Nhiều người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) cắt bỏ toàn bộ hành, tỏi, lúa mì và sữa khỏi khẩu phần ăn. Dù tuân thủ chế độ kiêng khem nghiêm ngặt, cảm giác căng tức, phình trướng bụng vẫn tái diễn hàng ngày khiến không ít người bế tắc.
Thực tế y khoa cho thấy, thức ăn không phải yếu tố duy nhất sinh ra triệu chứng tiêu hóa. Chướng bụng dai dẳng bắt nguồn từ tình trạng tăng nhạy cảm nội tạng và trục não - ruột bị rối loạn dưới tác động của căng thẳng tâm lý [1], [2]. Khi dây thần kinh đường ruột quá mẫn cảm, lượng khí sinh học bình thường cũng đủ gây đau và khó chịu cùng cực [3], [2].
Nhạy cảm nội tạng: Vì sao bụng không căng hơi vẫn thấy trướng?
Ở người có đường tiêu hóa khỏe mạnh, quá trình tiêu hóa và lên men vi sinh luôn tạo ra một lượng khí tự nhiên nhất định mà không gây khó chịu. Ngược lại, người mắc hội chứng ruột kích thích sở hữu ngưỡng chịu đau đường ruột thấp hơn đáng kể do hiện tượng tăng nhạy cảm nội tạng [3], [4]. Tình trạng này khiến các đầu dây thần kinh cảm giác tại thành ruột phát tín hiệu cảnh báo sai lệch lên não bộ.
Hội chứng ruột kích thích là rối loạn đa yếu tố liên quan mật thiết đến sự giao tiếp giữa trục não và ruột [1]. Khi thụ thể thần kinh ruột bị kích thích quá mức, áp lực thông thường trong lòng ống tiêu hóa bị cảm nhận thành cơn đau quặn hoặc cảm giác chướng to phình [3], [2]. Do đó, người bệnh vẫn cảm giác bụng căng cứng dù ống tiêu hóa hoàn toàn không tích tụ lượng khí dư thừa.
Ngoài ra, hiện tượng nhạy cảm hóa trung ương làm khuếch đại tín hiệu thần kinh truyền từ ruột về hệ thần kinh trung ương [3]. Sự quá mẫn này giải thích vì sao các can thiệp cơ học đơn thuần nhằm giảm thể tích khí bằng thực đơn kiêng cữ không thể giải quyết triệt để nguồn cơn gây chướng bụng ở nhóm bệnh nhân có ngưỡng đau quá thấp [3], [2].
Căng thẳng tâm lý kích hoạt phản ứng thực thể tại thành ruột
Căng thẳng tinh thần không chỉ nằm ở cảm xúc mà tác động trực tiếp thành thương tổn thực thể lên hệ vi tuần hoàn và tế bào miễn dịch đường ruột [5], [6]. Tín hiệu stress điều hòa giải phóng hormone và chất dẫn truyền thần kinh, phá vỡ tính thấm niêm mạc ruột và kích thích tế bào mast [5], [7].
Một nghiên cứu công bố năm 2017 sử dụng mô hình chuột chịu căng thẳng né nước (WAS) trong 10 ngày để tìm hiểu phản xạ rút bụng trước sức căng trực tràng [5]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra căng thẳng đơn thuần đã kích thích phản ứng viêm niêm mạc, gia tăng tế bào mast và gây nhạy cảm nội tạng [5]. Khi động vật thí nghiệm bị căng thẳng ăn thêm hợp chất fructo-oligosaccharides (FOS) liều cao, tình trạng viêm và mức độ quá mẫn ruột tăng vọt, trong khi tác động này không xảy ra ở nhóm đối chứng không bị căng thẳng [5].
Nghiên cứu công bố năm 2023 trên mô hình chuột chịu stress né nước trong 10 ngày, mỗi ngày 1 giờ, cung cấp thêm bằng chứng về mạch máu [6]. Căng thẳng tâm lý làm giảm tưới máu vi tuần hoàn đại tràng và làm tăng biểu hiện protein VEGF, khiến ngưỡng dung nạp áp lực căng trực tràng giảm rõ rệt [6]. Thiếu máu cục bộ vi tuần hoàn kết hợp với co thắt cơ trơn quá mức kích hoạt tế bào mast giải phóng hóa chất trung gian, đẩy ngưỡng chịu đau xuống mức rất thấp [6], [4].
Giới hạn của chế độ ăn low-FODMAP: Không phải "chìa khóa vạn năng"
Chế độ ăn low-FODMAP nhằm hạn chế các phân tử carbohydrate chuỗi ngắn kém hấp thu gồm oligosaccharides, disaccharides, monosaccharides và polyols [3], [1]. Các chất này bình thường làm tăng áp suất thẩm thấu kéo nước vào lòng ruột và bị vi khuẩn lên men sinh khí nhanh chóng [1]. Chế độ ăn này đạt hiệu quả kiểm soát triệu chứng ở khoảng 75% người bệnh [2].
Tuy nhiên, vẫn còn khoảng 25% bệnh nhân không đáp ứng với giải pháp tiết chế ăn uống [2]. Khoảng 60% bệnh nhân tự xác định thực phẩm là tác nhân khởi phát, từ đó có xu hướng tự chẩn đoán rồi áp dụng chế độ kiêng khem quá đà gây thiếu chất [3].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2024 chỉ rõ phần lớn bằng chứng hỗ trợ chế độ low-FODMAP chỉ tập trung vào giai đoạn kiêng cữ ban đầu và chất lượng bằng chứng nhìn chung còn thấp [8]. Chế độ ăn này can thiệp vào yếu tố cơ học như sự căng trướng lòng ruột do khí và nước, tạo ra những biến đổi chuyển hóa vi sinh [8]. Song phương pháp này không thể sửa chữa tận gốc các sai lệch dẫn truyền thần kinh trục não - ruột nếu căng thẳng tâm lý vẫn tiếp diễn [1], [2].
Hoạt hóa tế bào mast, nội độc tố vi khuẩn và giải phóng histamine
Nghiên cứu công bố năm 2023 cho thấy thức ăn lên men làm thay đổi cấu trúc vi sinh vật, tăng vi khuẩn Gram âm và nồng độ nội độc tố LPS trong phân và máu ở bệnh nhân tiêu chảy chức năng (IBS-D) [7]. Nội độc tố LPS hoạt hóa tế bào mast qua thụ thể TLR4, gây tăng tính thấm biểu mô và dẫn đến nhạy cảm nội tạng [7]. Khi người bệnh chuyển sang chế độ low-FODMAP, lượng LPS giảm xuống và dịch phân không còn gây kích ứng thần kinh ruột [7].
Bên cạnh LPS, histamine do vi khuẩn sản sinh là một nguyên nhân cốt lõi gây kích ứng thần kinh ruột [7]. Hệ vi sinh vật ở một phân nhóm bệnh nhân IBS mang gen histidine decarboxylase, chuyển hóa L-histidine thành lượng lớn histamine [7]. Lượng histamine dư thừa này tích tụ, hoạt hóa thụ thể histamine 4 và kích thích cụm tế bào mast cư trú dày đặc tại niêm mạc đại tràng, tạo ra sự mẫn cảm nội tạng độc lập [7].
Một giả thuyết năm 2019 về cơ chế ruột kích thích nêu rõ quá trình dãn ruột do tích tụ khí gây thiếu máu cục bộ tổ chức [4]. Hiện tượng thiếu máu cục bộ kích hoạt tế bào mast giải phóng chất trung gian gây co thắt liên hồi, kéo sụt ngưỡng chịu đau của thành ruột [4].
Những hiểu lầm thường gặp khi áp dụng chế độ ăn low-FODMAP
Nhiều người bệnh lầm tưởng chướng bụng đồng nghĩa với việc bữa ăn vừa qua có thực phẩm sinh khí. Sự thật là áp lực công việc, lo âu, thiếu ngủ kích hoạt tế bào mast giải phóng hóa chất trung gian gây chướng và đau mà không cần thức ăn kích thích [5], [7].
Một sai lầm phổ biến khác là càng kiêng khem khắt khe thì bệnh càng mau khỏi. Việc cắt bỏ cực đoan carbohydrate lên men kéo dài gây xáo trộn hệ vi sinh đường ruột, làm tăng nguy cơ suy dinh dưỡng và gây táo bón thứ phát [8]. Lo sợ thức ăn tạo thành vòng xoắn căng thẳng tâm lý mới, khiến trục não - ruột càng nhạy cảm và làm triệu chứng chướng bụng trầm trọng hơn [3], [8].
Bệnh nhân cũng thường bỏ qua vận tốc vận chuyển của ruột. Nhu động ruột quá chậm do thiếu chất xơ phù hợp và thiếu nước cũng gây ứ trệ, sinh cảm giác trướng tức dù người bệnh không ăn bất kỳ thực phẩm FODMAP nào [2].
Nhóm người bệnh cần thận trọng khi can thiệp
Người có tiền sử rối loạn ăn uống hoặc có xu hướng lo âu quá mức về thức ăn cần loại trừ nguy cơ tâm lý trước khi bước vào chế độ ăn kiêng [8]. Việc kiêng cữ nghiêm ngặt ở nhóm này dễ thúc đẩy hành vi ăn uống lệch lạc và suy kiệt thể chất [8].
Người mắc hội chứng ruột kích thích thể táo bón (IBS-C) hoặc nhu động ruột chậm cần theo dõi sát [2], [8]. Áp dụng sai chế độ kiêng làm giảm lượng chất xơ cần thiết, khiến phân khô cứng, làm chậm thời gian lưu thông phân trong đại tràng và tăng cảm giác đầy trướng [2], [8].
Người bệnh có các triệu chứng báo động như sụt cân không rõ nguyên nhân, thiếu máu, đi ngoài ra máu hoặc có bệnh nền viêm ruột mạn tính (IBD) phải thăm khám y tế chuyên khoa trước khi tự điều chỉnh ăn uống [4], [8]. Không được dùng chế độ ăn để thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa [2].
Hướng xử trí toàn diện khi ăn kiêng không mang lại hiệu quả
Người bệnh không nên tự ý kéo dài giai đoạn kiêng cữ tuyệt đối mà cần tuân thủ lộ trình chuẩn dưới sự giám sát của chuyên gia dinh dưỡng [2], [8]. Khi đã cắt giảm FODMAP mà bụng vẫn chướng, việc điều trị cần chuyển trọng tâm sang giải tỏa trục não - ruột [2].
Các can thiệp tâm lý lâm sàng giúp xoa dịu đáp ứng quá mẫn của hệ thần kinh trung ương và giảm tín hiệu kích thích xuống ruột [2]. Khi căng thẳng được kiểm soát, ngưỡng nhạy cảm nội tạng sẽ nâng lên, giúp thành ruột chịu được áp lực sinh học bình thường [5], [6].
Về mặt hỗ trợ cơ học và sinh hóa, chuyên gia có thể chỉ định dầu bạc hà hoặc thuốc chống co thắt để làm dịu cơ trơn đại tràng [2]. Bổ sung chất xơ hòa tan psyllium hỗ trợ ổn định khuôn phân đối với trường hợp có rối loạn vận chuyển phân, kết hợp uống đủ nước và duy trì vận động thể chất thường xuyên [2]. Khi có nghi ngờ loạn khuẩn hoặc quá mẫn histamine, bác sĩ có thể cân nhắc thử nghiệm các chủng vi sinh phù hợp như Bifidobacterium infantis để cân bằng hệ vi sinh vật đường ruột [7], [2].
Cắt giảm thực phẩm sinh khí chỉ xử lý phần ngọn của áp lực cơ học trong ống tiêu hóa [1], [8]. Để chấm dứt tình trạng chướng bụng dai dẳng, người bệnh cần phối hợp quản lý căng thẳng tâm lý, điều hòa trục não - ruột và phục hồi ngưỡng chịu đựng nội tạng, thay vì tiếp tục loại bỏ thức ăn khỏi thực đơn hằng ngày [5], [2].
