Nhiều người thường gặp phải tình trạng đầy bụng, khó tiêu hoặc không thể đi đại tiện suốt nhiều ngày liền ngay khi bắt đầu một chuyến du lịch hay công tác xa. Sự bất tiện này xảy ra phổ biến đến mức nhiều người lầm tưởng cơ thể mình chỉ đơn giản là "lạ nước, lạ nhà".
Thực tế, tình trạng táo bón khi đi xa bắt nguồn từ sự xáo trộn nhịp sinh học của trục não - ruột, cộng hưởng cùng thói quen ăn uống thất thường, thiếu hụt nước và việc nhịn đại tiện khi di chuyển [1], [2]. Khi chu kỳ sinh hoạt tự nhiên bị phá vỡ, toàn bộ hệ thống tiêu hóa cũng bị đình trệ hoạt động theo.
Trục não - ruột và sự điều khiển của nhịp sinh học
Hệ thống tiêu hóa của con người không vận hành ngẫu nhiên mà chịu sự chỉ huy chặt chẽ từ một "máy tạo nhịp" trung tâm nằm ở vùng nhân trên chéo (SCN) thuộc vùng dưới đồi của não bộ [1]. Vùng thần kinh trung ương này liên tục nhận các tín hiệu từ chu kỳ sáng - tối, thời gian nạp thức ăn, nồng độ hormone và trạng thái chuyển hóa của cơ thể để đồng bộ hóa hoạt động của các cơ quan ngoại vi [1].
Ở trạng thái sinh lý bình thường, đường tiêu hóa hầu như nghỉ ngơi vào ban đêm và nhanh chóng tăng cường hoạt động trở lại sau khi chúng ta thức dậy cũng như trong suốt cả ngày [1]. Nhịp sinh học điều hòa trực tiếp sự bài tiết enzyme dạ dày, tiết dịch tiêu hóa, khả năng hấp thu chất dinh dưỡng của ruột non và toàn bộ nhu động co bóp của dạ dày ruột [1]. Tín hiệu thụ thể arginine vasopressin/V1 tại SCN đóng vai trò then chốt trong khả năng thích ứng của đồng hồ sinh học trước tình trạng lệch múi giờ [1].
Khi chúng ta di chuyển qua các vùng địa lý khác nhau, sự sai lệch giữa giờ sinh học nội sinh và tín hiệu thời gian bên ngoài khiến các cơ quan mất đồng bộ, gây ra hiện tượng xáo trộn nhịp sinh học hay còn gọi là "chronodisruption" [3], [4]. Tình trạng này khiến các chức năng ruột vốn dĩ nhịp nhàng bị ngắt quãng, trực tiếp gây ra các rối loạn tiêu hóa như chướng bụng hoặc táo bón [5], [2].
Đồng hồ sinh học đường ruột bị lệch nhịp như thế nào?
Nhu động ruột và áp lực đại tràng vốn biến thiên rất rõ nét theo chu kỳ ngày và đêm. Ở những người khỏe mạnh không bị táo bón, các đợt vận động khối (mass movements) đẩy phân diễn ra thường xuyên hơn vào ban ngày so với ban đêm [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng tỷ lệ đối tượng xuất hiện các đợt vận động khối trong khung giờ từ 6 giờ sáng đến 2 giờ chiều cao hơn rõ rệt so với khoảng thời gian từ 4 giờ chiều đến 4 giờ sáng [2].
Tuy nhiên, khi nhịp sinh học bị phá vỡ, hoạt động áp lực của đại tràng suy giảm rõ rệt. Những bệnh nhân bị táo bón thường có hoạt động áp lực đại tràng sau khi thức dậy hoặc sau bữa ăn thấp hơn đáng kể so với người bình thường [2]. Thay vì đi ngoài vào buổi sáng như nhịp tự nhiên, những người có thói quen đại tiện thất thường chỉ có thể đi ngoài vào buổi tối với tần suất chỉ 3 đến 4 lần mỗi tuần [2].
Sự mất đồng bộ của đồng hồ sinh học khiến thời điểm ăn uống và các chức năng tiêu hóa thiết yếu như tiết dịch vị, dịch mật, dịch tụy và tốc độ hấp thu dinh dưỡng bị xáo trộn hoàn toàn [2]. Tình trạng này làm giảm sút sự co bóp tự nhiên của thành ruột, khiến phân lưu lại trong lòng đại tràng lâu hơn, bị rút cạn nước và trở nên khô cứng [2], [6].
Căng thẳng chuyến đi và sự thay đổi hormone
Di chuyển đường dài, đặc biệt là các chuyến bay xuyên lục địa, đặt cơ thể vào tình trạng căng thẳng cả về thể chất lẫn tinh thần [4]. Hệ trục não - ruột phản ứng rất nhạy bén với các áp lực môi trường mới lạ và sự đảo lộn giờ giấc sinh hoạt.
Một nghiên cứu so sánh giữa tiếp viên hàng không có tiền sử chịu lệch múi giờ liên tục và nhân viên mặt đất đã ghi nhận sự khác biệt lớn về sinh học thần kinh [4]. Nhóm tiếp viên hàng không làm việc trên các chuyến bay xuyên kinh tuyến có nồng độ cortisol trong nước bọt cao hơn đáng kể trong một ngày làm việc bình thường so với những người chỉ bay nội địa hoặc làm việc dưới mặt đất [4].
Nồng độ cortisol tăng cao kéo dài là dấu hiệu điển hình của việc hệ thần kinh bị kích thích và nhịp sinh học bị đảo lộn nghiêm trọng [4]. Khi não bộ nhận diện trạng thái căng thẳng hoặc mệt mỏi do thay đổi môi trường sống, các tín hiệu thần kinh và nội tiết có thể ức chế sự thư giãn của cơ sàn chậu và làm giảm nhu động cơ trơn của đường tiêu hóa. Sự ức chế này khiến đại tràng co thắt bất thường hoặc trở nên trơ lì trước các kích thích tống xuất phân thông thường.
Lệch giờ ăn uống và tín hiệu trao đổi chất tại ruột
Bên cạnh ánh sáng, thời điểm nạp thức ăn là một trong những yếu tố quan trọng nhất để thiết lập lại đồng hồ sinh học của hệ tiêu hóa [1], [5]. Lịch ăn uống đều đặn cung cấp tín hiệu kích hoạt các thụ thể tại ruột truyền thông tin lên vùng dưới đồi mặt lưng (DMH) của não bộ [5].
Ở cấp độ tế bào, đồng hồ ngoại vi (Clock) kiểm soát quá trình hấp thu chất dinh dưỡng thông qua sự biểu hiện của hàng loạt protein vận chuyển như GLUT2, GLUT5 và Pept1 [5]. Nồng độ phân tử NAD+ thay đổi theo trạng thái dinh dưỡng và vận động, từ đó tác động đến enzyme SIRT1 để kích hoạt các gene đồng hồ sinh học BMAL1 và PER2 [5]. Vòng phản hồi này tiếp tục điều hòa các yếu tố nhân như PPARgamma và PGC-1alpha để kiểm soát chuyển hóa mỡ và cân bằng đường huyết [5].
Khi đi du lịch hoặc công tác, mọi người thường bỏ bữa, ăn trễ giờ hoặc thay đổi đột ngột thành phần dinh dưỡng. Những người làm việc theo ca hoặc di chuyển qua các châu lục với lịch trình thất thường thường xuyên gặp phải triệu chứng thay đổi thói quen đại tiện, từ táo bón đến tiêu chảy [5]. Khi tín hiệu thức ăn đến đường ruột vào những khung giờ bất thường, bộ máy tiêu hóa không kịp bài tiết đủ enzyme và dịch tiêu hóa, khiến thức ăn di chuyển chậm chạp và dễ ứ đọng lại trong lòng ruột [5], [2].
Thiếu nước khi di chuyển: Yếu tố thúc đẩy táo bón
Tình trạng thiếu nước là một nguyên nhân cơ học hàng đầu nhưng thường bị xem nhẹ trong các chuyến đi xa [6]. Trong quá trình di chuyển bằng tàu xe hoặc máy bay, thói quen uống nước của đa số hành khách đều suy giảm nghiêm trọng.
Khảo sát thói quen uống nước ở 94 vận động viên lướt ván diều nam khi bay chặng dài đi thi đấu cho thấy phần lớn đối tượng không nạp đủ lượng nước cần thiết [1]. Cụ thể, dù 66% vận động viên có uống một loại chất lỏng nào đó trong chuyến bay, nhưng có tới 51% tự báo cáo tiêu thụ dưới 0,5 lít nước trong toàn bộ hành trình [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận nhiều người có xu hướng chủ động hạn chế uống nước để tránh phải thức dậy đi tiểu nhiều lần làm gián đoạn giấc ngủ trên máy bay [1].
Việc hạn chế chất lỏng này khiến cơ thể rơi vào trạng thái thiếu nước nhẹ mà không hề hay biết [6]. Theo y văn, việc mất dịch hoặc hạn chế dịch đưa vào cơ thể làm suy giảm cân bằng nước và gia tăng nguy cơ táo bón ở mọi lứa tuổi [6]. Khi lượng nước toàn thân suy giảm, đại tràng sẽ tăng cường tái hấp thu nước tối đa từ bã thức ăn để duy trì thể tích tuần hoàn, dẫn đến khối phân bị khô quánh, giảm kích thước và rất khó tống xuất ra ngoài [6].
Giảm lượng nước làm giảm khối lượng và tần suất đi ngoài
Mối liên hệ nhân quả giữa việc hạn chế nước và sự suy giảm hoạt động bài tiết đã được chứng minh thông qua thử nghiệm lâm sàng can thiệp chặt chẽ [7]. Một nghiên cứu tiến hành trên 8 nam tình nguyện viên khỏe mạnh (độ tuổi trung vị 23, dao động từ 21 đến 28 tuổi) đã kiểm tra ảnh hưởng của việc hạn chế nước đối với chức năng đại tràng [7].
Nghiên cứu được thiết kế theo trình tự ngẫu nhiên gồm hai giai đoạn cách nhau bằng một tuần xả (wash-out), trong đó chế độ dinh dưỡng và mức độ hoạt động thể chất được chuẩn hóa hoàn toàn [7]. Trong tuần đối chứng, các tình nguyện viên uống trên 2.500 ml chất lỏng mỗi ngày; còn trong tuần hạn chế, lượng nước uống vào bị cắt giảm xuống dưới 500 ml mỗi ngày [7].
Kết quả cho thấy trong tuần hạn chế nước, tần suất đi đại tiện của các tình nguyện viên đã giảm rõ rệt từ 6,9 ± 0,9 lần/tuần xuống còn 4,9 ± 0,3 lần/tuần [7]. Đồng thời, tổng khối lượng phân bài tiết trong tuần cũng giảm mạnh từ 1,29 ± 0,20 kg xuống còn 0,94 ± 0,17 kg [7]. Thời gian trung chuyển qua đường miệng - hậu môn đo bằng chất cản quang không có sự khác biệt lớn giữa hai tuần [7]. Điều này chứng minh rằng việc thiếu nước trong thời gian ngắn trực tiếp làm giảm tần suất bài tiết và teo nhỏ khối lượng phân, cấu thành tình trạng táo bón chức năng [6], [7].
Tâm lý nhịn đại tiện và sự biến đổi của hệ vi sinh
Bên cạnh yếu tố sinh lý và lượng dịch, rào cản tâm lý là một nguyên nhân rất lớn khiến tình trạng táo bón khi đi xa trở nên trầm trọng. Việc không thoải mái với nhà vệ sinh công cộng, lịch trình di chuyển dày đặc hoặc tâm lý ngại ngùng khiến nhiều người chọn cách chủ động nhịn đi ngoài.
Khi cảm giác buồn đại tiện bị phớt lờ nhiều lần, các thụ thể cảm nhận áp lực ở trực tràng dần bị trơ mòn, làm mất phản xạ tự nhiên của cơ thể. Phân bị lưu lại càng lâu trong bóng trực tràng thì lượng nước bị hấp thu ngược lại càng nhiều, khiến phân khô cứng như sỏi và gây đau rát khi đào thải sau đó [6].
Đồng thời, sự xáo trộn nhịp sinh học kéo dài còn có nguy cơ làm tổn thương hàng rào niêm mạc ruột [2]. Các rối loạn về đồng hồ sinh học làm thay đổi tính thấm của màng ruột, gia tăng nguy cơ viêm nhiễm và làm mất cân bằng hệ vi sinh vật đường ruột [2]. Melatonin - hormone điều hòa giấc ngủ - cũng được ghi nhận có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ tính toàn vẹn của thành ruột; do đó khi giấc ngủ bị ngắt quãng, hệ tiêu hóa cũng mất đi một lớp bảo vệ tự nhiên [2].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Táo bón khi đi du lịch có thể xảy ra với bất kỳ ai, nhưng một số nhóm người có nguy cơ cao hơn và dễ chịu các biến chứng nặng nề hơn:
- Người cao tuổi: Đây là nhóm đối tượng có cảm giác khát bị suy giảm tự nhiên. Tình trạng uống ít nước dẫn đến giảm thể tích nước trong cơ thể là nguyên nhân phổ biến gây táo bón ở người già, đặc biệt là khi lượng dịch nạp vào giảm mạnh từ mức bình thường xuống dưới mức cho phép [6].
- Trẻ nhỏ: Trẻ em rất nhạy cảm với việc thay đổi môi trường và sợ đi vệ sinh ở nơi lạ. Thiếu nước do vận động nhiều kết hợp với nhịn đi tiêu khiến trẻ rất dễ bị táo bón cấp tính [6].
- Người có tiền sử bệnh đại tràng: Những người vốn mắc hội chứng ruột kích thích thể táo bón hoặc táo bón mạn tính có nhu động đại tràng buổi sáng yếu hơn người bình thường [2]. Sự đảo lộn múi giờ sẽ làm tình trạng ứ trệ trở nên nghiêm trọng hơn.
- Người đang dùng thuốc điều trị: Những người đang sử dụng thuốc nhuận tràng muối nếu không duy trì đủ lượng nước bù đắp có thể rơi vào trạng thái mất nước, từ đó làm giảm hiệu quả điều trị và khiến phân khô hơn [6].
Hướng dẫn thực tế để phòng ngừa táo bón khi đi xa
Để giữ cho hệ tiêu hóa hoạt động trơn tru trong suốt các chuyến đi dài, du khách có thể áp dụng các biện pháp khoa học và thực tế sau:
- Duy trì đủ nước nhưng phân bổ hợp lý: Đảm bảo uống đủ nước đều đặn suốt hành trình, không để lượng nước nạp vào tụt xuống mức quá thấp như dưới 500 ml/ngày [7]. Tránh uống dồn dập lượng nước quá lớn một lúc trước khi ngủ trên máy bay để không làm đứt quãng giấc ngủ [1]. Sử dụng nước khoáng giàu magie sulfat cũng là một gợi ý tốt vì đã được chứng minh hỗ trợ cải thiện táo bón [6].
- Cố định giờ ăn uống theo múi giờ mới: Nhanh chóng chuyển thời gian ăn uống sang giờ địa phương nơi đến để cung cấp tín hiệu đồng bộ hóa lại đồng hồ sinh học cho hệ tiêu hóa thông qua trục ruột - não [1], [5]. Bổ sung chất xơ tự nhiên từ rau củ và trái cây tươi để duy trì thể tích khối phân [6].
- Tôn trọng phản xạ đại tiện tự nhiên: Tận dụng thời điểm hoạt động áp lực đại tràng mạnh nhất vào buổi sáng sau khi thức dậy hoặc sau bữa ăn sáng để tập thói quen đi vệ sinh [2]. Tuyệt đối không nhịn đại tiện khi cơ thể phát tín hiệu buồn đi ngoài.
- Vận động nhẹ nhàng: Duy trì vận động thân thể, đi lại nhẹ nhàng trong khoang máy bay hoặc các điểm dừng nghỉ để kích thích nhu động ruột hoạt động trở lại [6].
Táo bón khi đi xa không phải là vấn đề quá nguy hiểm nhưng có thể phá hỏng trải nghiệm của cả chuyến hành trình. Hiểu rõ sự liên kết mật thiết giữa nhịp sinh học, trạng thái dịch của cơ thể và nhu động ruột sẽ giúp mỗi người chủ động chăm sóc đường tiêu hóa một cách khoa học và dễ dàng hơn. Nếu tình trạng táo bón kéo dài kèm theo các dấu hiệu bất thường như đau bụng dữ dội hoặc đi ngoài ra máu, người bệnh cần tìm kiếm sự thăm khám y tế trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.
