Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng tách cà phê thơm lừng để tỉnh táo tinh thần. Thế nhưng, không ít trường hợp vừa nhấp vài ngụm đã lập tức cảm thấy bụng sôi lên và phát tín hiệu muốn vào nhà vệ sinh. Hiện tượng đời thường này phổ biến đến mức nhiều người thắc mắc liệu hệ tiêu hóa của mình có đang gặp vấn đề hay không.
Thực tế, việc uống cà phê kích thích nhu động ruột muốn đi tiêu là phản ứng sinh lý tự nhiên của cơ thể, không phải dấu hiệu bệnh lý. Cà phê thúc đẩy hoạt động vận động của đại tràng tăng tốc chỉ trong thời gian rất ngắn sau khi uống [1]. Phản ứng này diễn ra thông qua sự phối hợp giữa nhiều hợp chất sinh học trong hạt cà phê cùng hệ thống hormone và thần kinh đường ruột [2], [1].
Cà phê kích hoạt đại tràng và hormone tiêu hóa thế nào?
Ngay khi đi vào cơ thể, cà phê nhanh chóng đánh thức đường tiêu hóa. Các ghi nhận khoa học cho thấy hoạt động vận động của đại tràng (ruột già) được gia tốc chỉ trong vòng 4 phút sau khi uống cà phê, trong khi việc uống nước lọc thông thường không tạo ra hiệu ứng tương tự [1]. Thậm chí, cà phê chứa caffeine kích thích nhu động đại tràng đạt mức độ tương đương với khi cơ thể tiêu thụ một bữa ăn giàu năng lượng (nhiều calo) [1].
Cơ chế chính đằng sau tốc độ này nằm ở việc giải phóng hormone tiêu hóa. Cụ thể, cà phê kích thích sản sinh hormone gastrin tại vùng hang vị dạ dày (phần cuối của dạ dày trước khi nối với ruột non) [3]. Sự gia tăng giải phóng gastrin cùng sự kích thích dây thần kinh phế vị và giãn mạch chính là những yếu tố gây ra cảm giác muốn đi đại tiện gần như ngay sau khi uống [1].
Bên cạnh đó, thành phần hóa học của hạt cà phê rất đa dạng và bị biến đổi mạnh mẽ qua quá trình rang hạt (điển hình là phản ứng Maillard tạo ra các hợp chất mới) [2]. Những thành phần này tác động trực tiếp hoặc gián tiếp lên cơ trơn đường ruột thông qua các phân tử trung gian như hormone cholecystokinin, exorphin, gastrin hoặc motilin [2]. Ngoài đại tràng, cà phê còn kích thích tăng tiết dịch ở ruột non, nhưng lại không làm thay đổi thời gian di chuyển của thức ăn qua đoạn ruột non này [2].
Bằng chứng từ các phân tích gộp và thử nghiệm lâm sàng
Tác động kích thích ruột của cà phê mạnh và rõ rệt đến mức y học hiện đại đã đưa thức uống này vào nghiên cứu để hỗ trợ bệnh nhân bị liệt ruột sau phẫu thuật (tình trạng ruột tạm thời ngừng hoạt động sau mổ bụng) [4], [5]. Một phân tích gộp công bố năm 2020 tổng hợp dữ liệu từ 4 nghiên cứu với tổng cộng 341 bệnh nhân đã đánh giá tác động của cà phê lên tình trạng liệt ruột sau mổ [5]. Kết quả chỉ ra rằng việc dùng cà phê sau phẫu thuật giúp rút ngắn đáng kể thời gian đến lần đi tiêu đầu tiên, thời gian xì hơi lần đầu và thời gian bắt đầu dung nạp lại thức ăn đặc [5].
Hai phân tích gộp khác từ các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên cùng công bố năm 2022 cũng tiếp tục củng cố kết luận này trên nhóm bệnh nhân phẫu thuật đại trực tràng [2], [1]. Phân tích thứ nhất ghi nhận cả cà phê có caffeine và cà phê đã tách caffeine đều liên quan đến việc làm tăng hoạt động vận động của đại tràng, giúp dự phòng hoặc cải thiện tình trạng liệt ruột kéo dài [2]. Phân tích thứ hai năm 2022 khẳng định việc uống cà phê sau mổ đại trực tràng làm rút ngắn thời gian đến lần đại tiện đầu tiên mà không gây ra bất kỳ tác dụng phụ nào hay làm tăng biến chứng rò miệng nối [1].
Mới đây nhất, một thử nghiệm lâm sàng mù ba công bố năm 2024 đã được thực hiện trên 200 phụ nữ sau mổ lấy thai, chia ngẫu nhiên làm hai nhóm [6]. Nhóm can thiệp được uống 100 cc cà phê vào các mốc 8, 1, 2 và 24 giờ sau phẫu thuật, trong khi nhóm đối chứng uống 100 cc nước ấm vào cùng các mốc thời gian [6]. Kết quả cho thấy nhóm uống cà phê có sự cải thiện có ý nghĩa thống kê về thời điểm nhu động ruột hoạt động trở lại (nghe thấy âm ruột), thời điểm xì hơi lần đầu và thời điểm đi tiêu lần đầu so với nhóm uống nước ấm [6].
Cuộc tranh luận khoa học: Do caffeine hay hợp chất khác?
Nhiều người mặc định chất caffeine trong cà phê là "thủ phạm" duy nhất gây co bóp ruột, nhưng các thử nghiệm lâm sàng bóc tách riêng caffeine lại cho thấy kết quả rất bất ngờ [4], [7], [8]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2021 được tiến hành trên 70 bệnh nhân (35 nam, độ tuổi trung vị 56, dao động từ 19-79 tuổi) mổ nội soi cắt đại tràng [8]. Sau khi loại trừ 12 người, 30 bệnh nhân nhóm can thiệp được uống caffeine liều 100 mg mỗi lần, 3 lần/ngày và 28 người dùng giả dược; kết quả là nhóm dùng caffeine đi tiêu lần đầu sớm hơn 18 giờ so với nhóm giả dược (p = 0,012) [8].
Tuy nhiên, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược khác (thử nghiệm CaCo) thực hiện từ tháng 10/2015 đến tháng 8/2020 và công bố năm 2022 lại cho kết quả trái ngược [7]. Nghiên cứu này ban đầu tính toán cỡ mẫu dự kiến là 180 người và phân tích tạm thời sau 60 người, theo dõi việc dùng viên nang caffeine cùng bữa ăn 3 lần/ngày kết hợp chụp X-quang bụng vào ngày thứ tư sau khi uống viên đánh dấu cản quang trong 3 ngày đầu để đo thời gian lưu thông đại tràng [4]. Khi thực hiện trên 60 bệnh nhân chia đều 3 nhóm (20 người dùng 200 mg caffeine, 20 người dùng 100 mg caffeine, 20 người dùng giả dược chứa 250 mg tinh bột ngô, uống 3 lần/ngày), thời gian trung bình đến lần đi tiêu đầu tiên lần lượt là 67,9 giờ, 68,2 giờ và 67,3 giờ [7]. Sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê (P = 0,887), chứng tỏ caffeine đơn độc không làm giảm thời gian đi tiêu hay thời gian lưu thông đại tràng [7].
Điều này giải thích vì sao trong phân tích gộp năm 2022, các nhà khoa học nhấn mạnh cà phê tách caffeine (decaf) vẫn kích thích nhu động ruột, thậm chí có báo cáo ghi nhận cà phê tách caffeine còn hiệu quả hơn cà phê nguyên bản trong việc rút ngắn thời gian đi tiêu lần đầu và dung nạp thức ăn đặc [2]. Như vậy, tác dụng nhuận tràng của cà phê không chỉ đến từ caffeine mà là sự hiệp đồng của nhiều hợp chất sinh học khác hình thành trong hạt cà phê [2], [1].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Nhìn từ góc độ tích cực, cà phê là thức uống phổ biến, rẻ tiền và an toàn để hỗ trợ kích thích vận động đường tiêu hóa [5], [1]. Ở khía cạnh đời sống, các thức uống giải khát như cà phê (hoặc nước ngọt có ga - vốn tạo khí làm tăng áp lực lòng ruột và kích thích thần kinh sinh ba ở lưỡi truyền tín hiệu về não bộ) có thể được tận dụng để hỗ trợ xử lý tình trạng táo bón [3]. Trong môi trường bệnh viện, việc ứng dụng cà phê giúp giảm sự khó chịu cho người bệnh sau mổ và tiết kiệm chi phí y tế [2], [5].
Dù vậy, độc giả cần hiểu rõ giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay. Phần lớn các thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu đều đang thực hiện trên đối tượng bệnh nhân sau phẫu thuật bụng (mổ đại trực tràng, mổ lấy thai) chứ không phải khảo sát diện rộng trên người khỏe mạnh bình thường [2], [7], [6]. Hơn nữa, các phân tích gộp năm 2020 và 2022 đều chỉ ra rằng số lượng nghiên cứu còn ít (chỉ khoảng 4 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên đủ tiêu chuẩn), cỡ mẫu nhỏ nên chưa thể phân tích sâu theo từng nhóm đặc điểm bệnh nhân [2], [5].
Ngoài ra, dù cà phê giúp đi tiêu sớm hơn, nhưng một số chỉ số như nhu cầu dùng thêm thuốc nhuận tràng, việc phải đặt lại ống thông dạ dày hay tổng thời gian nằm viện ở một số nghiên cứu vẫn chưa thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê [5], [1], [6]. Do đó, cà phê đóng vai trò là thức uống hỗ trợ vận động ruột tự nhiên chứ không phải là "thuốc đặc trị" cho mọi rối loạn tiêu hóa [5], [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi uống cà phê buồn đi tiêu
Hiểu lầm phổ biến nhất là nhiều người sợ mình bị "dị ứng cà phê" hoặc đường ruột yếu nên mới đau bụng đi ngoài ngay sau khi uống. Thực tế, việc đại tràng tăng co bóp chỉ sau 4 phút tiêu thụ cà phê là phản ứng sinh lý hoàn toàn bình thường do hormone gastrin và hệ thần kinh ruột được kích hoạt [3], [1]. Nếu phân vẫn thành khuôn bình thường và bụng êm ái sau khi đi vệ sinh, bạn không có gì phải lo lắng.
Hiểu lầm thứ hai là đổi sang uống cà phê tách caffeine (decaf) để "né" cảm giác buồn đi tiêu khi sắp có việc bận hoặc đi đường xa. Như các nghiên cứu năm 2022 đã chứng minh, các hoạt chất sinh ra trong quá trình rang hạt cà phê (phản ứng Maillard) trong cà phê decaf vẫn kích thích cơ trơn đường ruột và làm tăng vận động đại tràng mạnh mẽ không kém cà phê thông thường [2], [1].
Một ngộ nhận khác là đánh đồng tác dụng kích thích ruột của trà với cà phê vì nghĩ cả hai đều có caffeine. Các nhà khoa học cho biết dù chiết xuất trà vàng từng được thử nghiệm cải thiện táo bón trên chuột, nhưng tác động thực sự của nước trà lên nhu động ruột ở con người cho đến nay vẫn còn là ẩn số và chưa được chứng minh rõ ràng như cà phê [2].
Ai nên thận trọng với hiệu ứng kích thích ruột của cà phê?
Mặc dù các thử nghiệm lâm sàng đều ghi nhận lượng cà phê tiêu thụ thông thường là an toàn và không gây biến chứng nguy hiểm [1], [8], một số nhóm người vẫn cần lắng nghe cơ thể. Trước hết là những người có đường ruột nhạy cảm hoặc đang trong đợt rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy cấp. Do cà phê kích thích tiết dịch ở ruột non và làm tăng mạnh vận động đại tràng [2], [1], việc uống cà phê lúc này có thể khiến số lần đi ngoài nhiều hơn và gây bất tiện trong sinh hoạt.
Thứ hai, vận động của đường tiêu hóa vốn chịu ảnh hưởng lớn bởi yếu tố căng thẳng (stress) về thể chất và tâm lý [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng stress làm giảm vận động hang vị dạ dày, giảm phức hợp vận động di chuyển ở ruột non nhưng lại làm tăng hoạt động điện thế co thắt ở đại tràng [3]. Vì vậy, những người hay lo âu, căng thẳng nếu uống nhiều cà phê trước các sự kiện quan trọng có thể gặp tình trạng cộng hưởng kích thích đại tràng, gây đau quặn bụng muốn đi tiêu ngay lập tức.
Bên cạnh đó, những người đang có bệnh nền đường tiêu hóa, bệnh lý tim mạch hoặc đang sử dụng thuốc điều trị (như các thuốc giảm đau nhóm opioid vốn làm giảm nhu động ruột [3]) nên tham khảo ý kiến bác sĩ về lượng cà phê phù hợp hàng ngày. Không tự ý dùng cà phê thay thế các phác đồ điều trị y khoa.
Cách uống cà phê hợp lý để thuận theo nhịp sinh học của ruột
Hiểu được cơ chế cà phê kích hoạt đại tràng chỉ sau 4 phút và tác động mạnh tương đương một bữa ăn giàu calo [1], bạn hoàn toàn có thể chủ động sắp xếp thời điểm thưởng thức thức uống này. Thời điểm lý tưởng nhất để uống cà phê buổi sáng là khi bạn đang ở nhà, có thời gian thư thả trước khi đi làm khoảng 30-60 phút. Điều này giúp cơ thể tận dụng phản xạ tiết gastrin và co bóp đại tràng của cà phê để tạo thói quen đi đại tiện đều đặn mỗi sáng, rất có lợi cho người hay bị táo bón nhẹ [3], [1].
Về lượng dùng, bạn chỉ nên uống ở mức độ vừa phải; trong các nghiên cứu lâm sàng, một lần uống chỉ khoảng 100 cc (tương đương một tách nhỏ 100 ml) hoặc hàm lượng caffeine khoảng 100 mg là đã đủ tạo ra hiệu ứng sinh học trên đường ruột [6], [8]. Bạn cũng nên uống kèm một cốc nước lọc ấm và ăn sáng cân bằng để bảo vệ niêm mạc dạ dày. Ngược lại, nên tránh uống cà phê ngay trước khi bước vào cuộc họp dài, trước khi lên xe khách đường xa hoặc những nơi không thuận tiện nhà vệ sinh.
Tóm lại, cảm giác muốn đi tiêu sau khi uống cà phê là minh chứng cho thấy sự kết nối nhạy bén giữa các hoạt chất trong hạt cà phê với hormone gastrin và nhu động đại tràng [2], [3], [1]. Thay vì lo lắng, bạn hãy xem đây là một phản xạ tự nhiên giúp làm sạch đường ruột mỗi ngày. Chỉ cần điều chỉnh thời gian uống hợp lý và lắng nghe phản ứng của cơ thể, bạn sẽ vừa tận hưởng được hương vị cà phê, vừa giữ cho hệ tiêu hóa hoạt động trơn tru.
