Nhiều phụ nữ thường có thói quen tìm đến các loại thảo dược thiên nhiên để bồi bổ hoặc điều hòa kinh nguyệt mỗi khi cơ thể mệt mỏi. Trong số các cây thuốc lưu truyền dân gian, ích mẫu từ lâu được xem là vị thuốc cứu cánh hàng đầu cho sức khỏe phái đẹp. Tuy nhiên, nếu đang trong giai đoạn mang thai, việc tùy tiện sử dụng loại thảo dược quen thuộc này lại là một sai lầm vô cùng tai hại.
Câu trả lời dứt khoát từ giới khoa học và y khoa là thai phụ tuyệt đối không được dùng ích mẫu dưới bất kỳ hình thức nào. Những hoạt chất có trong cây ích mẫu có khả năng kích hoạt trực tiếp các cơn co bóp cơ trơn tử cung, đẩy buồng tử cung vào trạng thái hưng phấn và co rút mạnh. Hậu quả trực tiếp của tình trạng này là đe dọa làm bong tróc phôi thai, gây chảy máu âm đạo bất thường, kích thích sảy thai ngoài ý muốn hoặc dẫn tới chuyển dạ sinh non.
Cây ích mẫu và cơ chế tác động co bóp tử cung
Ích mẫu, tên khoa học là Leonurus japonicus, là thảo dược thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae) đã được sử dụng hàng ngàn năm trong sản phụ khoa cổ truyền [1], [2]. Các bộ phận trên mặt đất phơi khô hoặc dùng tươi chứa hơn 120 hợp chất hóa thực vật phong phú, bao gồm các alkaloid, flavonoid, coumarin, diterpene, glycoside cùng nhiều tinh dầu và acid hữu cơ [2]. Nhờ hàm lượng hoạt chất đa dạng, ích mẫu thể hiện đặc tính dược lý vô cùng mạnh mẽ đối với hệ sinh sản của nữ giới [2].
Cơ chế sinh lý học cơ bản nhất của ích mẫu chính là khả năng điều hòa trương lực và kích thích hoạt động co bóp của cơ trơn tử cung [1], [2]. Khi cơ thể ở trạng thái bình thường hoặc sau sinh nở, các hợp chất trong ích mẫu làm tăng tần số cũng như biên độ co thắt của các dải cơ tử cung [1], [2]. Sự tác động này diễn ra trực tiếp lên tế bào cơ trơn, làm thay đổi điện thế màng và thúc đẩy các đợt co rút cơ học liên tục [2].
Đối với phụ nữ mang thai, cơ tử cung cần phải duy trì trạng thái nghỉ ngơi, êm dịu tuyệt đối để tạo điều kiện cho thai nhi làm tổ và tăng trưởng an toàn. Nếu các hoạt chất của ích mẫu xâm nhập vào hệ tuần hoàn, chúng sẽ nhanh chóng phá vỡ trạng thái nghỉ tĩnh này. Việc cơ tử cung bị kích thích đột ngột và co thắt từng cơn sẽ làm gia tăng áp lực nội buồng tử cung, dẫn đến bong nhau thai và kích thích trục xuất thai nhi ra ngoài sớm hơn bình thường [1], [2].
Dòng ion canxi và các thụ thể bị kích thích
Các nghiên cứu dược lý học hiện đại đã bóc tách từng nhóm hoạt chất để giải mã cơ chế kích thích co bóp của ích mẫu ở cấp độ phân tử tế bào [1], [2]. Quá trình co thắt cơ trơn tử cung phụ thuộc chặt chẽ vào nồng độ ion canxi tự do (Ca2+) nằm bên trong tế bào chất [1], [2]. Khi nồng độ canxi nội bào tăng vọt, các sợi protein co rút actin và myosin sẽ liên kết với nhau, tạo ra lực co ngắn tế bào và dẫn đến cơn gò tử cung [1].
Một công bố năm 2024 chỉ ra rằng các hợp chất coumarin phân lập từ ích mẫu có tác động đáng kể đến hoạt động cơ trơn tử cung cô lập của chuột thí nghiệm [1]. Cụ thể, hợp chất coumarin bergapten làm gia tăng rõ rệt nồng độ Ca2+ trong mô tử cung bằng cách thúc đẩy dòng ion canxi ngoại bào ùa vào trong tế bào, đồng thời kích thích phóng thích canxi từ các kho dự trữ nội bào [1]. Tác động này gắn liền mật thiết với việc kích hoạt các kênh canxi phụ thuộc điện thế loại L (L-type Ca2+ channels) và các thụ thể alpha adrenergic [1].
Bên cạnh coumarin, các alkaloid tan trong nước và flavonoid toàn phần của ích mẫu cũng kích hoạt sự gia tăng lượng ion canxi nội bào tương tự [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt động kích thích cơ trơn tử cung của phân đoạn alkaloid tan trong nước có mối liên hệ mật thiết với thụ thể H1 và enzym Ca2+-ATPase [3]. Chính việc mở ồ ạt các kênh vận chuyển canxi khiến cơ trơn tử cung của thai phụ co bóp liên tục không kiểm soát, trực tiếp đe dọa sinh mạng thai nhi [1], [3].
Các bằng chứng khoa học thực nghiệm về dược tính
Dược tính kích thích tử cung của ích mẫu đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên mô động vật biệt lập [1], [4], [3]. Năm 2018, một nghiên cứu hóa thực vật và dược lý đã tiến hành phân lập dịch chiết cồn 95% từ phần trên mặt đất của cây ích mẫu [4]. Nghiên cứu này thu được 4 cyclopeptide, 9 alkaloid và 3 flavonoid glycoside, trong đó cyclopeptide C, cyclopeptide D cùng các alkaloid như leonurine và imperialine-3beta-D-glucoside đã thúc đẩy mạnh mẽ sự co bóp của các dải cơ trơn tử cung cô lập lấy từ chuột bình thường [4].
Đến năm 2022, một nghiên cứu sử dụng hệ thống thu nhận và xử lý tín hiệu sinh học BL-420E+ để đánh giá sức căng cơ trơn tử cung chuột cô lập [3]. Kết quả phân tích ghi nhận phân đoạn alkaloid tan trong nước của ích mẫu kích thích đáng kể sự co thắt trên mô hình tử cung bị ức chế bởi các chất làm giãn như propranolol, diphenhydramine và nifedipine với mức ý nghĩa thống kê cao (P < 0.01) [3]. Khi thử nghiệm các dẫn xuất alkaloid như leonurusine hydrochloride ở dải liều 0.03, 0.06 và 0.09 mg/mL hay stachydrine hydrochloride ở liều 0.12 và 0.18 mg/mL, các nhà khoa học nhận thấy tác dụng điều biến và hiệp đồng trương lực cơ trơn tử cung diễn ra rõ rệt [3].
Nghiên cứu này cũng xác nhận dịch tiêm chiết xuất chứa alkaloid toàn phần của ích mẫu làm tăng sức sống và sức căng co bóp của tử cung cô lập ở chuột sau sảy thai (P < 0.01) [3]. Phân đoạn alkaloid tan trong nước chính là thành phần vật chất chủ chốt làm gia tăng sức căng co bóp tối thiểu của tử cung (P < 0.05) [3]. Bằng kỹ thuật quét ảnh siêu âm, các nhà khoa học đã xác định các phân đoạn hoạt tính B1, B2 (chứa hydrazine, fenugreek) và B4 (chứa fenugreek, choline, acid amin toàn phần) đều thể hiện tác dụng làm hưng phấn cơ tử cung [3].
Đối kháng trực tiếp với cơ chế giữ thai tự nhiên
Để hiểu vì sao thai phụ cần tránh xa ích mẫu, cần nhìn lại cơ chế sinh học bảo vệ tự nhiên của cơ thể người mẹ trong thai kỳ [5]. Khi phụ nữ mang thai, hormone progesterone đóng vai trò là chiếc chìa khóa tối quan trọng giúp giữ cho tử cung luôn trong trạng thái bất hoạt, êm dịu [5]. Sự tĩnh lặng của cơ tử cung suốt thai kỳ là yếu tố sống còn để túi thai bám chắc, làm tổ và tiếp nhận dinh dưỡng mà không bị tống xuất ra ngoài [5].
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2017 trên mô tử cung chuột ở giai đoạn thai kỳ muộn (ngày thứ 19 thai kỳ) đã làm sáng tỏ cơ chế giữ êm tử cung của hormone này [5]. Kết quả cho thấy progesterone làm giãn cơ trơn tử cung theo mức độ phụ thuộc nồng độ rõ rệt so với nhóm chứng không xử lý [5]. Mô tử cung tiếp xúc với progesterone ghi nhận sự gia tăng biểu hiện mRNA và nồng độ protein của kênh kali TREK-1, qua đó tạo ra hiệu ứng ức chế co thắt [5].
Ngược lại hoàn toàn với tác dụng thư giãn và duy trì thai nghén của progesterone, ích mẫu lại là chất kích thích co thắt cơ trơn mạnh mẽ [1], [4], [2]. Các hoạt chất trong ích mẫu như alkaloid hay coumarin bergapten thúc đẩy canxi đi vào tế bào và làm hưng phấn màng sợi cơ [1], [2]. Khi thai phụ uống ích mẫu, các hoạt chất này sẽ tạo ra xung động đối kháng trực tiếp cơ chế bảo vệ của progesterone, đánh thức buồng tử cung đang ngủ yên và ép các dải cơ trơn phải co thắt cưỡng bức [1], [5].
Vì sao ích mẫu được ứng dụng sau sinh nhưng cấm kỵ trong thai kỳ?
Ranh giới giữa vị thuốc quý và chất độc nguy hiểm đối với phụ nữ phụ thuộc hoàn toàn vào thời điểm sử dụng [1], [6]. Trong y học hiện đại cũng như y học cổ truyền Trung Quốc, chế phẩm ích mẫu hay dịch tiêm ích mẫu là thuốc đầu tay được sử dụng rộng rãi tại các khoa sản để điều trị và phòng ngừa băng huyết sau sinh do đờ tử cung [1], [4], [6]. Sau khi thai nhi và nhau thai đã ra ngoài an toàn, tử cung người mẹ cần phải co bóp thật mạnh và nhanh chóng để siết chặt các mạch máu hở tại diện nhau bám, từ đó cầm máu khẩn cấp [1], [6].
Dữ liệu thực tế năm 2025 từ trung tâm điều trị sản khoa nguy cơ cao lớn nhất tại tây nam Trung Quốc trên 51.312 trường hợp mang thai cho thấy có tới 88,71% các ca sinh mổ được chỉ định phối hợp dịch tiêm ích mẫu với oxytocin nhằm mục đích phòng ngừa băng huyết sau sinh [6]. Sự phối hợp này đem lại hiệu quả hiệp đồng vượt trội trong việc co hồi tử cung so với việc chỉ dùng đơn độc oxytocin [6]. Tương tự, sau các thủ thuật can thiệp đình chỉ thai, ích mẫu cũng được lâm sàng dùng kết hợp để kích thích tử cung co bóp đẩy hết dịch ứ và phòng ứ huyết [2], [3].
Tuy nhiên, chính đặc tính kích thích co hồi tử cung cực mạnh giúp ích mẫu cứu sống sản phụ bị băng huyết lại là lưỡi dao tử thần đối với người đang mang thai [1], [6]. Bất kỳ một đợt co bóp cơ học mạnh mẽ nào xuất hiện khi bào thai còn đang phát triển bên trong buồng tử cung đều có thể cắt đứt tuần hoàn nuôi dưỡng qua bánh nhau, xé rách màng nuôi và đẩy thai nhi ra ngoài buồng tử cung trước thời hạn [1], [2]. Do đó, việc tuyệt đối không dùng ích mẫu khi mang thai là nguyên tắc an toàn bất di bất dịch.
Những hiểu lầm nguy hiểm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm cho rằng các bài thuốc từ thảo mộc thiên nhiên, cây cỏ dân gian thì luôn lành tính và không có tác dụng phụ. Nhiều phụ nữ khi mới có thai thường cảm thấy đau râm ran vùng bụng dưới hoặc bị chậm kinh, kinh nguyệt không đều đã vội vã đun nước ích mẫu hoặc mua cao ích mẫu đóng chai sẵn về uống [1], [2]. Việc dùng thảo dược co bóp tử cung vào giai đoạn đầu mang thai dễ dẫn đến tình trạng sảy thai sớm hoặc động thai nghiêm trọng [1], [2].
Một quan niệm sai lầm khác xuất phát từ thông tin ích mẫu có khả năng điều hòa hai chiều trên hoạt động co bóp của tử cung [2]. Đúng là trong điều kiện thực nghiệm, ích mẫu có chứa cả những hoạt chất làm giãn cơ như coumarin osthole (đối kháng thụ thể alpha, ức chế cơn co do oxytocin) hay các flavonoid glycoside như spinosin, linarin, apigenin-7-O-beta-D-glucopyranoside [1], [4]. Tương tự, phân đoạn alkaloid tan trong chất béo cũng có tác dụng ức chế co thắt trong ống nghiệm [2], [3].
Tuy nhiên, người tiêu dùng không thể tự phân tách hay định lượng các hoạt chất đối lập này khi sử dụng dược liệu thô hoặc các chế phẩm thông thường [1], [2]. Trên tổng thể cơ thể sống, dịch chiết toàn phần của ích mẫu luôn thể hiện tác động kích thích nổi trội lên tử cung bình thường [4], [2]. Việc tự ý sử dụng với hy vọng "điều hòa êm dịu buồng tử cung" khi đang có thai là một hành động đánh cược sức khỏe của cả mẹ và con bằng nhận thức nửa vời [1], [2].
Nhóm đối tượng cần thận trọng tuyệt đối
Nhóm đối tượng đầu tiên và quan trọng nhất phải tránh xa ích mẫu chính là phụ nữ đang trong thai kỳ, bao gồm cả giai đoạn nghi ngờ mang thai hoặc đang chuẩn bị thụ tinh trong ống nghiệm [1], [2]. Ngay cả những thai phụ có tiền sử dọa sảy thai, sinh non hay cổ tử cung ngắn càng phải tuyệt đối kiêng cữ dược liệu này [1], [5]. Bất kỳ sự xuất hiện nào của các hoạt chất coumarin hay alkaloid kích thích co thắt đều có thể kích hoạt chuỗi chuyển dạ sớm không thể đảo ngược [1], [4].
Ngoài ra, những phụ nữ có cơ địa rong kinh, lượng máu kinh ra quá nhiều mỗi chu kỳ cũng cần thận trọng khi sử dụng các chế phẩm ích mẫu thương phẩm [1], [2]. Do tính chất thúc đẩy tuần hoàn và tăng sức co cơ tử cung, dược liệu này có thể làm tình trạng chảy máu kinh nguyệt kéo dài thêm hoặc ồ ạt hơn nếu không dùng đúng liều lượng [1], [2]. Những bệnh nhân chuẩn bị bước vào các ca phẫu thuật phụ khoa cũng không nên dùng ích mẫu tùy tiện để tránh nguy cơ rối loạn cầm máu và co thắt mô cơ tử cung ngoài ý muốn [1], [2].
Bất kỳ ai đang gặp các bất thường về hệ sinh sản hoặc đang trong quá trình điều trị y khoa đều phải tham khảo ý kiến trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa phụ sản. Không tự ý kết hợp ích mẫu với các thuốc Tây y hay thảo dược khác khi chưa có chỉ định rõ ràng từ nhân viên y tế [1], [6]. Việc kiểm soát chặt chẽ các thành phần đưa vào cơ thể là lá chắn vững chắc nhất để bảo vệ sức khỏe sinh sản lâu dài.
Lời khuyên an toàn trong đời sống
Để bảo đảm an toàn thai kỳ, phụ nữ trong độ tuổi sinh sản cần hình thành thói quen kiểm tra tình trạng thai nghén trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ loại trà thảo mộc hay sản phẩm bồi bổ nào [1], [2]. Nếu bị trễ kinh hoặc có dấu hiệu rối loạn kinh nguyệt, việc đầu tiên cần làm là dùng que thử thai hoặc đến cơ sở y tế xét nghiệm máu để loại trừ khả năng mang thai trước khi nghĩ đến việc dùng cao ích mẫu để điều kinh [1], [2].
Khi sử dụng các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe hoặc thuốc đông dược không kê đơn nhằm mục đích giảm đau bụng kinh, chị em bắt buộc phải đọc kỹ bảng thành phần in trên bao bì [1], [2]. Nếu phát hiện có thành phần ích mẫu (Herba Leonuri hoặc Leonurus japonicus), tuyệt đối không được sử dụng khi đang mang bầu hoặc đang nghi ngờ có thai [1], [2]. Cần bảo quản các loại cao ích mẫu, trà túi lọc thảo dược xa tầm tay trẻ em và dán nhãn cảnh báo rõ ràng trong tủ thuốc gia đình để tránh người mang thai uống nhầm [1].
Trong suốt thai kỳ, chế độ dinh dưỡng chỉ nên ưu tiên các loại thực phẩm tự nhiên tươi sạch, uống đủ nước và duy trì lối sống lành mạnh, cân bằng. Khi gặp phải các triệu chứng khó chịu như co cứng bụng, đau thắt lưng hay xuất huyết bất thường, thai phụ cần đến bệnh viện chuyên khoa sản để thăm khám ngay lập tức thay vì tự ý điều trị bằng các bài thuốc truyền miệng dân gian [1], [5].
Ích mẫu là một vị thuốc có giá trị dược lý to lớn trong hỗ trợ cầm máu sau sinh và điều hòa kinh nguyệt khi tử cung không mang thai [1], [6]. Tuy nhiên, dược tính làm tăng canxi nội bào và thúc đẩy co bóp cơ trơn tử cung mạnh mẽ khiến nó trở thành mối đe dọa trực tiếp đối với sự an toàn của thai nhi [1], [2]. Hãy luôn là người tiêu dùng thông thái, tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa và kiên quyết nói không với ích mẫu trong suốt 9 tháng thai kỳ để bảo vệ trọn vẹn sức khỏe của cả mẹ và bé [1], [5].