Sau khi sinh con vài tháng, nhiều bà mẹ trẻ hốt hoảng khi thấy tóc rụng từng nắm mỗi lần chải đầu hay gội đầu. Không ít người lo sợ mình mắc bệnh lý nghiêm trọng hoặc sẽ bị hói vĩnh viễn.

Thực tế, rụng tóc nhiều vài tháng sau sinh là hiện tượng sinh lý phổ biến có tên y khoa là rụng tóc telogen (telogen effluvium) [1]. Nguyên nhân chính xuất phát từ sự thay đổi nội tiết tố sau sinh, đặc biệt là sự sụt giảm nồng độ estrogen, kết hợp với tình trạng căng thẳng chuyển hóa hoặc thiếu hụt vi chất dinh dưỡng [2], [3]. Để cải thiện, người mẹ cần đảm bảo chế độ ăn đủ năng lượng (calo), giàu protein, kết hợp bổ sung hợp lý các axit amin, collagen thủy phân, vitamin và khoáng chất như sắt [3], [4].

Chu kỳ sợi tóc và cơ chế rụng tóc sau sinh

Tình trạng rụng tóc telogen được Kligman mô tả lần đầu tiên vào năm 1961 và là nguyên nhân phổ biến nhất gây rụng tóc lan tỏa [5]. Đây là một dạng rối loạn chu kỳ tóc không để lại sẹo, khiến tóc rụng nhiều trên toàn bộ da đầu nhưng không làm hỏng nang tóc vĩnh viễn [2], [3].

Trên da đầu của một người khỏe mạnh bình thường, khoảng 85% số tóc ở pha anagen (pha mọc tóc chủ động) và 15% ở pha telogen (pha nghỉ ngơi) [3]. Một số ít sợi tóc nằm ở pha catagen (pha chuyển tiếp) [3]. Thông thường, nang tóc tạo ra sợi tóc anagen trong gần 4 năm rồi nghỉ ngơi khoảng 4 tháng [3]. Sợi tóc ở pha telogen còn gọi là tóc hình chùy do hình dạng của chân tóc [3]. Khi sợi tóc anagen mới mọc lên bên dưới, nó sẽ đẩy sợi tóc telogen đang nghỉ ngơi rụng ra ngoài [3].

Khi cơ thể chịu căng thẳng lớn, thay đổi nội tiết tố hoặc thiếu hụt dinh dưỡng, một lượng lớn bất thường tóc đang ở pha mọc (anagen) sẽ chuyển đột ngột sang pha nghỉ (telogen) [2], [3]. Nếu căng thẳng kéo dài, khoảng 70% tóc anagen có thể rơi vào pha telogen, dẫn đến rụng tóc hàng loạt [3].

Ở phụ nữ sau sinh, sự thay đổi hormone, đặc biệt là sự sụt giảm estrogen, chính là yếu tố kích hoạt quá trình này [3]. Bên cạnh đó, các yếu tố khác như ăn kiêng giảm cân đột ngột, ăn ít protein, thiếu sắt, suy giáp, phẫu thuật lớn, chấn thương nặng hoặc sốt nhiễm trùng cấp tính cũng góp phần thúc đẩy tóc chuyển sang pha nghỉ [3].

Khi nào tóc bắt đầu rụng và kéo dài bao lâu?

Rụng tóc telogen cấp tính thường không xảy ra ngay lập tức mà xuất hiện sau 3-4 tháng kể từ sự kiện kích hoạt như sinh con [2], [5]. Đợt rụng tóc cấp tính này thường kéo dài khoảng 3 tháng rồi tự khỏi [2]. Ngược lại, nếu tình trạng rụng tóc kéo dài hơn 6 tháng thì được phân loại là rụng tóc telogen mạn tính [2].

Khi đi khám, bác sĩ có thể thực hiện nghiệm pháp kéo tóc để ước tính tỷ lệ tóc ở pha nghỉ [2]. Kết quả nghiệm pháp kéo tóc dương tính tại vùng đỉnh đầu và rìa da đầu là dấu hiệu gợi ý rõ rệt của chứng rụng tóc telogen [2]. Nhiều trường hợp đi khám khi giai đoạn rụng cấp tính đã giảm bớt, bác sĩ sẽ quan sát thấy các sợi tóc ngắn đang mọc lại dọc theo đường chân tóc vùng trán và thái dương [2].

Tiên lượng của rụng tóc telogen cấp tính nhìn chung là tốt vì tình trạng này hoàn toàn có thể đảo ngược khi loại bỏ yếu tố gây căng thẳng và xử lý các rối loạn nền [2]. Hầu hết người bệnh sẽ mọc lại tóc trong vòng một năm, với tốc độ mọc chậm khoảng 1 cm mỗi tháng [2].

Vai trò của dinh dưỡng và các nghiên cứu khoa học

Số lượng và chất lượng mái tóc có mối liên hệ mật thiết với tình trạng dinh dưỡng của cơ thể [4]. Nang tóc là mô có hoạt động sinh tổng hợp rất cao, đòi hỏi sự cung cấp, hấp thu và vận chuyển bình thường các chất như protein, calo, nguyên tố vi lượng và vitamin [4]. Thân sợi tóc được cấu tạo gần như hoàn toàn bằng protein, do đó protein đóng vai trò quyết định để tạo ra sợi tóc khỏe mạnh [4]. Ngoài ra, tốc độ phân bào tại nang tóc rất nhạy cảm với lượng calo trong khẩu phần ăn (chủ yếu cung cấp từ carbohydrate) [4].

Một nghiên cứu đa trung tâm công bố năm 2022 đã đánh giá hiệu quả của phác đồ bổ sung dinh dưỡng chuyên biệt cho người bị rụng tóc telogen [4]. Nghiên cứu sử dụng công thức kết hợp collagen thủy phân, các axit amin, vitamin và khoáng chất theo hai giai đoạn: điều trị tấn công 4 tuần và điều trị duy trì 12 tuần [4]. Các chỉ số được đo lường ở thời điểm ban đầu, sau 4 tuần và sau 16 tuần [4]. Kết quả phân tích chân tóc (trichogram) ở tuần thứ 16 cho thấy sự cải thiện đáng kể tỷ lệ tóc anagen/telogen: tăng tỷ lệ tóc đang mọc (anagen), giảm tỷ lệ tóc nghỉ (telogen) và tăng mật độ tóc rõ rệt [4]. Đáng chú ý, việc kết hợp tuần tự cả hai giai đoạn điều trị mang lại hiệu quả cao hơn so với dùng đơn lẻ từng sản phẩm [4].

Về mặt vi chất trong thai kỳ và sau sinh, một bài tổng quan năm 2021 chỉ ra rằng nhu cầu năng lượng, protein, vitamin và khoáng chất tăng lên khi mang thai [6]. Các can thiệp đã được công nhận trong thai kỳ bao gồm bổ sung axit folic để ngừa dị tật ống thần kinh, kali iodide hỗ trợ phát triển thần kinh, và uống sắt trong nửa sau thai kỳ để giảm nguy cơ thiếu máu, thiếu sắt ở mẹ [6]. Sự thiếu hụt sắt cũng chính là một trong những nguyên nhân trực tiếp kích hoạt rụng tóc telogen [3].

Tuy nhiên, việc bổ sung vi chất sau sinh cần đúng liều lượng vì dùng quá mức có thể gây tác dụng ngược. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2009 tại Bangladesh đã theo dõi 180 phụ nữ mang thai (chọn từ 3.300 phụ nữ) từ tuần thai thứ 14 đến 12 tuần sau sinh [7]. Những người này được chia làm 3 nhóm uống bổ sung hàng ngày: nhóm dùng 60 mg sắt kèm 400 microg axit folic; nhóm dùng 30 mg sắt kèm 400 microg axit folic; và nhóm dùng đa vi chất (gồm 30 mg sắt, 400 microg axit folic và các vi chất khác) [7]. Khi trẻ được 3,4-4,0 tháng tuổi, các nhà nghiên cứu đánh giá tương tác cho ăn giữa mẹ và con tại nhà cùng mức độ căng thẳng của mẹ [7]. Kết quả cho thấy, so với liều 30 mg sắt, việc dùng liều cao 60 mg sắt làm giảm khoảng 10% chất lượng tương tác cho con ăn giữa mẹ và bé [7]. Trong khi đó, nhóm dùng đa vi chất (chứa 30 mg sắt) không làm thay đổi tương tác mẹ con nhưng giúp giảm căng thẳng tâm lý cho mẹ ở giai đoạn đầu sau sinh [7].

Hiểu lầm thường gặp khi xử lý rụng tóc

Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là cắt nguồn tinh bột hoặc ăn kiêng khắt khe ngay sau sinh để nhanh về dáng. Các tài liệu y khoa khẳng định chế độ ăn kiêng cấp tốc (crash dieting) và ăn thiếu protein là những tác nhân trực tiếp đẩy nang tóc vào pha nghỉ và gây rụng tóc [3]. Nang tóc cần calo từ carbohydrate để duy trì tốc độ phân chia tế bào [4].

Hiểu lầm thứ hai là tự ý mua thuốc mọc tóc bôi hoặc uống vitamin liều cao. Thực tế, rụng tóc telogen cấp tính thường tự giới hạn và không bắt buộc phải điều trị bằng thuốc [2]. Thuốc bôi minoxidil tại chỗ cho kết quả không đồng nhất ở người lớn bị rụng tóc telogen [2]. Hơn nữa, việc bổ sung dư thừa vitamin A (hoặc nhóm retinoid) lại chính là một nguyên nhân gây rụng tóc telogen [3].

Hiểu lầm thứ ba là hễ thấy rụng tóc sau sinh thì mặc định do sinh nở mà bỏ qua các bệnh lý khác. Việc quan sát thấy tóc telogen rụng nhiều không tự động suy ra nguyên nhân [5]. Một phần ba số ca rụng tóc telogen không xác định được yếu tố kích hoạt rõ ràng, và tình trạng này có thể chồng lấp lên các dạng rụng tóc khác như rụng tóc kiểu nữ (FPHL) hoặc rụng tóc nội tiết (AGA) [2].

Ai nên thận trọng và cảnh giác?

Bà mẹ sau sinh nếu thấy tóc rụng kéo dài trên 6 tháng (chuyển sang mạn tính) cần đi khám bác sĩ chuyên khoa da liễu để tìm nguyên nhân [2], [5]. Bác sĩ sẽ khai thác bệnh sử và chỉ định các xét nghiệm máu như công thức máu toàn phần, bảng chuyển hóa, xét nghiệm tầm soát rối loạn nội tiết (như suy giáp), bệnh tự miễn, thiếu hụt dinh dưỡng hoặc nhiễm độc kim loại nặng [2], [5], [3]. Người đang dùng các thuốc như thuốc chẹn beta (beta-blockers), thuốc chống đông máu, propylthiouracil, carbamazepine cũng cần lưu ý vì đây là các thuốc có liên quan đến rụng tóc telogen [3].

Đặc biệt, các gia đình có mẹ đang rụng tóc sau sinh cần hết sức thận trọng với "hội chứng garô ngón chân" (toe tourniquet syndrome) ở trẻ nhỏ [1]. Một báo cáo y khoa năm 2003 đã ghi nhận mối liên hệ giữa chứng rụng tóc telogen của mẹ và tai nạn sợi tóc quấn chặt quanh ngón chân của trẻ sơ sinh [1]. Sợi tóc rụng của mẹ vô tình quấn chặt quanh phần phụ (thường gặp nhất là ngón chân của bé) gây đau đớn, tổn thương và đôi khi dẫn đến hoại tử mất ngón nếu không phát hiện kịp thời [1]. Tai nạn này thường xảy ra đúng vào độ tuổi của bé mà người mẹ đang trải qua giai đoạn rụng tóc nhiều nhất [1].

Áp dụng thực tế trong bữa ăn và sinh hoạt

Để hỗ trợ nang tóc phục hồi và bước vào chu kỳ mọc mới khoảng 1 cm mỗi tháng, mẹ sau sinh nên áp dụng các nguyên tắc dinh dưỡng và chăm sóc dựa trên bằng chứng khoa học sau [2]:

  • Đảm bảo đủ đạm và năng lượng: Không nhịn ăn hoặc cắt giảm tinh bột cực đoan [3], [4]. Mỗi bữa ăn cần có đủ chất đạm (protein) để cung cấp nguyên liệu cấu tạo thân tóc và đủ carbohydrate để cung cấp calo cho tế bào nang tóc phân chia [4].
  • Bổ sung thực phẩm giàu collagen và vi chất: Có thể tăng cường các thực phẩm giàu collagen hoặc sản phẩm bổ sung chứa collagen thủy phân, axit amin, vitamin và khoáng chất theo tư vấn của chuyên gia y tế để cải thiện mật độ tóc [4].
  • Chú ý liều lượng sắt và đa vi chất: Bổ sung sắt giúp phòng ngừa thiếu máu thiếu sắt – một nguyên nhân gây rụng tóc [6], [3]. Tuy nhiên, không tự ý uống sắt liều cao; nghiên cứu cho thấy công thức đa vi chất với liều 30 mg sắt và 400 microg axit folic giúp giảm căng thẳng sau sinh tốt hơn so với dùng sắt liều cao 60 mg [7]. Tránh dùng thừa vitamin A [3].
  • Kiểm soát an toàn cho bé: Thu dọn tóc rụng trên giường, quần áo, tất (vớ) của bé mỗi ngày và kiểm tra kỹ các ngón chân, ngón tay của con khi tắm hoặc khi bé quấy khóc để phòng ngừa hội chứng garô ngón chân do tóc quấn [1].

Rụng tóc sau sinh phần lớn là phản ứng sinh lý tạm thời của cơ thể trước sự sụt giảm nội tiết tố và sẽ tự phục hồi trong vòng một năm [2], [3]. Duy trì chế độ ăn cân bằng giàu đạm, đủ vi chất và giữ tinh thần thoải mái là chìa khóa an toàn nhất để mái tóc khỏe trở lại [7], [4]. Nếu có bệnh nền, đang dùng thuốc điều trị hoặc rụng tóc kéo dài quá 6 tháng, người mẹ nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ viên uống bổ sung nào [2], [5].