Hiểm họa khi tự ý dùng dược liệu

Nhiều người có thói quen hái các loại cây cỏ mọc hoang hoặc cây cảnh về sắc nước uống để thanh nhiệt, trị bệnh theo lời truyền miệng. Cây lỗ bình cảnh là loài thực vật thường thấy, nhưng việc tự ý dùng làm thuốc tiềm ẩn rủi ro sức khỏe rất lớn. Việc thiếu kiến thức chuyên môn về hoạt chất thực vật dễ dẫn đến tình trạng ngộ độc cấp tính ngoài ý muốn.

Tự ý sắc nước cây lỗ bình cảnh uống có thể gây kích ứng đường tiêu hóa dẫn đến nôn mửa dữ dội và tác động xấu lên hệ tim mạch, gây rối loạn nhịp tim. Nguyên nhân chính bắt nguồn từ việc dùng quá liều hoạt chất piperidine có trong loài cây này.

Cơ chế gây ngộ độc từ độc chất thực vật

Cây lỗ bình cảnh chứa các hợp chất tự nhiên nhóm alkaloid piperidine. Khi người dân tự ý đun sắc lấy nước uống, nồng độ hoạt chất chiết xuất ra khó kiểm soát. Khi vào cơ thể với lượng lớn, chất độc kích thích mạnh niêm mạc dạ dày và tác động lên hệ thần kinh phó giao cảm, khởi phát triệu chứng buồn nôn và nôn ói cấp tính.

Bên cạnh đó, các alkaloid còn tác động sâu lên hệ thần kinh tự chủ và kênh dẫn truyền cơ tim. Quá trình khử cực và tái cực của tim bị xáo trộn, gây ra hiện tượng tim đập nhanh, ngoại tâm thu hoặc các dạng rối loạn nhịp nguy hiểm. Tình trạng này đe dọa trực tiếp chức năng bơm máu của tim.

Bài học lâm sàng từ các hội chứng ngộ độc

Biểu hiện kích ứng dạ dày đi kèm rối loạn nhịp tim là dấu hiệu kinh điển của nhiều hội chứng nhiễm độc tuần hoàn và chuyển hóa. Độc tính tim mạch thường gây tụt huyết áp do giãn mạch hoặc giảm sức co bóp cơ tim, đi kèm rối loạn nhịp [1]. Việc xử trí rối loạn nhịp do ngộ độc thuốc hoặc hóa chất đòi hỏi nguyên tắc khắt khe; người điều trị không được dùng thuốc chống loạn nhịp cùng nhóm để tránh làm độc tính trầm trọng hơn [1].

Khi một độc chất gây quá tải hệ thống, các triệu chứng đường tiêu hóa và thần kinh xuất hiện rất sớm. Nhiễm độc nồng độ cao dẫn đến chán ăn, buồn nôn, nôn mửa cùng các biểu hiện thần kinh, thậm chí kích hoạt các rối loạn nhịp tim gây tử vong [2]. Xử trí trường hợp nặng cần các biện pháp giải độc đặc hiệu và theo dõi sát nguy cơ tái nhiễm độc [2].

Ngộ độc alkaloid hay chất kích thích cũng có thể gây hội chứng cường giao cảm với nhịp tim nhanh, tăng huyết áp, loạn nhịp thất hoặc xoắn đỉnh [3]. Các biến chứng tim mạch như viêm cơ tim, nhồi máu cơ tim, rung thất có thể xuất hiện do ức chế kênh natri, kali hoặc thừa catecholamine [3]. Ngoài ra, tình trạng quá liều các hợp chất ảnh hưởng hệ thần kinh còn có thể gây co giật nghịch thường và loạn nhịp tim kháng trị [4].

Tác động quá liều lên hệ tim mạch, thần kinh và tiêu hóa cũng là đặc điểm bệnh lý điển hình của ngộ độc thuốc chống trầm cảm dạng vòng [5]. Biểu hiện rối loạn tiêu hóa như nôn mửa, tiêu chảy kết hợp các rối loạn dẫn truyền tim mạch từ vô hại đến suy nút xoang, cuồng nhĩ, rung thất hay ngừng tim đột ngột cũng xảy ra khi cơ thể tích tụ độc chất như lithium [6]. Cơ chế loạn nhịp tại cơ tim thường liên quan trực tiếp đến việc xáo trộn vận chuyển ion natri, kali và canxi qua màng tế bào [6].

Ranh giới mong manh giữa chữa bệnh và trúng độc

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên luôn lành tính và có thể uống thay nước lọc hàng ngày. Thực tế, dược tính của cây cỏ nằm ở các chất hóa học tự nhiên mà cây sinh ra để tự bảo vệ. Trong cây lỗ bình cảnh, nhóm alkaloid piperidine có độc tính rõ rệt trên thần kinh và cơ trơn nếu vượt ngưỡng dung nạp.

Nấu sắc thủ công tại nhà hoàn toàn không định lượng được hoạt chất. Nước sắc càng đậm đặc hoặc dùng liên tục nhiều ngày càng dễ gây tích tụ độc tố trong gan, thận và mô tim. Khi cơ thể không kịp chuyển hóa và đào thải, ngộ độc cấp tính sẽ bùng phát với triệu chứng nôn tháo, choáng váng và loạn nhịp.

Những ai đối mặt rủi ro cao nhất

Người có tiền sử bệnh tim mạch như suy tim, thiếu máu cơ tim hoặc từng bị rối loạn nhịp tim tuyệt đối không được tự ý dùng nước sắc thảo dược lạ. Độc tính gây co bóp bất thường hoặc ức chế dẫn truyền có thể kích phát cơn ngừng tim đột ngột [6, 7].

Người cao tuổi, người suy giảm chức năng gan, thận hoặc người đang dùng các thuốc điều trị mạn tính cũng có nguy cơ nhiễm độc cao hơn bình thường. Khi chức năng bài tiết suy giảm, thời gian bán thải của độc chất bị kéo dài, gây tồn dư độc chất trong máu và làm trầm trọng thêm các tổn thương cơ quan nội tạng [2, 6].

Khuyến cáo ứng xử an toàn

Người dân tuyệt đối không tự hái lá, thân hay rễ cây lỗ bình cảnh hoặc các loài cây cảnh không rõ nguồn gốc để sắc uống trị bệnh. Mọi bài thuốc y học cổ truyền cần có sự kê đơn, hướng dẫn liều lượng chuẩn xác từ thầy thuốc có chứng chỉ hành nghề.

Nếu sơ ý uống phải và xuất hiện triệu chứng cồn cào, nôn mửa, hoa mắt, tức ngực hoặc hồi hộp đánh trống ngực, cần ngừng uống ngay lập tức. Người bệnh phải đến cơ sở y tế gần nhất để được theo dõi chức năng tim, bù dịch, ổn định điện giải và áp dụng các biện pháp hỗ trợ cấp cứu kịp thời [2, 5].

Dược liệu tự nhiên chỉ phát huy tác dụng chữa bệnh khi dùng đúng loài, đúng liều và đúng đối tượng. Sự tùy tiện trong sử dụng các loại cây chứa alkaloid độc hại như lỗ bình cảnh luôn đi kèm cái giá rất đắt cho tính mạng.