Nhiều người sau khi uống viên bổ sung kẽm gặp phải cảm giác cồn cào, buồn nôn, thậm chí nôn tháo chỉ sau vài chục phút. Tình trạng này phổ biến đến mức khiến không ít người vội vã từ bỏ việc bổ sung vi chất dù cơ thể đang có nhu cầu.

Cảm giác buồn nôn khi uống viên kẽm xuất phát từ hiện tượng kích ứng trực tiếp tại lớp niêm mạc dạ dày khi nồng độ ion kim loại này tăng cao đột ngột, đặc biệt khi uống lúc bụng đói. Việc nắm rõ phản ứng sinh học của cơ thể và áp dụng một số điều chỉnh nhỏ trong cách ăn uống sẽ giúp loại bỏ cảm giác khó chịu này mà vẫn đảm bảo hiệu quả hấp thu.

Vì sao viên kẽm gây kích ứng dạ dày dữ dội?

Kẽm là một khoáng chất thiết yếu tham gia vào hàng trăm phản ứng enzym trong cơ thể, nhưng các hợp chất của nó lại có tính chất làm se và gây kích thích tại chỗ trên biểu mô đường tiêu hóa. Khi một viên nén kẽm tan rã nhanh trong dạ dày rỗng, sự tập trung cục bộ của các ion kẽm tự do tạo ra sự chênh lệch nồng độ lớn, tác động trực tiếp lên tế bào niêm mạc dạ dày.

Sự kích ứng này thúc đẩy phản xạ co thắt cơ trơn dạ dày và kích thích các thụ thể thần kinh nội tạng truyền tín hiệu về trung tâm gây nôn ở hành não. Hiện tượng kích thích bề mặt niêm mạc dạ dày và tá tràng do các hợp chất kẽm có thể diễn ra từ mức độ nhẹ như cồn cào đến phản ứng dữ dội kèm theo cảm giác buồn nôn và nôn ói [1].

Thậm chí trong một báo cáo y khoa, việc vô tình nuốt phải lượng lớn hợp chất kẽm oxit nồng độ cao đã gây ra tổn thương ăn mòn cấp tính ở niêm mạc dạ dày - tá tràng kèm triệu chứng nôn mửa dữ dội, dù tổn thương này sau đó đã thoái lui và tự hồi phục trong vòng 5 ngày mà không để lại sẹo co rút [1]. Điều này minh chứng rằng bề mặt niêm mạc tiêu hóa rất nhạy cảm trước nồng độ kẽm đậm đặc.

Bên cạnh đó, việc cơ thể tiếp nhận một liều khoáng chất đơn độc không có thức ăn bao bọc khiến lớp dịch nhầy bảo vệ dạ dày bị xuyên thấu nhanh hơn. Khi các đầu mút thần kinh cảm giác tại dạ dày bị kích hoạt liên tục, cơ thể lập tức kích hoạt phản xạ tống xuất dị vật thông qua cơn buồn nôn hoặc nôn mửa.

Bằng chứng khoa học về tác dụng phụ buồn nôn của kẽm

Hiện tượng khó chịu đường tiêu hóa khi uống kẽm đã được ghi nhận và đo lường chi tiết trong nhiều thử nghiệm lâm sàng có đối chứng.

Trong một nghiên cứu thử nghiệm mù đôi chéo kéo dài 12 tuần trên 47 tình nguyện viên khỏe mạnh gồm 26 phụ nữ và 21 nam giới, các đối tượng được chỉ định uống 50 mg kẽm nguyên tố dưới dạng 220 mg kẽm sulfat mỗi lần, ngày uống 3 lần (tổng liều 150 mg kẽm nguyên tố mỗi ngày) hoặc dùng giả dược trong 6 tuần [2]. Kết quả theo dõi cho thấy các triệu chứng bao gồm đau đầu, quặn bụng, buồn nôn, chán ăn và nôn mửa đã xảy ra ở 84% nữ giới và 18% nam giới [2]. Đáng chú ý, có 6 tình nguyện viên nữ phải ngừng tham gia thử nghiệm giữa chừng, trong đó 5 người bỏ cuộc vì kích ứng dạ dày nghiêm trọng và 1 người do đau đầu liên tục [2]. Nghiên cứu này cho thấy nồng độ kẽm huyết tương tăng lên rõ rệt (36% ở nam và 57% ở nữ), đồng thời chỉ ra rằng sự khó chịu ở dạ dày có mối liên hệ mật thiết với cân nặng, khi nhóm tình nguyện viên nhẹ cân báo cáo triệu chứng nhiều hơn đáng kể [2].

Dữ liệu tổng hợp từ các can thiệp lâm sàng khác cũng chỉ ra rằng phản ứng tiêu hóa xảy ra rất phổ biến khi dùng muối kẽm vô cơ liều cao. Điển hình như phân tích về thử nghiệm của các nhà khoa học trước đây ghi nhận có tới 26 trong tổng số 47 người khỏe mạnh xuất hiện các cơn co thắt bụng, nôn mửa và buồn nôn sau khi uống kẽm sulfat chứa 150 mg kẽm nguyên tố kéo dài trong 6 tuần [1].

Không chỉ riêng dạng kẽm sulfat, các hợp chất kẽm khác như kẽm oxit hay kẽm gluconat cũng có thể gây ra những ảnh hưởng tương tự lên hệ thống tiêu hóa nếu sử dụng ở nồng độ cao [1]. Trong phác đồ điều trị lâu dài bằng kẽm cho bệnh nhân mắc bệnh Wilson – một bệnh lý tích tụ đồng di truyền – tình trạng kích thích dạ dày ban đầu xảy ra ở khoảng 10% bệnh nhân dùng kẽm acetat, tuy nhiên triệu chứng này có xu hướng giảm dần và thoái lui theo thời gian [3].

Mặc dù vậy, trong thực hành điều trị bệnh Wilson bằng các muối kẽm liều 150 mg mỗi ngày chia làm 2 đến 3 lần ở người lớn hoặc 75 mg ở trẻ em, phản ứng kích ứng dạ dày vẫn là tác dụng phụ phổ biến nhất và là nguyên nhân chính khiến người bệnh tự ý ngừng sử dụng [4].

Hai mặt của kẽm đối với sức khỏe niêm mạc dạ dày

Mặc dù kẽm liều cao hoặc uống sai thời điểm có thể gây kích ứng cấp tính làm nôn nao, bản thân vi chất này lại đóng vai trò sinh lý thiết yếu trong việc bảo vệ cấu trúc dạ dày nếu ở nồng độ sinh lý thích hợp.

Về mặt giải phẫu vi thể, kẽm phân bố rất phong phú ở lớp cơ niêm của niêm mạc dạ dày và hỗ trợ quá trình làm dày màng nhầy tự nhiên [5]. Khi lớp màng nhầy này được củng cố dày dặn hơn, dạ dày sẽ có khả năng đệm và chống lại sự ăn mòn của lượng acid dịch vị dư thừa một cách hiệu quả hơn [5]. Ngược lại, những người bị thiếu hụt kẽm thường có nguy cơ cao hơn trong việc phát triển các vết loét dạ dày [5].

Các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật cũng cho thấy kẽm có tiềm năng chống viêm và chống loét đáng chú ý. Một nghiên cứu trên chuột cống bị kích thích dây thần kinh phế vị để gây loét dạ dày ghi nhận việc tiêm kẽm sulfat tiền xử lý ở các liều 22, 44 hoặc 88 mg/kg trước 48 giờ đã làm giảm tỷ lệ loét và chỉ số loét theo mức độ phụ thuộc liều, đồng thời ngăn chặn hiện tượng mất hạt của dưỡng bào niêm mạc dạ dày [6].

Gần đây hơn, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2024 trên chuột C57BL/6 và tế bào biểu mô dạ dày Ges-1 bị tổn thương do sodium salicylate đã chứng minh việc bổ sung kẽm giúp ức chế tổn thương viêm dạ dày mạn tính [7]. Sự can thiệp của kẽm đã điều hòa con đường tín hiệu ROS/NF-kappaB, làm giảm các chất oxy hóa như gốc tự do oxy hóa (ROS), malondialdehyde, phục hồi hoạt tính của các enzym chống oxy hóa catalase và superoxide dismutase, qua đó làm giảm sự giải phóng các chất trung gian gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 và hạn chế sự chết tế bào tại niêm mạc dạ dày [7].

Dù có các tiềm năng chống viêm và hỗ trợ tiết chất nhầy, việc bổ sung kẽm không phải là liều thuốc vạn năng cho mọi bệnh lý đường tiêu hóa trên. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài 3 tháng trên các bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản (GERD) dùng 40 mg pantoprazole mỗi ngày kết hợp thay đổi lối sống cho thấy việc bổ sung kẽm không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa nào so với nhóm dùng giả dược về việc cải thiện triệu chứng hay mức độ nghiêm trọng của bệnh [5].

Điều này khẳng định rằng kẽm chỉ phát huy hiệu quả hỗ trợ cấu trúc mô hạt và giảm oxy hóa trong các mô hình tổn thương thực thể nhất định, nhưng không có vai trò điều trị các triệu chứng trào ngược acid thông thường [5]. Hơn nữa, việc lạm dụng kẽm bằng đường uống sai cách chỉ khiến dạ dày thêm gánh nặng kích ứng.

Những hiểu lầm thường gặp khi uống viên kẽm

Một sai lầm rất phổ biến là nhiều người tin rằng "kẽm càng hấp thu tốt nhất khi dạ dày hoàn toàn rỗng nên bắt buộc phải nhịn đói để uống". Mặc dù đúng là thức ăn có thể cản trở một phần sự hấp thu của kẽm qua thành ruột [4], việc uống viên kẽm vào lúc bụng rỗng hoàn toàn vào đầu giờ sáng là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới những cơn đau quặn bụng, kích ứng và buồn nôn dữ dội [2], [4]. Hậu quả là người dùng không thể duy trì việc bổ sung vi chất, dẫn đến thất bại trong việc cải thiện sức khỏe.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "uống viên kẽm nào cũng giống nhau". Trên thực tế, các dạng muối kẽm có độ dung nạp tại đường tiêu hóa rất khác biệt. Kẽm sulfat là dạng muối vô cơ có mức độ giải phóng ion tự do nhanh nên thường gây kích ứng niêm mạc mạnh nhất [2], [4]. Trong khi đó, việc chuyển đổi sang các dạng muối hữu cơ hoặc dạng muối khác như kẽm acetat hay kẽm gluconat thường được cơ thể dung nạp tốt hơn nhiều và làm giảm rõ rệt các tác dụng phụ ở đường tiêu hóa [4].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng bổ sung kẽm liều càng cao thì càng nhanh đạt hiệu quả miễn dịch hay phục hồi cơ thể. Việc nạp liều kẽm quá lớn trong thời gian dài không chỉ gây kích ứng tiêu hóa kéo dài mà còn dẫn tới tình trạng thiếu hụt đồng nghiêm trọng trong cơ thể [1]. Kẽm kích thích sản sinh metallothionein (MT) trong tế bào ruột; chất này liên kết với đồng mạnh hơn kẽm, khiến đồng bị giữ lại và đào thải ra ngoài theo phân, dẫn đến tình trạng giảm đồng máu, suy giảm khả năng huy động sắt, thiếu máu và giảm bạch cầu trung tính [1].

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi bổ sung kẽm?

Những người có thể trạng gầy hoặc cân nặng thấp cần hết sức thận trọng về liều lượng. Bằng chứng khoa học cho thấy các triệu chứng kích ứng tiêu hóa, buồn nôn khi uống kẽm tập trung chủ yếu ở những người có trọng lượng cơ thể thấp [2].

Phụ nữ cũng là đối tượng ghi nhận tỷ lệ tác dụng phụ đường tiêu hóa cao hơn hẳn nam giới khi sử dụng cùng một mức liều bổ sung kẽm (84% ở nữ so với 18% ở nam) [2]. Do đó, phụ nữ có thể trọng nhẹ không nên bắt đầu với liều cao của người lớn thông thường.

Những người đang mắc viêm loét dạ dày tá tràng tiến triển hoặc đang trong đợt kích ứng tiêu hóa cấp tính không nên tự ý dùng các loại viên kẽm có tính se niêm mạc mạnh như kẽm sulfat, vì nguy cơ gây xót ruột và đau bụng là rất cao [1], [4]. Cần lưu ý thêm rằng các loại thuốc giảm tiết acid phổ biến như thuốc ức chế bơm proton (PPI) và thuốc chẹn thụ thể H2 có thể ức chế sự hấp thu kẽm của cơ thể [5].

Trẻ em là đối tượng cần theo dõi sát sao, tuyệt đối không bổ sung kẽm liều cao bừa bãi trong thời gian dài. Tình trạng dùng kẽm quá mức kéo dài có thể kích ứng cảm ứng thiếu đồng, gây ảnh hưởng tiêu cực trực tiếp đến sự phát triển của trẻ nhỏ do đồng là vi chất bắt buộc cho quá trình tăng trưởng [3], [1].

Ngoài ra, người có bệnh lý nền về gan hoặc đang điều trị các bệnh mạn tính phức tạp cần có sự chỉ định của bác sĩ trước khi dùng kẽm, bởi việc dùng kẽm có thể làm suy giảm chức năng gan hoặc gây biến động thần kinh ở một số bệnh nhân nhất định [4]. Phụ nữ mang thai tuy có thể tiếp tục bổ sung kẽm an toàn theo hướng dẫn y khoa [4], nhưng cần tuân thủ đúng liều lượng chỉ định để tránh nôn nghén nặng hơn do kích ứng đường ruột.

Mẹo ăn uống và giải pháp thực tế để khắc phục buồn nôn

Để giải quyết tận gốc cảm giác cồn cào và buồn nôn khi bổ sung kẽm, người dùng có thể áp dụng các giải pháp khoa học đã được kiểm chứng sau:

  • Điều chỉnh thời điểm dùng thuốc: Thay vì uống ngay trước bữa sáng khi bụng đang hoàn toàn rỗng sau một đêm dài, bạn nên chuyển thời điểm uống sang giữa buổi sáng (sau bữa ăn sáng khoảng 1-2 tiếng) [4]. Thời điểm này giúp dịch vị dạ dày đã được trung hòa bớt bởi thức ăn trước đó, làm giảm đáng kể mức độ kích ứng cục bộ [4].
  • Kết hợp với một bữa ăn nhẹ chứa protein: Nếu bạn vẫn cảm thấy buồn nôn khi uống kẽm xa bữa ăn, giải pháp hiệu quả đã được các nhà lâm sàng khuyến nghị là ăn thêm một lượng nhỏ thực phẩm giàu chất đạm (như một mẩu ức gà, một quả trứng luộc nhỏ hoặc một ngụm sữa hạt giàu đạm) ngay khi dùng kẽm [4]. Bữa ăn nhỏ chứa protein này có tác dụng đệm, bảo vệ niêm mạc dạ dày và làm dịu triệu chứng co thắt buồn nôn mà không làm mất đi hoàn toàn sinh khả dụng của khoáng chất [4].
  • Đổi sang dạng muối kẽm dung nạp tốt hơn: Nếu đang dùng viên nén kẽm sulfat và liên tục bị buồn nôn, hãy xem xét chuyển sang các dạng muối kẽm hữu cơ hoặc muối dễ dung nạp hơn như kẽm acetat hay kẽm gluconat [4]. Dạng kẽm acetat hay gluconat thường ít gây phản ứng cồn cào trên niêm mạc tiêu hóa hơn dạng sulfat [4].
  • Chia nhỏ liều lượng: Thay vì uống dồn một lượng lớn kẽm trong một lần uống duy nhất, bạn nên chia nhỏ liều trong ngày thành 2 đến 3 lần dùng [4]. Việc chia nhỏ liều giúp tránh hiện tượng nồng độ kẽm tăng vọt đột ngột trong lòng dạ dày, từ đó hạn chế tối đa nguy cơ kích ứng.
  • Uống cùng nhiều nước: Luôn uống viên kẽm với một ly nước lọc đầy (khoảng 200-250 ml). Lượng nước vừa đủ giúp viên thuốc nhanh chóng trôi xuống dạ dày, hòa tan đều và phân tán nồng độ khoáng chất, tránh để viên thuốc dính vào thành dạ dày gây loét cục bộ.

Viên bổ sung kẽm chỉ thực sự phát huy lợi ích bồi bổ cơ thể khi được sử dụng đúng cách, đúng liều và phù hợp với sinh lý đường tiêu hóa. Buồn nôn hay cồn cào không phải là dấu hiệu cơ thể "đang đào thải độc tố" như nhiều lời đồn thổi, mà là phản xạ tự nhiên của một dạ dày đang bị kích ứng niêm mạc. Hãy lắng nghe cơ thể, thay đổi dạng kẽm và thời điểm uống hợp lý, đồng thời luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu bạn đang có các bệnh lý nền về tiêu hóa.