Tại sao vết thương ở chân người tiểu đường lại lâu lành?

Vì sao vết xước nhỏ ở bàn chân lại thành hiểm họa?

Người mắc bệnh tiểu đường thường gặp phải tình trạng một vết trầy xước nhỏ, vết phồng rộp do đi giày chật hay vết cắt móng chân cũng có thể kéo dài nhiều tuần không lành. Tình trạng này khiến nhiều người bệnh lo lắng khi tổn thương ban đầu rất nhỏ nhưng lại ngày càng loét sâu, chảy dịch và khó kiểm soát.

Vết thương ở chân người tiểu đường lâu lành do tổn thương vi mạch kết hợp bệnh thần kinh ngoại biên, gây suy giảm tưới máu cục bộ, thiếu oxy mô và làm gián đoạn tiến trình tạo mô hạt tái tạo vết thương ^{[1] [2]}. Khi lưu thông máu bị tắc nghẽn và cảm giác đau mất đi, tổn thương dễ nhiễm trùng sâu, trở thành vết loét mãn tính khó phục hồi ^{[3] [4]}.

Nghiên cứu cho thấy khoảng 15% tổng số bệnh nhân tiểu đường sẽ bị loét bàn chân ^{[3] [5]}. Tỷ lệ tích lũy suốt đời của biến chứng này có thể lên tới 25% ở những người mắc bệnh ^[6]. Đáng lo ngại hơn, vết loét bàn chân đứng trước 84% tổng số các ca cắt cụt chi dưới ^[3].

Bệnh thần kinh ngoại biên: Mất tín hiệu cảnh báo đau

Bình thường, khi chân dẫm phải dị vật hoặc cọ xát, hệ thống thần kinh lập tức truyền tín hiệu đau lên não để cơ thể phản xạ dừng lại hoặc điều chỉnh dáng đi. Tuy nhiên, đường huyết cao kéo dài gây bệnh thần kinh cảm giác và thần kinh tự chủ ^[2]. Mất cảm giác khiến người bệnh không biết chân mình đã tổn thương ^[2].

Khi không thấy đau, người bệnh tiếp tục đi lại bình thường, vô tình đè áp lực cơ thể liên tục lên chính vết xước hoặc vết loét đó. Lực tì đè liên tục cản trở các tế bào mới phát triển, khiến tổn thương rách rộng hơn mà không thể khép miệng ^{[3] [6]}.

Thêm vào đó, rối loạn dẫn truyền tín hiệu neuropeptide và suy giảm chức năng thần kinh tự chủ còn làm thay đổi sự điều tiết vi tuần hoàn tại chỗ, gián đoạn các phản xạ sinh học cần thiết cho việc sửa chữa tế bào tổn thương ^[2].

Suy giảm vi tuần hoàn và tổn thương mạch máu

Để vết thương lành lặn, cơ thể phải trải qua 4 giai đoạn sinh học phức tạp: cầm máu, viêm, tăng sinh và tái tạo mô ^[2]. Các giai đoạn này cần máu mang oxy, tế bào miễn dịch, cytokine và yếu tố tăng trưởng đến vị trí loét ^[2].

Khoảng 50% số ca loét chân tiểu đường có liên quan trực tiếp đến bệnh lý mạch máu do tiểu đường ^[1]. Tổn thương mạch máu lớn làm giảm tưới máu vi mạch, dẫn đến thiếu máu cục bộ ^[1]. Cùng lúc đó, tổn thương vi mạch làm biến đổi dòng vi tuần hoàn, trực tiếp cản trở việc làm lành vết thương ^[1].

Tình trạng bệnh động mạch bế tắc ngoại vi kết hợp với biến chứng thần kinh làm sụt giảm lưu lượng máu trầm trọng ^[5]. Khi vi tuần hoàn bị phá vỡ, mô tổn thương rơi vào tình trạng thiếu oxy mô (hypoxia), khiến tế bào không đủ dưỡng chất để tái tạo mô hạt và che phủ biểu mô ^{[2] [4]}.

Bằng chứng khoa học về gánh nặng loét chân tiểu đường

Một nghiên cứu công bố năm 2007 cho thấy tỷ lệ mắc bệnh tiểu đường dự kiến tăng gấp đôi trong 20 năm, trong đó biến chứng mạch máu lớn và nhỏ là nguyên nhân chính gây thất bại trong làm lành vết thương ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra 15% người tiểu đường bị loét chân và 84% các ca cắt cụt chi dưới bắt nguồn từ vết loét này ^[3]. Giới hạn được ghi nhận là còn thiếu hiểu biết về cơ chế phân tử và thiếu mô hình nghiên cứu vết thương mãn tính ^[3].

Nghiên cứu tổng quan năm 2013 phân tích sinh lý bệnh loét mãn tính trên bệnh nhân tiểu đường, chỉ ra tỷ lệ tích lũy suốt đời của biến chứng bàn chân lên tới 25% ^[6]. Các yếu tố cản trở hồi phục gồm chuyển hóa glucose kém và biến chứng thần kinh - mạch máu ^[6]. Giới hạn là cơ chế phân tử sâu xa vẫn chưa được làm sáng tỏ toàn diện dù có nhiều phương pháp hỗ trợ mới ^[6].

Tổng quan năm 2014 phân tích chi tiết 4 giai đoạn lành thương và xác nhận loét chân tiểu đường xuất phát từ tăng đường huyết, viêm mãn tính, rối loạn tuần hoàn vi mô - vĩ mô, thiếu oxy mô và bệnh thần kinh cảm giác ^[2]. Nghiên cứu cũng đánh giá các liệu pháp bổ trợ như da nhân tạo, liệu pháp hút áp lực âm ^[2].

Báo cáo năm 2022 về miễn dịch chỉ ra rằng môi trường tăng glucose và oxy hóa thúc đẩy hình thành "kiểu hình vết thương mãn tính" ^[4]. Khoảng 50% vết loét khó lành đóng vai trò là cửa ngõ cho vi khuẩn xâm nhập ^[4]. Nghiên cứu dựa trên việc rà soát 280 bài báo khoa học từ 683 bài truy xuất ban đầu, nhấn mạnh sự tích tụ tế bào lão hóa, viêm kéo dài và suy giảm miễn dịch khiến vi khuẩn dễ dàng tạo màng biofilm cản trở tái tạo biểu mô ^[4].

Những hiểu lầm khiến vết loét trầm trọng hơn

Nhiều người nghĩ rằng vết xước không đau nghĩa là không nguy hiểm. Sự thật là biến chứng thần kinh ngoại biên đã làm tê liệt cảm giác đau, biến vết xước không đau thành vết loét hoại tử sâu mà người bệnh không hề hay biết ^{[3] [2]}.

Một sai lầm khác là tiếp tục đi lại bình thường trên bàn chân có tổn thương. Việc chịu áp lực tì đè liên tục khiến các mô hạt non nớt vừa hình thành bị đè bẹp, ngăn cản hoàn toàn quá trình đóng miệng vết thương ^{[3] [6]}.

Quan niệm chỉ cần tự bôi kháng sinh tại nhà là vết loét sẽ tự khỏi cũng rất phổ biến. Quá trình hồi phục đòi hỏi kiểm soát đồng bộ: cắt lọc loại bỏ mô hoại tử, giảm tải áp lực, tái thông mạch máu và kiểm soát nhiễm trùng ^{[6] [2]}. Bôi thuốc đơn thuần không giải quyết được gốc rễ thiếu máu nuôi do hẹp tắc lòng mạch ^{[1] [5]}.

Ai cần đặc biệt thận trọng với biến chứng loét chân?

Người bệnh tiểu đường lâu năm có dấu hiệu tê bì, giảm hoặc mất cảm giác ở đầu ngón chân, mu bàn chân và lòng bàn chân cần theo dõi sát sao bàn chân hằng ngày ^[2].

Những người đã được chẩn đoán mắc bệnh động mạch ngoại biên hoặc có dấu hiệu thiếu máu cục bộ ở chi dưới thuộc nhóm rủi ro cao nhất ^{[1] [5]}. Với nhóm này, lưu lượng máu xuống chân đã giảm sút, vết rách dù rất nhỏ cũng dễ chuyển thành loét mãn tính ^[5].

Bệnh nhân có biến dạng bàn chân, tạo các điểm tì đè bất thường khi đi lại, hoặc những người có tiền sử từng bị loét chân trước đây cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám định kỳ ^{[3] [6]}.

Chăm sóc và phòng ngừa biến chứng loét chân tiểu đường

Nguyên tắc cốt lõi trong chăm sóc vết thương tiểu đường là giảm tải áp lực đè ép lên vùng loét đối với vết thương do thần kinh và tăng cường cung cấp máu đối với vết thương do mạch máu ^[3]. Nếu vết loét gắn liền với tình trạng thiếu máu cục bộ nghiêm trọng, người bệnh cần can thiệp tái thông tuần hoàn động mạch để vết thương có thể lành ^[5].

Điều trị vết loét tiêu chuẩn đòi hỏi tối ưu hóa kiểm soát đường huyết, thực hiện cắt lọc vết thương kỹ lưỡng, dùng băng gạc duy trì độ ẩm hút dịch tiết, triệt tiêu nhiễm trùng bằng kháng sinh dựa trên cấy vi khuẩn và giải phóng áp lực đè ép ^{[6] [2]}. Hiện nay chưa có một liệu pháp đơn lẻ duy nhất nào chữa khỏi mọi trường hợp loét, việc phối hợp đa chuyên khoa là bắt buộc ^{[3] [7]}.

Người bệnh cần kiểm tra toàn bộ bề mặt bàn chân mỗi ngày bằng mắt hoặc nhờ người thân hỗ trợ, tránh đi chân đất để không tạo vết xước ^{[3] [2]}. Tuyệt đối không tự ý cắt lọc mô chai sần hay đắp lá cây không rõ nguồn gốc. Khi phát hiện bất kỳ dấu hiệu đỏ, sưng, trầy da hay rỉ dịch, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được đánh giá tưới máu động mạch và can thiệp kịp thời ^[5].

Vết thương chân ở người tiểu đường lâu lành xuất phát từ tổn thương kép ở vi mạch máu và dây thần kinh ngoại biên ^{[1] [2]}. Chủ động kiểm soát đường huyết, kiểm tra chân hằng ngày và tuân thủ điều trị y tế chuyên khoa là chìa khóa then chốt để bảo vệ đôi chân, ngăn ngừa nguy cơ tàn tật ^{[3] [8]}.