Nhiều người thường cho rằng chỉ khi trời nắng gắt hoặc đi biển mới cần che chắn, còn ngày râm mát thì làn da vẫn hoàn toàn an toàn. Thói quen chủ quan này khiến ánh nắng âm thầm hủy hoại làn da qua từng ngày mà mắt thường khó nhận biết. Liệu tia cực tím gây tổn hại DNA ra sao và chúng ta cần lựa chọn chỉ số chống nắng thế nào để phòng tránh khối u hắc tố?
Tia cực tím là tác nhân hàng đầu gây đột biến tế bào và hình thành ung thư da, nhưng hoàn toàn có thể ngăn ngừa nếu thực hiện bảo vệ đúng cách. Việc kết hợp trang phục chuyên dụng cùng kem chống nắng phổ rộng có chỉ số từ SPF 30 trở lên là giải pháp tối ưu để bảo vệ sức khỏe làn da [1], [2].
Gánh nặng từ ánh nắng và khối u hắc tố
Tại Mỹ, ung thư da là dạng ung thư phổ biến nhất với tỷ lệ mắc hàng năm cao hơn tất cả các loại ung thư khác cộng lại [1]. Bức xạ tia cực tím (UVR) từ mặt trời được xác định là một chất gây ung thư chính, trong đó có tới 86% ca ung thư hắc tố (melanoma) bắt nguồn từ việc phơi nhiễm với loại tia này [1]. Bệnh ung thư hắc tố da cũng là một trong những khối u ác tính nguy hiểm nhất ở người da trắng trên toàn cầu [3].
Không chỉ gây ra u hắc tố, bức xạ cực tím còn là thủ phạm gây ra các khối u biểu mô tế bào đáy, dày sừng ánh sáng và ung thư biểu mô tế bào vảy xâm lấn [3]. Tình trạng cháy nắng được xác định là yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến cả khối u hắc tố lẫn các dạng ung thư da không hắc tố [4]. Tác động này đang tạo ra gánh nặng rất lớn đối với sức khỏe cộng đồng cũng như làm gia tăng chi phí y tế trên toàn thế giới [3].
Nhiều người chỉ chú ý đến cảm giác rát bỏng tức thì mà không biết rằng việc tiếp xúc quá mức với tia cực tím để lại những hệ lụy lâu dài [5]. Mọi người trong đời sống hàng ngày đều phải tiếp xúc với bức xạ cực tím từ mặt trời [4]. Do đó, việc hiểu rõ bản chất của tia cực tím là bước đầu tiên để xây dựng ý thức phòng bệnh hiệu quả cho bản thân và gia đình [3].
Cơ chế phá vỡ DNA và suy giảm miễn dịch của tia UV
Bức xạ tia cực tím trong tự nhiên được phân chia thành ba loại khác nhau dựa trên bước sóng, bao gồm UVA, UVB và UVC [1]. Trong đó, tia UVC đã bị tầng khí quyển của Trái Đất hấp thụ hoàn toàn nên không chiếu tới mặt đất [1]. Ngược lại, tia UVA có khả năng thúc đẩy quá trình lão hóa sớm của da, còn tia UVB là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến hiện tượng cháy nắng [1].
Bức xạ cực tím có thể gây tổn thương trực tiếp lên chuỗi DNA của tế bào da [6]. Ngoài việc phá vỡ cấu trúc di truyền, tia UV còn dẫn tới những thay đổi sâu sắc về mặt hóa học và mô học ở lớp biểu bì [6]. Khi sống trong bầu khí quyển giàu oxy, sự kết hợp giữa oxy và ánh nắng mặt trời tạo ra tổn thương quang học không mong muốn trên làn da [4]. Những biến đổi này nếu tích tụ kéo dài sẽ khởi phát quá trình sinh ung thư và gây đục thủy tinh thể [6].
Bên cạnh tổn thương di truyền, tia UV còn gây ức chế hệ thống miễn dịch thông qua nhiều cơ chế phức tạp tại da [4], [6]. Tình trạng suy giảm miễn dịch tại chỗ khiến cơ thể mất đi khả năng tự nhận diện và tiêu diệt các tế bào đột biến [4]. Để hỗ trợ kiểm soát tình trạng này, các sản phẩm có yếu tố bảo vệ miễn dịch chứa enzym sửa chữa DNA và chất chống oxy hóa đã được nghiên cứu nhằm giảm thiểu đột biến [4]. Việc bổ sung chất chống oxy hóa và polyphenol cũng được ghi nhận mang lại tác dụng ngăn ngừa, thậm chí đảo ngược một phần tổn hại do ánh nắng [4].
Các nghiên cứu so sánh giải pháp bảo vệ da
Một nghiên cứu thực nghiệm đối đầu trực tiếp công bố năm 2022 đã so sánh năng lực bảo vệ da giữa 4 loại vải dệt chống nắng hiện đại và 2 loại kem chống nắng hữu cơ phổ rộng có chỉ số SPF 30 và SPF 50 [2]. Thử nghiệm được tiến hành cả trong ống nghiệm (in vitro) lẫn trên cơ thể sống (in vivo), đánh giá qua các thông số SPF, UPF, bước sóng tới hạn và tỷ lệ phần trăm ngăn chặn tia UVA, UVB [2]. Kem chống nắng được kiểm tra ở mức chuẩn 2 mg/cm2 và mức người dùng hay thoa trong thực tế là 1 mg/cm2 [2].
Kết quả nghiên cứu trên cho thấy cả 4 loại vải đều đem lại khả năng bảo vệ vượt trội so với 2 loại kem chống nắng [2]. Tất cả các mẫu vải thử nghiệm đều ngăn chặn tia cực tím gây đỏ da tốt hơn kem chống nắng xét trên các chỉ số đo lường SPF, UPF và tỷ lệ chặn tia UVB [2]. Từng loại vải cũng thể hiện sự vượt trội trong việc ngăn chặn toàn bộ phổ bức xạ tia cực tím khi đo bước sóng tới hạn và tỷ lệ chặn tia UVA [2]. Điểm giới hạn của nghiên cứu này là mới chỉ tiến hành trên một số chất liệu vải và kem chống nắng hữu cơ nhất định [2].
Một tổng quan nghiên cứu năm 2022 về trang phục chống nắng chỉ ra rằng quần áo thông thường hay quần áo chống nắng đều phát huy tác dụng cản tia UV thông qua thuốc nhuộm, kiểu dệt và chất liệu sợi dệt [1]. Tuy nhiên, quần áo chống nắng chuyên dụng được xếp hạng bảo vệ cao hơn trên thang đo hệ số bảo vệ tia cực tím (UPF) và hệ số bảo vệ trang phục (GPF) [1]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh việc kết hợp trang phục bảo vệ cùng kem chống nắng cho các vùng da hở là phương pháp tối ưu để giảm thiểu rủi ro [1].
Lợi ích thực tế và những giới hạn của kem chống nắng
Việc sử dụng kem chống nắng đúng cách đã được chứng minh giúp ngăn ngừa bệnh dày sừng ánh sáng, ung thư biểu mô tế bào vảy, khối u hắc tố và tình trạng lão hóa da do ánh nắng [7]. Cơ chế hoạt động của kem chống nắng là làm giảm sự xâm nhập của các bước sóng cực tím có hại vào da thông qua việc phản xạ hoặc hấp thụ chúng [4]. Thành phần màng lọc trong kem chống nắng hiện nay bao gồm các chất cản vật lý vô cơ và các chất hóa học hữu cơ [8].
Tuy nhiên, biện pháp thoa kem chống nắng cũng bộc lộ những nhược điểm cố hữu trong đời sống hàng ngày [4]. Kem chống nắng gặp phải hiện tượng quang thoái hóa (photoinactivation), tức là màng lọc UV bị suy giảm chức năng sau khi tiếp xúc với tia cực tím, dẫn đến mất dần khả năng hấp thụ tia bức xạ [4]. Hơn nữa, người dùng chỉ nhận được đầy đủ lợi ích bảo vệ nếu bôi trước khi ra nắng một khoảng thời gian, thoa lại thường xuyên và sử dụng đủ lượng cần thiết [4].
Trong thực tế, đa số mọi người đều không sử dụng kem chống nắng đúng cách hoặc bôi không đủ liều lượng khuyến cáo [5]. Một tổng quan năm 2022 cũng nêu lên mối lo ngại rằng việc sử dụng một số loại kem chống nắng lâu dài có thể dẫn đến những hệ quả nghiêm trọng liên quan đến thần kinh, nội tiết và sự phát triển [1]. Ngược lại, dữ liệu tổng hợp năm 2013 lại khẳng định bằng chứng hiện tại không ủng hộ giả thuyết kem chống nắng gây độc tính toàn thân hay làm tăng nguy cơ u hắc tố [5]. Những ý kiến trái chiều này cho thấy việc tối ưu hóa cách dùng vẫn là yếu tố mang tính quyết định [5].
Những hiểu lầm phổ biến khi bảo vệ da
Nhiều người tiêu dùng tin rằng chỉ cần bôi kem chống nắng chỉ số thật cao là có thể thoải mái phơi nắng nhiều giờ liền [3]. Tuy nhiên, các chuyên gia khẳng định lợi ích chống ung thư da chỉ đạt được khi người dùng kết hợp kem chống nắng với các biện pháp bảo vệ khác như tìm bóng râm và mặc áo quần che chắn [3], [7]. Kem chống nắng không thể tạo ra bức tường bảo vệ tuyệt đối nếu hành vi phơi nhiễm không được kiểm soát [3].
Một hiểu lầm rất phổ biến khác là lo sợ thói quen dùng kem chống nắng sẽ gây ra tình trạng thiếu hụt vitamin D cho cơ thể [5], [8]. Các tài liệu y khoa khẳng định bằng chứng khoa học hiện tại không ủng hộ việc sử dụng kem chống nắng dẫn tới thiếu hụt vitamin D [5]. Nỗi lo ngại về vitamin D không nên thay thế hoặc làm lơ là các hành vi bảo vệ da đúng đắn trước ánh nắng mặt trời [8].
Bên cạnh đó, việc sử dụng các chất phụ gia giặt tẩy hóa học để tăng khả năng chống nắng cho quần áo cũng là một ngộ nhận cần lưu ý [1]. Các chất phụ gia này được quảng cáo là giúp hấp thụ hoặc phản xạ tia cực tím, nhưng hiện chưa có dữ liệu kiểm định về hiệu quả thực tế của chúng [1]. Nguy hiểm hơn, việc để da tiếp xúc trực tiếp với các hóa chất phụ gia giặt tẩy này có thể gây hại cho sức khỏe làn da [1].
Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?
Người có hệ miễn dịch bình thường lẫn người bị suy giảm miễn dịch đều cần thực hiện các biện pháp chống nắng đầy đủ để giảm thiểu tác hại của tia UV [3]. Đối với những người bị tổn thương miễn dịch, nguy cơ tiến triển các bệnh lý ác tính ở da thường cao hơn và diễn tiến phức tạp hơn [3]. Do đó, việc tìm bóng mát, mặc quần áo dài và bôi kem chống nắng là yêu cầu bắt buộc đối với nhóm người này [3].
Trẻ em và thanh thiếu niên là nhóm đối tượng đặc biệt cần được hướng dẫn và bảo vệ ngay từ sớm [5]. Việc sử dụng kem chống nắng thường xuyên trong giai đoạn thời thơ ấu và tuổi thanh thiếu niên có thể làm giảm đáng kể tỷ lệ mắc ung thư da trong suốt cả cuộc đời [5]. Dù vậy, phần lớn trẻ em hiện nay vẫn chưa được áp dụng kem chống nắng đúng cách, đòi hỏi các phòng khám nhi khoa cần tích cực can thiệp giáo dục phụ huynh [5].
Những người có tiền sử da dễ bị cháy nắng, người làm việc ngoài trời nhiều giờ hoặc người sở hữu làn da sáng màu cũng thuộc nhóm nguy cơ cao [3], [4]. Do da bị cháy nắng là yếu tố nguy cơ hàng đầu của khối u hắc tố, nhóm người này tuyệt đối không được chủ quan [4]. Những trường hợp đang có bệnh lý nền về da hoặc đang sử dụng thuốc làm tăng nhạy cảm ánh sáng cần tham khảo ý kiến bác sĩ để chọn giải pháp che chắn an toàn.
Hướng dẫn xây dựng thói quen bảo vệ da khoa học
Để bảo vệ da toàn diện, quần áo che chắn nên được xem là nền tảng cốt lõi hàng đầu thay vì chỉ phụ thuộc vào kem [2]. Trang phục bảo vệ có ưu thế ngăn chặn toàn diện cả tia UVA và UVB một cách ổn định, không bị giảm tác dụng theo thời gian như màng lọc hóa học [2]. Nên ưu tiên trang phục dệt dày, sợi khít, có chỉ số UPF rõ ràng để che phủ tối đa diện tích cơ thể khi phải di chuyển ngoài trời [1], [2].
Đối với những vùng da không thể che phủ bằng trang phục như mặt, cổ hay bàn tay, việc thoa kem chống nắng là giải pháp bắt buộc [1], [2]. Nên lựa chọn kem chống nắng phổ rộng có chỉ số tối thiểu từ SPF 30 đến SPF 50 nhằm đảm bảo ngăn chặn tốt tia UVA và UVB [2], [5]. Cần thoa kem trước khi ra ngoài một thời gian và thoa lại định kỳ với lượng đủ dày khoảng 2 mg/cm2 để đạt được hiệu quả bảo vệ thực tế như ghi trên nhãn mác [4], [2].
Bên cạnh đó, việc kết hợp các phụ kiện như kính râm để ngăn ngừa tổn thương mắt, đục thủy tinh thể và đội mũ rộng vành là hết sức quan trọng [6]. Hạn chế ra đường vào thời điểm bức xạ mặt trời đạt đỉnh và chủ động tìm kiếm bóng râm là những hành vi chống nắng tự nhiên rất hiệu quả [3]. Thói quen chống nắng cần được thực hiện kiên trì hàng ngày như một nếp sống thay vì chỉ áp dụng ngắt quãng [8].
Phòng ngừa khối u hắc tố và tổn thương DNA do tia cực tím không phải là việc làm phức tạp nhưng đòi hỏi sự hiểu biết đúng đắn và tính kỷ luật. Sự kết hợp thông minh giữa việc mặc trang phục bảo vệ, thoa kem chống nắng đúng cách và tìm bóng râm sẽ tạo nên tấm lá chắn vững chắc cho làn da. Hãy hình thành thói quen bảo vệ da từ hôm nay để giữ gìn sức khỏe lâu dài cho bản thân và gia đình.
