Nhiều người truyền tai nhau rằng sừng tê giác là "thần dược" có khả năng tiêu diệt khối u, chữa lành bệnh ung thư giai đoạn cuối. Niềm tin vô căn cứ này khiến không ít gia đình bỏ ra hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ đồng để tìm mua bằng mọi giá. Tuy nhiên, dưới góc nhìn y học thực chứng, liệu sừng tê giác có thực sự sở hữu bất kỳ tác dụng kháng u nào hay không?
Câu trả lời dứt khoát từ giới khoa học là không: hoàn toàn không có bất kỳ bằng chứng y học lâm sàng nào chứng minh sừng tê giác có thể ức chế hay tiêu diệt tế bào ung thư. Việc tin vào những lời đồn thổi chưa được kiểm chứng không chỉ gây thiệt hại nặng nề về kinh tế mà còn khiến người bệnh bỏ lỡ giai đoạn vàng điều trị bằng các phác đồ y khoa chính thống.
Bản chất cấu tạo của sừng tê giác dưới góc nhìn khoa học
Về mặt sinh học, sừng tê giác không phải là một khối xương đặc biệt hay chứa đựng các hợp chất kỳ diệu như lời đồn thổi dân gian. Các phân tích sinh hóa đã xác định thành phần chủ yếu của sừng tê giác là chất sừng (keratin) – loại protein tương tự cấu tạo nên móng tay, móng chân và tóc của con người hoặc sừng của các loài gia súc khác.
Chính vì cấu trúc keratin này, khi đi vào cơ thể qua đường uống, sừng tê giác bị hệ tiêu hóa phân hủy như một protein thông thường. Hoàn toàn không có cơ chế dược lý nào cho thấy keratin từ sừng động vật có khả năng hướng đích, ức chế phân chia tế bào hay gây độc đối với các tế bào ung thư ác tính.
Nghiên cứu y học thực chứng nói gì về sừng tê giác trị ung thư?
Trong toàn bộ hệ thống y văn và các thử nghiệm lâm sàng hiện đại, không có bất kỳ nghiên cứu quy chuẩn nào ghi nhận sừng tê giác có hiệu quả ức chế khối u hay làm giảm kích thước tế bào ung thư ở người. Mọi tuyên bố cho rằng bột sừng tê giác chữa lành ung thư đều chỉ là lời đồn vô căn cứ trên thị trường chợ đen nhằm trục lợi tài chính [1].
Trong khi đó, việc giám định mẫu vật bị thu giữ phục vụ công tác pháp y động vật hoang dã tại Việt Nam cho thấy sự thật phũ phàng về nguồn gốc các sản phẩm này [2]. Nghiên cứu công bố năm 2018 đã ứng dụng kỹ thuật xét nghiệm multiplex PCR nhanh nhắm vào gen cytochrome b để định danh loài đối với các mẫu sừng nghi là tê giác bị thu giữ tại Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật [2]. Thử nghiệm này có thể cho kết quả định danh loài ban đầu trong vòng chưa đầy 24 giờ trước khi giải trình tự gene khẳng định [2].
Kết quả thực tế cho thấy phần lớn sản phẩm buôn bán trôi nổi không hề mang lại giá trị chữa bệnh [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2016 về thị trường chợ đen buôn bán sừng tê giác chỉ ra rằng có tới khoảng 90% "sừng tê giác" được bán tại các cửa hàng ở Việt Nam thực chất là hàng giả, được làm thô sơ từ sừng trâu để đánh lừa người mua [1]. Như vậy, phần lớn người bệnh đang chi trả số tiền khổng lồ chỉ để uống bột sừng trâu giả mạo [1].
Thực tế điều trị ung thư dựa trên y học hiện đại
Trái ngược hoàn toàn với việc dùng sừng tê giác không có căn cứ, điều trị ung thư hiện đại luôn đòi hỏi các can thiệp đa mô thức đã được chứng minh hiệu quả qua thử nghiệm lâm sàng và tổng quan hệ thống. Đối với các bệnh lý ung thư phức tạp như ung thư biểu mô tế bào vảy khoang miệng không thể phẫu thuật, một tổng quan hệ thống năm 2021 cho thấy người bệnh thường được tiếp cận thông qua phác đồ đa mô thức, chẳng hạn như hóa xạ trị đồng thời (CCRT) hoặc hóa trị dẫn đầu (ICT) kết hợp xạ trị (CRT) để mang lại kết quả lâm sàng tốt [3].
Cũng theo tổng quan năm 2021, các liệu pháp nhắm trúng đích và liệu pháp gen đang được nghiên cứu dựa trên cơ chế phân tử rõ ràng để tăng tính chọn lọc trên tế bào khối u và giảm tác dụng phụ, dù khả năng áp dụng lâm sàng của một số liệu pháp mới trên vùng đầu cổ vẫn cần thêm bằng chứng vững chắc [3]. Xạ trị cũng là phương pháp đóng vai trò then chốt trong điều trị triệt căn và bổ trợ cho bệnh nhân ung thư vùng đầu cổ [4]. Các tiến bộ như xạ trị điều biến liều (IMRT) hay xạ trị proton đang được áp dụng nhằm nâng cao độ chính xác và bảo vệ mô lành [4].
Các biến chứng nặng nề sau điều trị ung thư cũng đòi hỏi những giải pháp y khoa được nghiên cứu kỹ lưỡng [5], [6]. Chẳng hạn với biến chứng hoại tử xương do xạ trị (ORN) ở bệnh nhân ung thư đầu và cổ, tổng quan hệ thống năm 2023 trên 6 tổng quan hệ thống cho thấy liệu pháp oxy cao áp (HBO) và việc dùng pentoxifylline kết hợp tocopherol (PENTO) là hướng bảo tồn nhiều triển vọng, dù chất lượng bằng chứng vẫn cần thêm các nghiên cứu lâm sàng chặt chẽ hơn [5]. Việc đánh giá các biến chứng như hoại tử xương móng sau xạ trị cũng ghi nhận hóa trị đồng thời làm tăng nguy cơ phải can thiệp phẫu thuật [6]. Tất cả quy trình này đều minh chứng rằng ung thư là bệnh lý phức tạp, chỉ có thể giải quyết bằng khoa học thực chứng chứ không thể dựa vào các dược liệu truyền miệng vô căn cứ.
Hiểu lầm phổ biến: Sừng tê giác giải độc và kéo dài sự sống
Nhiều người tin rằng uống bột mài từ sừng tê giác giúp "thanh nhiệt, giải độc" và trung hòa độc tố do hóa chất tiêu diệt ung thư gây ra. Đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm. Sừng động vật không chứa bất kỳ hoạt chất giải độc đặc hiệu nào đối với các tác nhân hóa trị liệu.
Nguy hại hơn, việc tự ý cho người bệnh uống bột sừng động vật không rõ nguồn gốc có thể gây rối loạn tiêu hóa, nhiễm khuẩn hoặc tương tác bất lợi với các thuốc điều trị đích. Nhu cầu ảo từ người tiêu dùng chỉ làm bùng nổ tình trạng săn trộm và buôn bán trái phép đe dọa các loài hoang dã như tê giác trắng [1], [7]. Nghiên cứu bảo tồn năm 2021 ghi nhận tê giác trắng là loài bị đe dọa nghiêm trọng do nạn săn trộm lấy sừng, đến mức các nhà khoa học phải ứng dụng mật ong y tế (MGH) để điều trị vết thương do đạn bắn và cưa sừng cho 7 cá thể tê giác nhằm cứu sống chúng [7].
Hậu quả nghiêm trọng khi tin vào sừng tê giác
Hậu quả lớn nhất đối với bệnh nhân ung thư khi đặt niềm tin vào sừng tê giác là đánh mất cơ hội sống. Rất nhiều trường hợp từ chối phẫu thuật, xạ trị hoặc hóa trị trong giai đoạn sớm – giai đoạn khối u còn khả năng can thiệp hiệu quả – chỉ vì tin rằng uống sừng tê giác có thể tự tiêu u.
Khi khối u tiến triển, di căn và gây đau đớn dữ dội, người bệnh quay lại bệnh viện thì đã ở giai đoạn muộn, các phương pháp điều trị chuẩn mực chỉ còn mang tính chất chăm sóc giảm nhẹ. Ngoài ra, việc chi tiêu số tiền lớn cho các sản phẩm mà tới 90% là sừng trâu giả mạo còn gây kiệt quệ tài chính cho cả gia đình [1].
Ai nên thận trọng và lời khuyên áp dụng thực tế
Tất cả bệnh nhân ung thư và người nhà tuyệt đối không nên tìm mua hoặc sử dụng sừng tê giác dưới bất kỳ hình thức nào. Những người có bệnh nền suy gan, suy thận, hệ miễn dịch suy giảm sau hóa trị càng phải tránh xa các loại bột động vật không rõ kiểm định vì nguy cơ nhiễm khuẩn cao.
Thay vì tốn kém tiền bạc vào những sản phẩm vô thưởng vô phạt, người bệnh nên tuân thủ phác đồ điều trị được chỉ định bởi bác sĩ chuyên khoa ung bướu. Một chế độ dinh dưỡng cân bằng, ăn chín uống sôi, vận động nhẹ nhàng theo thể trạng và duy trì tinh thần lạc quan là những biện pháp thiết thực nhất giúp cơ thể tăng cường sức đề kháng trong suốt quá trình chống chọi với bệnh tật.
