Nhiều phụ nữ khi gặp hiện tượng rối loạn chu kỳ hoặc đau bụng kinh thường tìm đến các bài thuốc dân gian, trong đó ích mẫu là vị thảo dược quen thuộc hàng đầu. Tuy nhiên, không ít người đang sử dụng thuốc tránh thai đường uống hàng ngày lại băn khoăn liệu uống cùng lúc ích mẫu có làm mất tác dụng ngừa thai hay không. Đây là mối lo ngại hoàn toàn thực tế bởi việc phối hợp tùy tiện các hợp chất có hoạt tính sinh học có thể gây ra những tương tác bất lợi cho cơ thể.
Trả lời thẳng vào thắc mắc này: Đến nay, các tài liệu y khoa chính thống ghi nhận rằng những tương tác làm giảm hiệu lực ngừa thai chủ yếu đến từ các chất cảm ứng men gan mạnh hoặc làm gián đoạn chu trình gan ruột, điển hình là thuốc chống co giật và một số loại kháng sinh [1], [2]. Bằng chứng trực tiếp chứng minh ích mẫu gây rủi ro triệt tiêu tác dụng của viên uống tránh thai kết hợp hiện chưa được ghi nhận rõ ràng trong các nghiên cứu dược động học lớn [1]. Dù vậy, việc dùng chung thảo dược điều kinh với hormone ngoại sinh vẫn đòi hỏi sự cẩn trọng cao độ do tính phức tạp của tương tác dược lực học.
Cơ chế tương tác thuốc tránh thai diễn ra như thế nào?
Thuốc tránh thai nội tiết dạng uống được ước tính có khoảng 60 đến 70 triệu phụ nữ trên toàn cầu sử dụng [2]. Để duy trì hiệu quả ức chế rụng trứng, nồng độ của hai thành phần estrogen và gestagen cần được giữ ổn định trong huyết tương [1], [3]. Khi đi vào cơ thể, các hợp chất này trải qua quá trình hấp thu, gắn kết với protein huyết tương và chuyển hóa tại gan [1].
Hệ thống enzyme oxidase chức năng hỗn hợp tại gan chịu trách nhiệm chính trong việc chuyển hóa thuốc tránh thai nội tiết và hệ thống này rất dễ bị cảm ứng bởi các yếu tố bên ngoài [1]. Tương tác thuốc dẫn đến giảm hiệu quả tránh thai thường xảy ra theo hai hướng cơ bản: một là các chất làm tăng sinh enzyme gan khiến hormone bị đào thải quá nhanh; hai là các chất làm rối loạn chu trình gan ruột làm giảm tái hấp thu nội tiết tố [1], [3]. Khi nồng độ hormone tụt xuống dưới ngưỡng điều trị, tác dụng ức chế phóng noãn có thể bị phá vỡ, dẫn tới hiện tượng ra máu bất thường hoặc mang thai ngoài ý muốn [2], [3].
Ngoài ra, thuốc tránh thai đường uống bản thân chúng cũng có thể tác động trở lại chuyển hóa của những hoạt chất khác [2], [3]. Chúng có thể hoạt động như chất ức chế men gan, làm chậm quá trình thanh thải của nhiều loại thuốc dùng kèm như thuốc chống đông, thuốc chẹn beta, caffeine hay corticosteroid, từ đó làm gia tăng tác dụng phụ như giữ nước, tăng huyết áp [3].
Nghiên cứu chỉ ra những thủ phạm thực sự làm giảm tác dụng ngừa thai
Phần lớn các trường hợp thất bại trong ngừa thai do tương tác thuốc đã được khoa học làm sáng tỏ đều liên quan tới các nhóm dược phẩm tổng hợp đặc hiệu, chứ không phải mọi thảo dược hay hoạt chất tự nhiên đều gây hại [1], [2].
Nhóm thuốc chống co giật (chữa động kinh) là đối tượng được nghiên cứu rất sâu rộng [4], [2], [5]. Một nghiên cứu năm 1985 theo dõi các thiếu nữ mắc bệnh động kinh dùng đồng thời thuốc tránh thai và thuốc chống co giật cho thấy có tới 65% (7 trên tổng số 11 người) gặp phải hiện tượng rối loạn kinh nguyệt [4]. Tỷ lệ này cao hơn đáng kể so với những người chỉ dùng đơn độc một loại thuốc [4]. Các nhà khoa học ghi nhận rằng việc tăng liều thuốc tránh thai đã cải thiện được tình trạng bất thường về kinh nguyệt này mà không ảnh hưởng tới hiệu quả kiểm soát cơn co giật [4].
Cơ chế phân tử sau đó đã được làm sáng tỏ: các thuốc chống co giật như phenobarbital, phenytoin, carbamazepine, oxcarbazepine, felbamate và topiramate cảm ứng mạnh mẽ các enzyme cytochrome P450 (tiêu biểu là họ gen P450IIC và IIIA) [2], [5]. Quá trình này đẩy nhanh tốc độ chuyển hóa ethinylestradiol và progestogen, làm tăng độ thanh thải của steroid tránh thai [2], [5]. Vì lý do này, phụ nữ dùng các thuốc động kinh cảm ứng men gan nếu muốn ngừa thai dạng uống bắt buộc phải sử dụng chế phẩm chứa ít nhất 50 microgam ethinylestradiol, trong khi que cấy levonorgestrel bị chống chỉ định do nguy cơ thất bại ngừa thai [5]. Ngược lại, axit valproic không có hoạt tính cảm ứng enzyme, nên phụ nữ dùng thuốc này vẫn an toàn với các viên tránh thai liều thấp [2], [5].
Bên cạnh thuốc động kinh, kháng sinh cũng là nhóm thường xuyên được nhắc tới [6], [7]. Một nghiên cứu năm 1989 trên 79 phụ nữ dùng đồng thời kháng sinh và thuốc tránh thai ghi nhận tương tác đối kháng biểu hiện qua hiện tượng ra máu giữa kỳ, hiếm khi ra máu thấm giọt ồ ạt, nhưng không làm triệt tiêu hoàn toàn tác dụng ngừa thai (không ghi nhận trường hợp có thai) [6]. Hiện tượng này xảy ra tùy thuộc vào cơ địa từng người và có mối tương quan nghịch với hàm lượng hormone trong viên uống [6].
Một tổng quan hệ thống năm 1999 thu thập dữ liệu từ năm 1975 đến tháng 9 năm 1998 đã kết luận rằng rifampin (thuốc điều trị lao) là kháng sinh duy nhất được chứng minh chắc chắn làm giảm nồng độ estrogen trong huyết tương thông qua việc cảm ứng enzyme thuộc phân họ P450IIIA [2], [7]. Khi điều trị bằng rifampin, phụ nữ tuyệt đối không thể dựa vào thuốc tránh thai mà bắt buộc phải sử dụng thêm biện pháp bảo vệ thứ hai [7]. Các kháng sinh khác như amoxicillin, ampicillin, griseofulvin, metronidazole và tetracycline từng ghi nhận từ 3 ca lâm sàng trở lên nghi ngờ thất bại ngừa thai, đòi hỏi bác sĩ cần trao đổi với người bệnh, trong khi hầu hết các loại kháng sinh khác nhìn chung là an toàn khi dùng kèm [7].
Đáng chú ý, các thuốc tránh thai đường uống kết hợp chứa levonorgestrel không làm thay đổi hoạt tính enzyme CYP2C9 trên cơ thể người [8]. Một nghiên cứu năm 2014 trên phụ nữ độ tuổi sinh sản dùng tolbutamide liều thấp (125 mg) để đánh giá kiểu hình enzyme đã đo nồng độ tolbutamide sau 24 giờ bằng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ [8]. Kết quả cho thấy tỷ lệ logarithm tự nhiên của nồng độ tolbutamide nằm trọn vẹn trong khoảng tương đương 80% - 125% trước và sau khi uống thuốc tránh thai, khẳng định chế phẩm chứa levonorgestrel không ảnh hưởng đến enzyme CYP2C9 và an toàn khi dùng chung với các cơ chất của enzyme này [8].
Đánh giá vị trí của ích mẫu: Lợi ích và khoảng trống dữ liệu
Ích mẫu từ lâu đã được y học cổ truyền sử dụng như một vị thuốc chủ đạo trong điều hòa kinh nguyệt, co hồi tử cung và giảm đau bụng kinh. Nhiều chị em có thói quen uống cao ích mẫu hoặc trà ích mẫu song song với việc uống viên tránh thai hàng ngày để giảm bớt cảm giác khó chịu chu kỳ.
Tuy nhiên, nhìn từ góc độ bằng chứng khoa học hiện đại, dữ liệu về ảnh hưởng của dinh dưỡng và các sản phẩm thảo dược lên hoạt tính sinh học của thuốc tránh thai đường uống vẫn còn rất ít ỏi và chưa đầy đủ [1]. Trong y văn quốc tế ghi nhận rất hiếm báo cáo về các trường hợp tương tác nghiêm trọng giữa viên uống tránh thai với các tác nhân điều trị thông thường ngoài nhóm chống co giật và kháng sinh [1]. Tần suất xảy ra các tương tác nguy hiểm nhìn chung là thấp, song sự biến thiên dược động học giữa các cá thể dùng thuốc tránh thai lại rất lớn [1].
Về mặt dược lực học, thuốc tránh thai hoạt động bằng cách cung cấp nội tiết tố ngoại sinh để ức chế trục hạ đồi - tuyến yên - buồng trứng, ngăn cản hiện tượng phóng noãn [3]. Trong khi đó, ích mẫu có các hoạt chất tác động lên trương lực cơ trơn tử cung và hệ tuần hoàn vùng chậu. Việc dùng chung hai liệu pháp này có thể không trực tiếp triệt tiêu khả năng ức chế rụng trứng của viên tránh thai, nhưng có nguy cơ gây nhiễu loạn các phản ứng sinh lý tự nhiên của niêm mạc tử cung, khiến tình trạng chảy máu bất thường trở nên khó kiểm soát hoặc làm sai lệch mục đích điều trị ban đầu.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cùng thuốc nội tiết
Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn lành tính và không tương tác với thuốc tây". Thực tế, bất kỳ thảo dược nào có dược tính điều kinh đều chứa các hợp chất tác động lên hệ mạch máu hoặc cơ quan sinh sản. Khi đưa cùng lúc cả nội tiết tố tổng hợp lẫn hoạt chất thảo dược vào cơ thể, người dùng có thể gặp phải những tương tác dược lực học phức tạp mà bản thân không lường trước được [1].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng cứ xuất hiện hiện tượng ra máu thấm giọt giữa kỳ kinh là thuốc tránh thai đã hoàn toàn mất tác dụng ngừa thai. Dữ liệu từ các nghiên cứu tương tác cho thấy hiện tượng ra máu bất thường giữa chu kỳ có thể xuất hiện đơn độc do sự biến thiên nồng độ nội tiết cục bộ mà không đồng nghĩa với việc chức năng ức chế rụng trứng bị phá vỡ hoàn toàn [6]. Tuy nhiên, triệu chứng này là tín hiệu cảnh báo nồng độ hormone đang không ổn định, tuyệt đối không nên chủ quan [6], [2].
Ai nên thận trọng khi muốn phối hợp?
Phụ nữ đang sử dụng thuốc tránh thai liều thấp cần đặc biệt thận trọng [1], [2]. Bằng chứng cho thấy việc hạ thấp hàm lượng estrogen từ 100 microgam xuống mức 50 microgam hay 30 microgam khiến thuốc nhạy cảm hơn trước các tác nhân gây tương tác, làm tăng nguy cơ chảy máu đột ngột [7], [5]. Những người có cơ địa chuyển hóa nhanh hoặc khả năng sinh khả dụng của thuốc vốn ở mức thấp cũng là đối tượng dễ gặp rủi ro thất bại ngừa thai nhất [2].
Bên cạnh đó, những phụ nữ đang đồng thời điều trị các bệnh lý mãn tính, đặc biệt là bệnh động kinh hoặc các bệnh nhiễm khuẩn phải sử dụng kháng sinh dài ngày (như rifampin), không được tự ý bổ sung thêm bất kỳ loại thảo dược nào, kể cả ích mẫu, khi chưa có chỉ định y khoa [7], [5]. Việc phối hợp nhiều tầng dược chất sẽ làm phức tạp hóa chức năng chuyển hóa của gan, gây khó khăn cho việc kiểm soát nồng độ thuốc trong huyết tương [1], [2].
Hướng dẫn sử dụng và áp dụng thực tế an toàn
Để đảm bảo hiệu quả tránh thai tối đa và giữ an toàn cho sức khỏe, chị em phụ nữ cần tuân thủ các nguyên tắc sử dụng thuốc khoa học:
Đầu tiên, hãy ưu tiên sự ổn định của thuốc tránh thai hàng ngày. Bạn nên uống viên tránh thai vào một khung giờ cố định mỗi ngày để duy trì nồng độ hormone trong máu ổn định, bởi việc quên thuốc vẫn là nguyên nhân phổ biến nhất dẫn tới sự cố mang thai ngoài ý muốn [3].
Nếu có nhu cầu sử dụng ích mẫu (dạng trà thảo mộc, viên nang hoặc cao lỏng) nhằm giảm đau bụng kinh hoặc hỗ trợ khí huyết, bạn không nên uống cùng lúc tại một thời điểm với viên thuốc tránh thai. Khoảng cách an toàn tối thiểu giữa hai lần uống nên là từ 2 đến 4 giờ để tránh sự cản trở hấp thu tại đường tiêu hóa [1].
Trong quá trình sử dụng kết hợp, hãy theo dõi sát sao chu kỳ kinh nguyệt của mình. Nếu phát hiện các dấu hiệu bất thường như ra máu giữa kỳ, rong kinh, đau tức bụng dưới bất thường hoặc mất kinh, cần tạm dừng sản phẩm thảo dược và tham khảo ngay ý kiến của bác sĩ chuyên khoa phụ sản [4], [6]. Trong trường hợp bắt buộc phải dùng các thuốc điều trị có nguy cơ tương tác cao đã được xác thực như rifampin hoặc thuốc chống động kinh, việc áp dụng thêm biện pháp tránh thai cơ học (dùng bao cao su) là điều bắt buộc [7], [5].
Tóm lại, dù hiện nay chưa có bằng chứng khoa học khẳng định ích mẫu làm vô hiệu hóa thuốc tránh thai như một số dòng thuốc chống co giật hay kháng sinh chuyên biệt [1], [2], chị em vẫn không nên tùy tiện kết hợp thảo dược với thuốc nội tiết. Hãy luôn trao đổi rõ ràng với bác sĩ hoặc dược sĩ về mọi sản phẩm đông y, thực phẩm bổ sung đang dùng để được tư vấn phác đồ ngừa thai an toàn và hiệu quả nhất.