Mỗi khi giao mùa, nhiều gia đình Việt lại truyền tai nhau kinh nghiệm đun nước lá thanh hao hoa vàng để uống khi có người thân bị sốt, sổ mũi hay đau mỏi người do cảm cúm. Tâm lý chung của người dân là hễ thấy thảo dược có chữ "hạ sốt" trong y văn cổ truyền thì đều mang ra áp dụng cho mọi cơn nóng sốt thông thường. Tuy nhiên, việc đánh đồng tác dụng của loại cây này trên mọi nguyên nhân gây sốt có thực sự chuẩn xác?
Câu trả lời ngắn gọn là thanh hao hoa vàng không phải thuốc đặc trị các đợt sốt do cảm cúm thông thường trên người. Thảo dược này nổi tiếng toàn cầu nhờ hoạt chất diệt ký sinh trùng sốt rét chuyên biệt, trong khi các tác dụng kháng virus hay giảm viêm ghi nhận được hiện nay phần lớn mới dừng ở mức độ thử nghiệm trong phòng thí nghiệm hoặc mô phỏng máy tính [1], [2], [3]. Do đó, người dân không nên tự ý dùng cây này để thay thế các biện pháp điều trị cảm cúm tiêu chuẩn.
Từ vị thuốc cổ truyền đến "vũ khí" diệt ký sinh trùng sốt rét
Trong y học cổ truyền tại Trung Quốc và châu Phi, thanh hao hoa vàng (Artemisia annua) đã được sử dụng như một vị thuốc hạ sốt và diệt ký sinh trùng suốt hơn 2000 năm qua [4], [5]. Giá trị lớn nhất làm nên tên tuổi của loài cây này trong y học hiện đại là việc tìm ra hoạt chất artemisinin, thành phần cốt lõi trong phác đồ điều trị sốt rét trên toàn cầu [6]. Các liệu pháp phối hợp dựa trên artemisinin (viết tắt là ACTs) hiện được công nhận là phương pháp điều trị đầu tay chống lại bệnh sốt rét [3].
Cần phân biệt rõ sốt do sốt rét và sốt do cảm cúm hay nhiễm virus đường hô hấp. Sốt rét là bệnh do ký sinh trùng đơn bào gây ra, và khi hoạt chất artemisinin đi vào cơ thể, nó tấn công trực tiếp và tiêu diệt mầm bệnh này, từ đó cắt được cơn sốt. Ngoài ký sinh trùng sốt rét và sán máng, artemisinin cùng các dẫn xuất còn cho thấy hoạt tính chống lại nhiều loài ký sinh trùng đơn bào khác trong ống nghiệm cũng như trên động vật sống, bao gồm Leishmania spp., Trypanosoma spp., Toxoplasma gondii, Neospora caninum, Eimeria tenella, Acanthamoeba castellanii, Naegleria fowleri, Cryptosporidium parvum, Giardia lamblia và Babesia spp. [5].
Một tổng quan công bố năm 2020 chỉ ra rằng đối với chủng amip Acanthamoeba, chế phẩm artemisinin tinh khiết tác động mạnh hơn từ 100 đến 300 lần so với các dịch chiết thông thường từ cây thanh hao hoa vàng [5]. Trên động vật thực nghiệm nhiễm amip, việc sử dụng dịch chiết nước, cồn và đặc biệt là dịch chiết chloroform từ cây này giúp kéo dài đáng kể thời gian sống sót của động vật [5]. Như vậy, tác dụng cắt sốt nổi bật nhất của thanh hao hoa vàng gắn liền với cơ chế tiêu diệt ký sinh trùng chứ không phải làm mát cơ thể đơn thuần trong các bệnh cảm lạnh, cảm cúm.
Cơ chế tác động lên virus và phản ứng viêm trong cơ thể
Khi cơ thể nhiễm virus đường hô hấp, cơn sốt xuất hiện là do hệ miễn dịch giải phóng các chất trung gian gây viêm để chống lại mầm bệnh. Thanh hao hoa vàng được giới khoa học chú ý trong các bệnh nhiễm virus nhờ chứa nhóm hợp chất terpenoid (như artemisinin có cấu trúc sesquiterpenoid lactone với vòng 1, 2, 3-trioxane và cầu nối endo-peroxide) cùng nhóm flavonoid [7]. Các chất này tham gia vào việc ức chế virus xâm nhập, cản trở quá trình nhân lên của chúng và làm dịu phản ứng viêm [1], [3], [7].
Cụ thể, trong bối cảnh đại dịch COVID-19, một nghiên cứu tổng quan năm 2022 cho thấy chiết xuất thanh hao hoa vàng, artemisinin và các dẫn xuất có khả năng ức chế virus SARS-CoV-2 thông qua việc giảm căng thẳng oxy hóa và giảm viêm [3]. Hoạt chất này giúp ức chế interleukin-6 (IL-6) — một chất truyền tín hiệu gây viêm đóng vai trò then chốt làm bệnh COVID-19 chuyển nặng và gây sốt cao, từ đó giúp giảm thiểu tổn thương phổi [3].
Ở góc độ phân tử, một nghiên cứu công bố năm 2024 đã sử dụng phương pháp dược lý mạng và mô phỏng ghép nối phân tử để tìm hiểu cách thanh hao hoa vàng tác động lên hệ miễn dịch khi nhiễm virus [2]. Từ cơ sở dữ liệu TCMSP, nhóm nghiên cứu xác định được 8 hợp chất có hoạt tính và 335 đích tác dụng của thuốc, trong đó có 19 đích giao thoa trực tiếp với protein của virus [2]. Phân tích mạng lưới tương tác protein chỉ ra 10 gen trung tâm gồm JAK2, MAPK3, MAPK1, JAK1, PTPN1, HSPA8, TYK2, RAF1, MAPT và HMOX1 [2]. Đáng chú ý, hợp chất Patuletin (mã MOL004112) trong cây có đặc tính dược động học thuận lợi và tạo liên kết bền vững với đích JAK2 trong mô phỏng động lực học phân tử kéo dài 200 ns, giúp điều hòa con đường tín hiệu JAK-STAT vốn giữ vai trò trung tâm trong phản ứng miễn dịch kháng virus [2].
Các nghiên cứu thực nghiệm nói gì về khả năng diệt virus?
Dù không có dữ liệu thử nghiệm trực tiếp trên virus cúm mùa thông thường trong các tài liệu hiện hành, nhiều nghiên cứu đã đánh giá thanh hao hoa vàng trên 17 loại bệnh do virus khác nhau [7]. Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá sinh học trong ống nghiệm (in vitro) đối với chiết xuất thô và các phân đoạn đơn lẻ của thanh hao hoa vàng trên virus SARS-CoV-2 [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất thô có tác dụng diệt virus, kháng virus và chống oxy hóa ở các nồng độ không gây hại cho sự sống của tế bào [1]. Ba hợp chất phân lập riêng lẻ gồm scopoletin, arteannuin B và axit artemisinic thể hiện tác dụng diệt và kháng virus rõ rệt trong ống nghiệm bắt đầu từ nồng độ 50 microg/mL [1]. Dữ liệu cộng hưởng plasmon bề mặt (SPR) chứng minh các chất này gắn trực tiếp vào protein 3CLpro và protein gai (Spike) của SARS-CoV-2, từ đó cản trở quá trình virus xâm nhập và nhân lên [1].
Trước đó, một tổng quan năm 2013 cũng ghi nhận dịch chiết cồn (ethanolic) của thanh hao hoa vàng có hoạt tính chống lại virus corona gây hội chứng hô hấp cấp tính nặng (SARS) với nồng độ ức chế 50% (EC50) đạt mức 34,5 +- 2,6 mug/mL [8]. Trong cùng tài liệu năm 2013 này, các thử nghiệm trong ống nghiệm bằng dịch chiết methanol của cây nghiền đồng nhất cho thấy thanh hao hoa vàng có hoạt tính chống virus herpes simplex tuýp 1 (HSV1) cao nhất trong các loài thuộc chi Artemisia, thậm chí cao hơn cả thuốc kháng virus thương mại acyclovir khi đem so sánh [8]. Ngoài ra, hoạt chất artemisinin tinh khiết khi thử nghiệm trên tế bào biểu mô bò bị nhiễm virus gây tiêu chảy ở bò (BVDV, thuộc họ flaviviridae) đã cho thấy khả năng ức chế virus mạnh mẽ, mở ra hướng ứng dụng tiềm năng cho virus viêm gan C (HCV) vốn cùng nhóm virus RNA [8]. Các loài thuộc chi Artemisia nói chung cũng được ghi nhận ức chế sự nhân lên của virus HSV-2, HIV-I, HIV-II, viêm gan B (HBV) và nhóm Poxvirus trong các khảo sát tiền lâm sàng [7].
Một phát hiện rất thú vị từ các nghiên cứu là khả năng kháng virus của cây thanh hao hoa vàng đôi khi không nằm ở hoạt chất trị sốt rét artemisinin. Trong báo cáo năm 2013, khi chiết xuất mẫu cây bằng dung môi n-hexane và thử nghiệm trên môi trường nuôi cấy tobamovirus, các nhà khoa học ghi nhận tỷ lệ ức chế virus đạt 75% [8]. Khi phân tách lấy phân đoạn có hoạt tính, thủ phạm ức chế virus được xác định là nhóm chất sterol chứ không phải artemisinin [8].
Điều này tiếp tục được khẳng định trong một nghiên cứu công bố năm 2012 nhằm kiểm chứng thông tin truyền miệng tại châu Phi (nơi người dân mới dùng trà thanh hao hoa vàng trị sốt rét khoảng 10-20 năm trước thời điểm nghiên cứu) về việc nước pha trà từ cây này ức chế được HIV [6]. Nhóm nghiên cứu đã dùng hệ thống tế bào chuẩn hóa với hai định dạng thử nghiệm độc lập (lây nhiễm và đồng nuôi cấy) để kiểm tra dịch pha trà thanh hao hoa vàng và đối chiếu với loài họ hàng Artemisia afra (loài hoàn toàn không chứa artemisinin) [6]. Kết quả trong ống nghiệm cho thấy dịch trà thanh hao hoa vàng có hoạt tính kháng HIV rất cao với nồng độ ức chế 50% (IC50) thấp tới mức 2,0 mug/mL và không gây độc tế bào người ở nồng độ cao nhất thử nghiệm [6]. Ngược lại, hoạt chất artemisinin tinh khiết hoàn toàn bất hoạt ở nồng độ 25 mug/mL, trong khi loài không chứa artemisinin là Artemisia afra lại cho mức độ kháng virus tương đương, chứng tỏ artemisinin đóng vai trò rất hạn chế trong tác dụng kháng virus này [6].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại
Nhìn vào bức tranh toàn cảnh từ các công trình nghiên cứu, lợi ích rõ ràng nhất của thanh hao hoa vàng là cung cấp một kho tàng các phân tử sinh học đa dạng như artemisinin, scopoletin, arteannuin B, axit artemisinic, patuletin, sterol và flavonoid [1], [2], [8], [7]. Các chất này không chỉ diệt ký sinh trùng sốt rét mà còn mở ra tiềm năng tái định vị thuốc để đối phó với các biến chủng virus mới nổi thông qua cơ chế đa đích: vừa chặn virus gắn vào tế bào, vừa giảm bão cytokine gây viêm như IL-6 [1], [3].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của các bằng chứng kháng virus hiện nay là tất cả đều dừng ở giai đoạn tiền lâm sàng. Các con số ấn tượng như nồng độ 50 microg/mL đối với SARS-CoV-2 hay IC50 ở mức 2,0 mug/mL đối với HIV đều là kết quả thu được trên đĩa nuôi cấy tế bào trong phòng thí nghiệm (in vitro) [1], [6]. Nghiên cứu năm 2024 về đích tác dụng JAK2 hoàn toàn là mô phỏng trên máy tính (dược lý mạng và động lực học phân tử) [2]. Khoảng cách từ việc một giọt dịch chiết diệt được virus trong ống nghiệm đến việc uống nước sắc vào dạ dày mà chữa khỏi được cơn sốt virus ở người thật là vô cùng lớn. Thêm vào đó, không có nghiên cứu nào trong số các tài liệu nêu trên thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân mắc cảm cúm mùa thông thường.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá thanh hao hạ sốt
Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là đánh đồng khái niệm "thanh nhiệt, hạ sốt" trong Đông y với tác dụng của thuốc hạ sốt giảm đau Tây y. Khi bị cảm cúm thông thường, cơn sốt là phản ứng tự vệ ngắn hạn của cơ thể trước virus đường hô hấp. Việc uống nước thanh hao hoa vàng với kỳ vọng cắt sốt nhanh như khi điều trị ký sinh trùng sốt rét là không có cơ sở lâm sàng.
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng cứ lấy cây tươi hoặc khô về đun nước uống sẽ thu được trọn vẹn hoạt chất diệt mầm bệnh. Thực tế, nghiên cứu năm 2020 nhấn mạnh rằng thành phần hóa học trong dịch chiết thanh hao hoa vàng biến đổi rất lớn tùy thuộc vào vị trí địa lý nơi cây mọc, bộ phận cây được sử dụng và phương pháp chuẩn bị mẫu [5]. Trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học phải dùng nhiều dung môi chuyên dụng như methanol, ethanol, n-hexane hay chloroform mới tách chiết được tối đa các hoạt chất kháng virus hoặc diệt amip [8], [5]. Việc đun nấu thủ công tại nhà không thể kiểm soát được hàm lượng hoạt chất đi vào cơ thể.
Ai nên thận trọng khi sử dụng thanh hao hoa vàng?
Dù là thảo dược tự nhiên, thanh hao hoa vàng chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh tác động lên cả hệ miễn dịch và hệ thần kinh nội tiết. Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên mô hình chuột bị cắt bỏ buồng trứng (để giả lập hội chứng mãn kinh) cho thấy việc cho chuột uống chiết xuất nước của thanh hao hoa vàng ở các mức liều 30, 100 hoặc 300 mg/kg trong 8 tuần có tác dụng tương tự như tiêm hormone 17beta-estradiol (liều 0,5 mg/kg) [4]. Chiết xuất này làm thay đổi mức độ phosphoryl hóa của các protein ERK, Akt, GSK-3beta, beta-catenin và biểu hiện của synaptophysin tại vỏ não cũng như vùng đồi thị, từ đó cải thiện hành vi nhận thức và giảm lo âu, trầm cảm ở chuột [4].
Vì thảo dược này có khả năng tác động sâu vào các đường truyền tín hiệu tế bào như ERK, Akt và JAK-STAT [2], [4], những người đang có bệnh nền mạn tính, người rối loạn nội tiết, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú tuyệt đối không nên tự ý sử dụng để trị cảm sốt. Người đang dùng thuốc điều trị bệnh lý nền hoặc thuốc kháng virus theo đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào từ thanh hao hoa vàng để tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi. Đặc biệt, việc lạm dụng trà thanh hao hoa vàng liều thấp kéo dài trong cộng đồng còn làm dấy lên lo ngại khiến ký sinh trùng sốt rét dần quen thuốc và kháng lại hoạt chất artemisinin.
Cách xử trí thực tế và an toàn khi gặp đợt sốt cảm cúm
Đối với các đợt sốt do cảm cúm hoặc nhiễm virus đường hô hấp thông thường, nguyên tắc chăm sóc cốt lõi vẫn là điều trị hỗ trợ để cơ thể tự sản sinh kháng thể tiêu diệt virus. Thay vì tìm kiếm lá thanh hao hoa vàng để đun nước uống, người bệnh nên ưu tiên nghỉ ngơi tại chỗ, mặc quần áo thoáng mát và chườm ấm khi sốt cao. Việc bù đủ nước và chất điện giải thông qua nước lọc, nước trái cây hoặc dung dịch oresol cùng chế độ ăn lỏng, dễ tiêu hóa sẽ giúp cơ thể hạ nhiệt và phục hồi thể lực nhanh hơn.
Trong phòng ngừa các bệnh nhiễm virus nguy hiểm như COVID-19, y học hiện đại khẳng định tiêm vắc-xin vẫn là chiến lược tốt nhất và hiệu quả nhất để ngăn ngừa nhiễm bệnh cũng như giảm đáng kể nguy cơ phải nhập viện khi xảy ra nhiễm trùng đột phá [3]. Nếu cơn sốt do cảm cúm kéo dài quá 3 ngày không giảm, sốt cao liên tục trên 39 độ C không đáp ứng với thuốc hạ sốt thông thường, hoặc kèm theo khó thở, lừ đừ, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám và chẩn đoán chính xác nguyên nhân, tuyệt đối không tự cầm cự bằng các bài thuốc truyền miệng tại nhà.
Tóm lại, thanh hao hoa vàng là một dược liệu quý giá với vai trò không thể thay thế trong điều trị sốt rét và mở ra nhiều triển vọng nghiên cứu thuốc kháng virus trong tương lai [3], [6]. Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, người dân cần tỉnh táo phân biệt giữa kết quả trong ống nghiệm với hiệu quả chữa bệnh thực tế trên người để chăm sóc sức khỏe bản thân và gia đình một cách khoa học, an toàn.
