Nhiều phụ nữ đang nuôi con bú tìm đến chế độ ăn DASH để kiểm soát huyết áp và cân nặng, trong đó sữa ít béo là nhóm thực phẩm được khuyến nghị chính. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn liệu uống sữa tách béo có gây nguy cơ thiếu vitamin A, D hay nên dùng sữa hạt ít đường để thay thế.

Dựa trên các nghiên cứu quan sát trên người, việc mẹ nuôi con bú tuân thủ chế độ DASH kết hợp sữa ít béo giúp tăng lượng canxi và khả năng chống oxy hóa trong sữa mẹ [1], đồng thời không gây ảnh hưởng tiêu cực đến sự tăng trưởng của trẻ sơ sinh [2]. Dù vậy, các tài liệu khoa học hiện có chưa có nghiên cứu so sánh đối đầu giữa sữa hạt ít đường và sữa tách béo, cũng như chưa ghi nhận số liệu về nguy cơ thiếu vitamin A hoặc D ở nhóm đối tượng này.

Tác động của sữa ít béo trong chế độ DASH đến sữa mẹ

Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện năm 2022 trên 292 bà mẹ cho con bú và trẻ sơ sinh đã xem xét mức độ tuân thủ chế độ ăn DASH [2]. Những người mẹ có mức độ tuân thủ DASH cao nhất sử dụng lượng sữa ít béo, trái cây, rau, ngũ cốc nguyên hạt cao hơn và ăn ít chất béo, cholesterol, thịt đỏ hơn [2]. Kết quả theo dõi cho thấy mức độ tuân thủ chế độ ăn này của mẹ không có mối liên quan đáng kể nào đến cân nặng, chiều dài hay chu vi vòng đầu của trẻ ở các mốc mới sinh, 2 tháng và 4 tháng tuổi [2].

Một nghiên cứu khác vào năm 2023 phân tích 700 mẫu sữa từ 350 phụ nữ đang cho con bú để tìm hiểu mối liên hệ giữa DASH và dưỡng chất trong sữa mẹ [1]. Kết quả chỉ ra nhóm phụ nữ tuân thủ DASH cao nhất có nồng độ canxi và chỉ số chống oxy hóa DPPH trong sữa mẹ cao hơn nhóm thấp nhất [1]. Ngược lại, hàm lượng triglyceride và chất chỉ thị peroxy hóa lipid MDA trong sữa mẹ ở nhóm này lại thấp hơn rõ rệt [1].

Nghiên cứu về sữa ít béo đối với huyết áp và chuyển hóa

Chế độ DASH ban đầu được thiết kế nhằm mục đích kiểm soát huyết áp thông qua việc tăng cường khoáng chất và giảm chất béo bão hòa. Tổng quan bằng chứng năm 2012 cho thấy việc dùng sữa và các chế phẩm từ sữa ít béo có mối liên hệ nghịch với huyết áp và giúp giảm nguy cơ tăng huyết áp [3]. Thành phần sữa cung cấp các khoáng chất như canxi, kali, phospho cùng vitamin D và các peptide hoạt tính sinh học [3]. Sữa ít béo được ưu tiên vì chất béo từ sữa chủ yếu là axit béo bão hòa có thể gây xơ vữa mạch máu [3].

Thử nghiệm ngẫu nhiên chéo năm 2016 trên 36 người trưởng thành khỏe mạnh đã so sánh chế độ DASH chuẩn dùng sữa ít béo với chế độ DASH nhiều béo hơn [4]. Cả hai chế độ đều giúp hạ huyết áp tương đương nhau [4]. Chế độ DASH chuẩn dùng sữa ít béo làm giảm cholesterol LDL, HDL và apolipoprotein A-I so với chế độ ăn đối chứng [4]. Cần lưu ý rằng thử nghiệm này được thực hiện trên người khỏe mạnh thông thường, không phải nghiên cứu chuyên biệt trên phụ nữ đang tiết sữa [4].

Hiểu lầm thường gặp về sữa hạt và nguy cơ thiếu vitamin A, D

Nhiều người cho rằng có thể tùy ý thay thế sữa tách béo bằng sữa hạt ít đường trong mô hình DASH mà vẫn đạt hiệu quả tương tự. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện tại về DASH trên phụ nữ cho con bú chỉ ghi nhận việc tiêu thụ các loại hạt nguyên hạt kết hợp với sản phẩm từ sữa ít béo thông thường, chưa có dữ liệu đánh giá riêng về việc dùng sữa hạt thay thế [1]. Do đó, chưa có căn cứ khoa học để khẳng định sữa hạt ít đường mang lại giá trị dinh dưỡng hay tác động tương đương sữa tách béo trên nhóm đối tượng này.

Bên cạnh đó, lo ngại dùng sữa tách béo sẽ gây thiếu vitamin A và D ở phụ nữ tiết sữa cũng là phỏng đoán chưa có bằng chứng trong các tài liệu thử nghiệm. Báo cáo tổng quan ghi nhận sữa là nguồn cung cấp vitamin D tự nhiên cùng với canxi, nhưng không có dữ liệu cho thấy việc sử dụng sữa ít béo trong chế độ DASH dẫn tới tình trạng thiếu hụt vitamin A hay D [3].

Những điều nghiên cứu khoa học chưa làm rõ

Các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa đưa ra lời giải đáp cho những vấn đề sau:

  • Chưa có nghiên cứu can thiệp so sánh trực tiếp tác động của sữa hạt ít đường với sữa tách béo trên phụ nữ đang cho con bú.
  • Chưa có dữ liệu đánh giá nồng độ vitamin A và vitamin D trong máu mẹ cũng như trong sữa mẹ khi dùng sữa tách béo dài hạn.
  • Tác động lâu dài của việc nồng độ triglyceride trong sữa mẹ giảm xuống đối với sự phát triển hệ thần kinh của trẻ sơ sinh vẫn chưa được xác định rõ [1].

Ai nên thận trọng khi dùng sữa ít béo theo DASH?

Phụ nữ cho con bú có thể trạng gầy, thiếu năng lượng hoặc gặp khó khăn trong việc duy trì cân nặng không nên kiêng chất béo quá mức. Quá trình tạo sữa tiêu tốn nhiều năng lượng, việc cắt giảm chất béo đột ngột có thể khiến mẹ mệt mỏi và làm giảm lượng triglyceride dự trữ trong sữa [1].

Nghiên cứu trên chuột cái trong giai đoạn mang thai và cho con bú năm 2015 cho thấy sự mất cân đối dinh dưỡng của mẹ có thể làm thay đổi sự phân bố mỡ và cân nặng của con non [5]. Dù chỉ là dữ liệu trên động vật, kết quả này cho thấy dinh dưỡng chu sinh đòi hỏi sự ổn định về năng lượng [5]. Phụ nữ có bệnh nền chuyển hóa hoặc cần kiểm soát huyết áp nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng bất kỳ thực đơn can thiệp nào [3].

Cách áp dụng thực tế cho phụ nữ nuôi con bú

Bà mẹ đang cho con bú muốn áp dụng chế độ DASH có thể bổ sung sữa ít béo hoặc sữa tách béo với lượng vừa phải mỗi ngày [2], [1]. Chế độ ăn nên kết hợp đa dạng với rau củ, trái cây, các loại đậu hạt và ngũ cốc nguyên hạt để bổ sung đủ chất xơ và vi chất [1].

Nếu muốn uống sữa hạt ít đường, mẹ có thể sử dụng xen kẽ như một thức uống thực vật bổ sung, không nên xem đây là giải pháp thay thế hoàn toàn cho nhóm sữa truyền thống khi chưa có tư vấn dinh dưỡng. Luôn lắng nghe cơ thể, theo dõi sự phát triển của trẻ và trao đổi với chuyên gia y tế khi cần điều chỉnh khẩu phần ăn.

Lời khuyên cân bằng cho mẹ

Sữa ít béo trong chế độ DASH hỗ trợ tăng cường canxi trong sữa mẹ và hỗ trợ sức khỏe tim mạch mà không gây cản trở tăng trưởng của bé [2], [1]. Việc áp dụng cần linh hoạt theo thể trạng từng người, tránh việc cắt giảm chất béo cực đoan. Duy trì chế độ ăn đa dạng thực phẩm tự nhiên là cách an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe mẹ và con.