Nhiều người có thói quen tìm đến thảo dược vàng đằng hoặc hoạt chất berberine chiết xuất từ loại cây này mỗi khi gặp các rắc rối về tiêu hóa. Tuy nhiên, không ít người dùng cảm thấy cồn cào, buồn nôn hoặc quặn thắt bụng ngay sau khi uống. Câu hỏi thường được đặt ra là nên uống vàng đằng vào thời điểm nào để tránh làm tổn thương dạ dày.
Người dùng nên uống vàng đằng hoặc berberine sau bữa ăn hoặc dùng cùng bữa ăn thay vì uống vào lúc bụng rỗng hoàn toàn. Hoạt chất berberine trong vàng đằng có vị rất đắng, tính hàn và ở liều cao dễ gây cảm giác khó chịu tại đường tiêu hóa [1]. Việc lót dạ bằng một lượng thức ăn phù hợp sẽ giảm thiểu tối đa hiện tượng kích ứng niêm mạc dạ dày.
Cơ chế tác động của hoạt chất trong vàng đằng
Vàng đằng từ lâu được biết đến là nguồn chiết xuất tự nhiên của berberine, một alkaloid có hoạt tính sinh học mạnh mẽ [1]. Khi vào cơ thể, berberine đóng vai trò kích hoạt protein kinase kích hoạt bởi AMP (AMPK), hỗ trợ cân bằng chuyển hóa đường, lipid và sản sinh năng lượng [2]. Hoạt chất này cũng làm tăng biểu hiện của mRNA protein tách cặp trong cơ bắp, thúc đẩy sinh nhiệt và chuyển hóa chất béo [2].
Bên cạnh mặt chuyển hóa, berberine can thiệp vào các phản ứng viêm tại ống tiêu hóa. Ở cấp độ tế bào, nó hoạt động như một chất chủ vận Rev-erbalpha, ức chế hoạt động phiên mã của gen Bmal1 và thụ thể Nlrp3 theo liều lượng [3]. Hoạt động này giúp berberine ức chế việc giải phóng các cytokine gây viêm như IL-1beta, IL-6, IL-18 và Ccl2, từ đó làm dịu các ổ viêm nhiễm ở đại tràng [3].
Tuy mang lại nhiều lợi ích sinh học, berberine tự nhiên lại có sinh khả dụng đường uống khá thấp [1]. Do phân tử khó hấp thu qua thành ruột, lượng lớn hoạt chất tồn lưu trong lòng ống tiêu hóa tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc. Vị đắng gắt cùng đặc tính dược lý mạnh có thể kích thích co bóp cơ trơn và tạo cảm giác nóng rát, cồn cào nếu dạ dày đang trống rỗng [2, 7].
Nghiên cứu nói gì về phản ứng tiêu hóa của berberine
Các thử nghiệm lâm sàng đã ghi nhận cụ thể những tác dụng phụ của berberine đối với hệ thống tiêu hóa qua nhiều nhóm bệnh nhân khác nhau.
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi công bố năm 2022 kiểm tra hiệu quả bổ sung berberine đối với các chỉ số đường huyết và mỡ máu [2]. Nghiên cứu nhắc lại phát hiện của tác giả Yine và cộng sự, trong đó bệnh nhân dùng 0,5 g berberine với tần suất 3 lần mỗi ngày trong 3 tháng đã ghi nhận hiện tượng khó chịu đường tiêu hóa ở nhóm can thiệp dù đường huyết cải thiện tốt [2]. Một nghiên cứu ngẫu nhiên khác tại Tây Nam Iran cho người bệnh dùng 500 mg berberine 2 lần mỗi ngày trong 4 tuần cũng cho thấy hiệu quả giảm lượng đường lúc đói [2].
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2021 tổng hợp từ 17 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 858 bệnh nhân dùng berberine và 856 người thuộc nhóm đối chứng [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ gặp biến cố bất lợi chung ở nhóm dùng berberine thấp hơn nhóm chứng với RR = 0,70 (khoảng tin cậy 95%: 0,57 - 0,87, p = 0,0009) [4]. Trong đó, 15 thử nghiệm tập trung theo dõi 732 người dùng berberine và 730 người ở nhóm đối chứng về biến cố tiêu hóa, nhận thấy các phản ứng thường gặp nhất gồm tiêu chảy, chướng bụng hoặc táo bón [4]. Tỷ lệ gặp biến cố tiêu hóa giữa hai nhóm tương đương nhau với RR = 0,81 (khoảng tin cậy 95%: 0,46 - 1,14, p = 0,45) [4].
Tại một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2020 trên phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS), các báo cáo cho thấy tác dụng phụ tiêu hóa của berberine nhìn chung nhẹ và thoáng qua [5]. Cụ thể, khi theo dõi người dùng berberine, có 3 trên 31 người phàn nàn về cảm giác đắng ngắt trong miệng [5]. Trong nghiên cứu của tác giả An và cộng sự, chỉ 1 trên 50 người dùng berberine bị tác dụng phụ tiêu hóa thoáng qua bao gồm tiêu chảy [5]. Nghiên cứu của Wu và cộng sự ghi nhận 1 trên 214 bệnh nhân bị táo bón và buồn nôn [5].
Một tổng quan hệ thống khác năm 2019 về phụ nữ PCOS cũng đánh giá biến cố tiêu hóa của berberine so với metformin và letrozole [6]. So với letrozole, tỷ lệ xuất hiện biến cố tiêu hóa ở nhóm dùng berberine cao hơn nhẹ với RR = 1,32 (khoảng tin cậy 95%: 1,00 - 1,73) [6]. Khi so với metformin trước khi thực hiện hỗ trợ sinh sản, nguy cơ biến cố tiêu hóa ở nhóm berberine không có sự khác biệt rõ rệt với RR = 0,62 (khoảng tin cậy 95%: 0,32 - 1,22) [6].
Năm 2020, một phân tích gộp trên 38 nghiên cứu với 3.948 người tham gia (bao gồm 27 thử nghiệm ở trẻ em với 2.702 trẻ) đánh giá berberine trong điều trị tiêu chảy [7]. Kết quả cho thấy các tác dụng ngoại ý thường gặp nhất là nôn mửa và nổi ban da, nhưng không nghiêm trọng và không ghi nhận trường hợp tử vong nào [7]. Berberine đường uống hoặc phối hợp kháng sinh đều giúp giảm các triệu chứng toàn thân như nôn ói và sốt so với nhóm chứng [7].
Năm 2022, một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên mù đôi trên 5 nam giới khỏe mạnh (tuổi trung bình 26) cho thấy liều đơn 500 mg berberine đi kèm một bữa ăn chuẩn gồm dung dịch đường glucose và bánh mì trắng cho nồng độ đỉnh trong huyết tương (CMax) đạt 0,4 ng/mL [1]. Nghiên cứu khẳng định berberine hấp thu tương đối kém và nguy cơ rối loạn tiêu hóa tăng cao khi dùng liều lớn [1].
Nhịp sinh học và thời gian dùng thuốc trong ngày
Thời điểm sử dụng berberine chiết xuất từ hoàng liên hay vàng đằng còn chịu ảnh hưởng bởi nhịp ngày đêm của cơ thể.
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2020 trên chuột bị viêm đại tràng mãn tính do dextran sulfate sodium cho thấy hiệu quả chống viêm của berberine phụ thuộc vào thời điểm đưa thuốc vào cơ thể [3]. Độc lực và mức độ nghiêm trọng của bệnh viêm đường ruột thể hiện tính chu kỳ trong ngày, ngược pha với mức độ biểu hiện của thụ thể đồng hồ Rev-erbalpha [3].
Khi dùng berberine vào thời điểm ZT10 (giai đoạn cuối ngày hoạt động), kết quả điều trị vượt trội hơn hẳn so với thời điểm ZT2 (đầu ngày) [3]. Nguyên nhân là do ở mốc ZT10, mức biểu hiện của thụ thể đích Rev-erbalpha cao hơn đáng kể và tình trạng viêm tự nhiên giảm nhẹ hơn [3]. Phát hiện này gợi ý rằng cơ thể dung nạp và phản ứng với hoạt chất berberine tốt hơn ở những khung giờ nhất định trong nhịp sinh học hàng ngày.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược vàng đằng
Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính nên có thể uống tùy tiện vào bất kỳ lúc nào, kể cả sáng sớm lúc bụng rỗng. Thực tế, berberine tự nhiên có vị đắng rõ rệt và gây cảm giác buồn nôn, khó chịu dạ dày nếu dạ dày không có thức ăn che chắn [1, 2].
Hiểu lầm thứ hai là uống càng nhiều thì hiệu quả diệt khuẩn đường ruột hay hạ mỡ máu càng nhanh. Dữ liệu dược động học chứng minh rằng việc tăng liều berberine làm gia tăng đáng kể nguy cơ gặp biến cố khó chịu ở đường tiêu hóa do đặc tính sinh khả dụng kém của nó [1]. Dùng quá liều không giúp tăng vọt nồng độ hoạt chất trong máu mà chỉ khiến dạ dày và ruột bị kích ứng dữ dội hơn [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Phụ nữ mang thai hoặc đang chuẩn bị can thiệp hỗ trợ sinh sản cần hết sức cẩn trọng. Dù berberine được ghi nhận an toàn ở phụ nữ tiền mãn kinh muốn có con, các phân tích chỉ ra rằng so với thuốc letrozole, nhóm dùng berberine có tỷ lệ trẻ sinh sống thấp hơn (RR = 0,61) và tỷ lệ mang thai thấp hơn (RR = 0,57) [2, 5].
Những người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng, dạ dày mẫn cảm cũng phải cẩn trọng trước các tác dụng phụ gây nôn mửa, táo bón hoặc tiêu chảy thoáng qua [2, 8]. Bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 đang dùng các loại thuốc hạ đường huyết cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị, tránh tình trạng tự ý kết hợp liều cao gây rối loạn tiêu hóa kéo dài [1, 4].
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn cho dạ dày
Để phát huy công dụng của vàng đằng mà không gây cồn cào hay đau dạ dày, người dùng nên thực hiện các lưu ý sau:
- Dùng thuốc hoặc thảo dược ngay sau khi ăn no hoặc uống cùng trong bữa ăn, tương tự phương pháp dùng kèm bữa ăn chuẩn trong thử nghiệm lâm sàng [1]. Thức ăn sẽ đóng vai trò như lớp đệm sinh học làm giảm bớt vị đắng gắt và hạn chế tiếp xúc trực tiếp của berberine với niêm mạc dạ dày [2, 7].
- Tuân thủ liều lượng đã được kiểm chứng an toàn qua nghiên cứu lâm sàng, chẳng hạn mức 500 mg berberine từ 2 đến 3 lần mỗi ngày [2]. Không tự ý nhân đôi liều khi quên thuốc.
- Trường hợp dùng để kiểm soát tiêu chảy cấp tính, có thể dùng liều ngắn ngày theo phác đồ thông thường từ 3 đến 7 ngày [7].
- Nếu gặp phải các phản ứng như buồn nôn kéo dài, đắng miệng nhiều hoặc táo bón, nên tạm ngưng và hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa [2, 8].
Vàng đằng và hoạt chất berberine là dược liệu giá trị với nhiều tác dụng đã được y học chứng minh trên tiêu hóa và chuyển hóa [1, 8]. Uống đúng lúc khi bụng no và dùng đúng liều lượng chính là chìa khóa đơn giản nhất để bảo vệ dạ dày luôn khỏe mạnh.
