3]. Phytoestrogen chủ yếu là các isoflavone có cấu trúc tương tự hormone estrogen ở người [1], [3]. Ở giai đoạn sơ sinh, hệ nội tiết và các cơ quan sinh sản của trẻ đang phát triển rất nhạy cảm với các yếu tố gây rối loạn nội tiết [2].

Dù sản phẩm đậu nành đáp ứng đủ chuẩn dinh dưỡng của Đạo luật Sữa công thức năm 1980 [4], đạm đậu nành không mang lại lợi thế dinh dưỡng vượt trội nào so với sữa công thức đạm sữa bò [1]. Do đó, việc can thiệp bằng dòng sữa chứa hoạt tính nội tiết tố thực vật cần được kiểm soát chặt chẽ theo hướng dẫn y khoa [1], [2].

Các nghiên cứu quốc tế nói gì về sữa công thức đậu nành?

Các tài liệu y khoa từ nhiều năm qua đã liên tục đánh giá mức độ an toàn và hiệu quả thực tế của sữa công thức đậu nành:

Một tổng quan công bố năm 2004 đánh giá các bằng chứng lâm sàng về đạm đậu nành vốn được dùng gần 100 năm tại phương Tây [4]. Báo cáo ghi nhận dòng sữa này đạt hiệu quả ít nhất 86% ở trẻ dị ứng đạm sữa bò qua trung gian kháng thể IgE và không gây ảnh hưởng xấu tới sự phát triển, sinh sản của con người [4].

Nghiên cứu tổng quan năm 2007 rà soát các báo cáo giai đoạn 2005-2006 nhằm làm rõ tính an toàn và chỉ định của sữa đạm đậu nành [1]. Kết quả chỉ ra rằng dòng sữa này bảo đảm tăng trưởng cho trẻ đủ tháng nhưng không có ưu thế vượt trội, đồng thời các hội nhi khoa đã giới hạn chỉ định dùng chặt chẽ hơn [1]. Giới hạn của nghiên cứu là các dữ liệu khi đó chưa đủ để kết luận dứt khoát về mọi rủi ro tiềm ẩn của isoflavone [1].

Năm 2014, báo cáo tổng hợp từ dữ liệu bán hàng tại Mỹ cho thấy sữa đậu nành chiếm 12% thị phần và có khoảng 20-25% trẻ sơ sinh từng dùng trong năm đầu đời [3]. Chương trình Độc chất học Quốc gia Hoa Kỳ (NTP-CERHR) qua rà soát toàn bộ tài liệu trên người và loài gặm nhấm kết luận bằng chứng chưa đủ để khẳng định độc tính cũng như chưa đủ chứng minh tính an toàn ở mức tiêu thụ khuyến nghị đối với mật độ xương, nội tiết, miễn dịch hay thần kinh [3]. Báo cáo này cũng chỉ ra 3 nghiên cứu trên trẻ suy giáp bẩm sinh dùng sữa đậu nành bị tăng nồng độ TSH gây khó kiểm soát bệnh [3].

Năm 2018, một tổng quan tìm kiếm y văn giai đoạn 1980-2017 trên PubMed với các từ khóa về đậu nành và phytoestrogen ở trẻ em kết luận đánh giá chung về sữa đậu nành hiện đại không liên quan đến các bất thường lớn trên sự phát triển của người [6]. Tuy vậy, các kết quả nghiên cứu trên động vật và người vẫn còn một số mâu thuẫn cần tiếp tục theo dõi [6].

Năm 2019, một tài liệu hướng dẫn đồng thuận dựa trên bằng chứng dùng hệ thống AGREE II, PRISMA và GRADE đã rà soát tính an toàn của sữa công thức đạm đậu nành phân lập [7]. Nghiên cứu xác nhận sữa có hiệu quả trong kiểm soát dị ứng đạm sữa bò, dung nạp tiêu hóa tốt, ít dị ứng chéo và có lợi thế về chi phí cũng như vi khuẩn đường ruột, mặc dù bằng chứng khuyến cáo cho rối loạn tiêu hóa chức năng còn hạn chế [7].

Cũng trong năm 2019, một nghiên cứu tổng hợp về yếu tố giới tính và thực vật ghi nhận trẻ dùng sữa đậu nành có liên quan đến việc thay đổi độ tuổi có kinh nguyệt [2]. Một thử nghiệm hồi cứu phát hiện phụ nữ từng uống sữa đậu nành lúc sơ sinh có thời gian hành kinh dài hơn, khó chịu hơn và ghi nhận tình trạng biểu mô âm đạo bị estrogen hóa ở bé gái trong những tháng đầu đời [2]. Tuy nhiên, các dữ liệu về tác động muộn ở người nhìn chung còn hạn chế và chất lượng chưa đồng đều [2].

Số liệu khảo sát NHANES giai đoạn 2003-2010 phân tích năm 2023 cho thấy trong số 81% trẻ sơ sinh dùng sữa công thức tại Mỹ, có 13% dùng sữa đậu nành [8]. Kết quả từ khảo sát IFED chỉ ra việc dùng sữa đậu nành phần lớn do thói quen gia đình hoặc suy đoán tự ý chứ không thực sự cần thiết về mặt y khoa [8].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Sữa công thức đậu nành đem lại lợi ích rõ rệt cho một nhóm đối tượng đặc thù. Sản phẩm hỗ trợ tốt việc kiểm soát dị ứng đạm sữa bò qua trung gian IgE (với tỷ lệ đáp ứng trên 86%) và có tỷ lệ phản ứng dị ứng chéo thấp [7], [4]. Sản phẩm cũng cho thấy hiệu quả tiêu hóa tốt, chi phí hợp lý và hương vị chấp nhận được đối với các gia đình nuôi con theo chế độ thuần chay [1], [7], [4].

Dù vậy, giới hạn của các bằng chứng hiện nay nằm ở chỗ những lo ngại về phytoestrogen phần lớn xuất phát từ mô hình nuôi cấy tế bào và thử nghiệm động vật [6], [4], [5]. Các nghiên cứu dài hạn theo dõi trẻ từ lúc sơ sinh đến khi trưởng thành trên người còn rất ít và dữ liệu chưa đồng nhất [3], [2]. Một số cơ quan y tế như Ủy ban Độc chất Vương quốc Anh (COT) chọn cách tiếp cận thận trọng hơn phía Bắc Mỹ khi khuyến cáo ưu tiên sữa mẹ hoặc sữa bò cho đến khi các nghi ngại từ nghiên cứu động vật được giải tỏa hoàn toàn [8].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng sữa công thức đậu nành

Hiểu lầm phổ biến nhất là phụ huynh cho rằng sữa đậu nành có thể phòng ngừa dị ứng cho trẻ sơ sinh [1]. Nghiên cứu đã chứng minh sữa đạm đậu nành không hề có vai trò trong việc ngăn chặn nguy cơ phát triển các bệnh lý dị ứng [1].

Nhiều bậc cha mẹ cũng lầm tưởng sữa đậu nành giúp trị các chứng tiêu hóa khó chịu như trào ngược hay quấy khóc dạ đề (colic) [1]. Các hướng dẫn lâm sàng khẳng định bằng chứng dùng cho rối loạn tiêu hóa chức năng rất hạn chế và sữa không có tác dụng điều trị các triệu chứng tiêu hóa không đặc hiệu này [1], [7].

Một hiểu lầm khác là sữa thực vật tốt cho sức khỏe lâu dài của mọi trẻ em [6], [8]. Rất nhiều phụ huynh chọn sữa đậu nành vì tự cảm nhận sản phẩm "lành tính" hoặc đoán trước con bị bất dung nạp lactose dựa vào tiền sử gia đình, dẫn đến việc dùng sữa không cần thiết về mặt y tế [8].

Những trường hợp chỉ định và ai nên thận trọng?

Sữa công thức đậu nành được khuyến cáo dùng trong các trường hợp bệnh lý đã được chẩn đoán chính xác:

  • Trẻ mắc hội chứng galactosemia bẩm sinh (rối loạn chuyển hóa galactose) [1], [4].
  • Trẻ bị bất dung nạp đường lactose tiên phát hoặc thứ phát mức độ nặng [1], [4].
  • Trẻ trên 6 tháng tuổi bị dị ứng đạm sữa bò qua trung gian IgE sau khi đã xác định dung nạp được với đạm đậu nành [1], [4].
  • Trẻ thuộc các gia đình duy trì chế độ thuần chay nghiêm ngặt cần tránh hoàn toàn thực phẩm nguồn gốc động vật [1], [4].

Ngược lại, nhóm đối tượng tuyệt đối không nên dùng hoặc phải hết sức thận trọng bao gồm:

  • Trẻ sinh non: Tuyệt đối không sử dụng sữa công thức đậu nành [1].
  • Trẻ dưới 6 tháng tuổi bị dị ứng thức ăn: Không dùng đạm đậu nành làm phương án thay thế [1].
  • Trẻ mắc bệnh suy giáp bẩm sinh: Sữa công thức đậu nành làm tăng nồng độ hormone kích thích tuyến giáp (TSH), gây phức tạp và cản trở việc kiểm soát điều trị bệnh, cần phải được theo dõi sát sao chức năng tuyến giáp nếu bắt buộc dùng [3], [6].
  • Trẻ gặp các vấn đề tiêu hóa thông thường: Không tự ý dùng khi trẻ chỉ bị trớ sữa, đầy bụng hoặc khóc dạ đề [1].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Khi trẻ có dấu hiệu bất dung nạp sữa hoặc tiêu chảy kéo dài, phụ huynh không tự ý mua sữa công thức đậu nành về thay thế. Cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa nhi để xác định nguyên nhân dị ứng là do cơ chế miễn dịch IgE hay bất dung nạp đường lactose [1], [4].

Nếu bác sĩ chỉ định dùng sữa đậu nành cho trẻ từ 6 tháng tuổi trở lên, cần kiểm tra phản ứng dung nạp của trẻ với đậu nành trước [1]. Pha sữa đúng tỷ lệ theo nhãn hướng dẫn y tế, không tự ý pha thêm đường hay ngũ cốc. Đối với các gia đình ăn chay, việc sử dụng sữa đậu nành cần kết hợp theo dõi các mốc phát triển chiều cao, cân nặng định kỳ. Nếu trẻ đang điều trị bệnh lý tuyến giáp bẩm sinh, cha mẹ bắt buộc thông báo với bác sĩ điều trị để xét nghiệm TSH thường xuyên [3], [6].

Sữa công thức đậu nành là giải pháp dinh dưỡng thay thế an toàn và đạt chuẩn khi có chỉ định y tế chính xác như galactosemia hay dị ứng đạm sữa bò ở trẻ trên 6 tháng tuổi. Người nuôi trẻ không nên dùng sữa đậu nành theo trào lưu truyền miệng hoặc tự ý điều trị rối loạn tiêu hóa thông thường. Việc thăm khám bác sĩ nhi khoa là bước bắt buộc để bảo đảm an toàn cho sự phát triển lâu dài của trẻ nhỏ.