Thanh tùng châu Âu (Taxus baccata) là loài cây bụi thường xanh có nguồn gốc từ vùng trung và nam châu Âu, thường được trồng làm cảnh tại nhiều công viên, vườn bách thảo hoặc khuôn viên gia đình nhờ tán lá xanh mướt và quả mọng màu đỏ bắt mắt [1], [2]. Tuy nhiên, nhiều người không biết rằng hầu hết các bộ phận của cây này đều chứa độc tố cực mạnh, đặc biệt là phần hạt nằm bên trong lớp áo hạt màu đỏ. Trẻ nhỏ hoặc người lớn tò mò nuốt phải hạt thanh tùng có thể đối mặt với nguy cơ đe dọa tính mạng chỉ trong vài giờ.
Khi phát hiện bản thân hoặc người xung quanh nuốt phải hạt thanh tùng châu Âu, nguyên tắc sơ cứu quan trọng nhất trước khi đến bệnh viện là: Tuyệt đối không tự ý gây nôn, giữ nạn nhân nằm yên để giảm tải áp lực cho tim, thu thập mẫu hạt hoặc cành lá cây và gọi cấp cứu hoặc đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức. Độc tố của cây thanh tùng tác động trực tiếp lên hệ dẫn truyền tim mạch và có thể gây biến chứng trụy tim mạch rất nhanh [1], [3].
Cây cảnh quen thuộc chứa độc tính chết người
Thanh tùng châu Âu là loài thực vật lá kim thường xanh phân bố rộng rãi tại châu Âu [4], [2]. Với đặc tính sinh trưởng tốt và dáng cây đẹp, loài này thường được chọn làm cây cảnh trang trí trong các khu vườn bách thảo hoặc cảnh quan đô thị [1]. Dù vậy, đặc tính gây độc của cây thanh tùng và lá của nó đã được ghi nhận từ thời cổ đại [2].
Trong cấu trúc thực vật của thanh tùng châu Âu, chất độc hiện diện ở hầu hết các bộ phận bao gồm vỏ cây, cành, lá và hạt [4], [2]. Riêng phần hạt của cây thanh tùng thường là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các vụ ngộ độc vô tình ở trẻ em, do trẻ dễ bị thu hút bởi quả mọng màu đỏ bao quanh [2]. Trong khi đó, vỏ cây và lá thường liên quan đến các trường hợp cố ý dùng để tự tử hoặc đầu độc [2].
Không chỉ gây nguy hiểm cho con người, thanh tùng châu Âu còn là mối đe dọa lớn đối với vật nuôi và gia súc. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2013 về dịch tễ học ngộ độc thực vật tại châu Âu cho thấy Taxus baccata là một trong những loài cây độc phổ biến gây ngộ độc cho ngựa và gia súc khi chúng ăn phải cây tươi trên đồng cỏ hoặc khi cây bị lẫn vào cỏ khô, thức ăn ủ chua [5]. Nghiên cứu năm 2013 cũng chỉ ra rằng thanh tùng châu Âu nằm trong nhóm các loài cây cảnh sân vườn thường xuyên gây ngộ độc cho thú cưng trong nhà [5].
Độc tố tấn công hệ tim mạch như thế nào?
Độc tính chết người của thanh tùng châu Âu xuất phát từ hàm lượng cao các ancaloit độc cho tim, chủ yếu là taxine A và taxine B [4]. Trong số các hợp chất ancaloit được tìm thấy ở loài thực vật này, taxine B được xác định là một trong những ancaloit có độc tính trên tim mạnh nhất [1]. Bên cạnh đó, các dạng đồng phân như iso-taxine B cũng được tìm thấy trong các mô sinh học của các trường hợp ngộ độc [6], [4].
Khi độc tố taxine được hấp thu vào máu, đích đến tác động chủ yếu của chúng là cơ tim và hệ thống dẫn truyền điện thế của tim [3]. Độc tố làm thay đổi nhịp tim bình thường, gây ra hàng loạt rối loạn nhịp tim nguy hiểm và đỉnh điểm là rung thất [3]. Một nghiên cứu công bố năm 2003 qua giải phẫu tử thi và mô bệnh học của nạn nhân uống nước sắc lá thanh tùng đã ghi nhận dấu hiệu sớm của tình trạng thiếu oxy cơ tim [6].
Độc tính cấp tính của Taxus baccata tiến triển rất nhanh, đặc trưng bởi các triệu chứng thần kinh và tim mạch nghiêm trọng như co giật, rối loạn nhịp tim, ngưng thở và trụy tim mạch [1]. Ngoài ra, trong các phân tích độc chất học, hợp chất 3,5-dimethoxyphenol (3,5-DMP), một aglycone sinh xyanua có mặt trong tất cả các loài thuộc chi Taxus, thường được sử dụng làm dấu ấn chỉ điểm để xác nhận nạn nhân đã nuốt phải cây thanh tùng [7], [1], [4].
Bằng chứng y khoa từ các ca ngộ độc thực tế
Các báo cáo lâm sàng và pháp y đã ghi nhận nhiều trường hợp tử vong do độc tố của thanh tùng châu Âu:
Năm 2002, một báo cáo ghi nhận trường hợp người phụ nữ 43 tuổi cố ý tự tử bằng cách ăn lá cây thanh tùng [3]. Bệnh nhân rơi vào tình trạng biến đổi nhịp tim phức tạp dẫn đến rung thất [3]. Các tác giả báo cáo nhấn mạnh rằng hiện không có thuốc giải độc đặc hiệu nào đối với độc tố thanh tùng, và các liệu pháp điều trị chống loạn nhịp tim thông thường tỏ ra không hiệu quả; việc chẩn đoán nhanh và can thiệp hỗ trợ hồi sức tức thì là phương pháp điều trị duy nhất có giá trị [3].
Năm 2003, các nhà khoa học đã phân tích một ca tử vong ở người đàn ông 43 tuổi chết sau vài giờ uống nước sắc lá thanh tùng [6]. Phân tích bán định lượng mẫu máu tim của nạn nhân bằng phương pháp sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS) phát hiện nồng độ taxine lên tới 11 microgam taxine trên mỗi gam mô máu [6]. Các ancaloit của cây thanh tùng, chủ yếu là taxine B và iso-taxine B, cũng được tìm thấy trong dịch dạ dày, thận và gan của nạn nhân [6].
Năm 2010, một nghiên cứu pháp y đã xác nhận sự hấp thu của các ancaloit gây độc tim taxine B và isotaxine B, cùng với chất chỉ điểm 3,5-dimethoxyphenol bằng phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) và sắc ký lỏng ghép khối phổ hai lần (LC-MS-MS), giúp kết luận nguyên nhân tử vong là do ngộ độc thanh tùng [4].
Năm 2016, một trường hợp bệnh nhân nữ 22 tuổi được đưa đến khoa cấp cứu từ một vườn bách thảo gần đó sau khi xuất hiện cơn co giật toàn thể kiểu tăng trương lực - giật cơ, sau đó rơi vào trạng thái ngưng thở và mất mạch [1]. Tại phòng cấp cứu, bệnh nhân có nhịp tim phức bộ giãn rộng và trụy tim mạch kéo dài, tử vong sau đó dù đã được hồi sức hỗ trợ tối đa [1]. Kết quả phân tích huyết thanh trước tử vong của bệnh nhân cho thấy nồng độ taxine B là 80,9 microgam/mL và nồng độ 3,5-DMP là 86,9 ng/mL [1].
Năm 2018, một báo cáo tại Serbia ghi nhận một phụ nữ 30 tuổi tử vong sau khi nuốt lá thanh tùng [7]. Khám nghiệm tử thi cho thấy các lá hình kim màu xanh đậm trong dạ dày, và kỹ thuật sắc ký khí ghép khối phổ đã phát hiện chất 3,5-DMP trong mẫu bệnh phẩm sinh học để xác định nguyên nhân tử vong do ngộ độc [7].
Tuy nhiên, ngộ độc thanh tùng vẫn có cơ hội sống sót nếu phát hiện và hỗ trợ kịp thời. Năm 2011, một nghiên cứu công bố trường hợp người nông dân nam 44 tuổi sống sót sau khi ăn lá thanh tùng [2]. Phân tích nước tiểu của bệnh nhân cho thấy nồng độ cao các chất chuyển hóa dạng liên hợp của taxine, khẳng định vai trò sống còn của quá trình liên hợp tại gan giúp đào thải taxine ra ngoài và gia tăng cơ hội sống sót cho người bệnh [2].
Những sai lầm sơ cứu nguy hiểm cần tránh tuyệt đối
Khi phát hiện người thân nuốt phải hạt thanh tùng, tâm lý hoảng loạn thường khiến người nhà áp dụng các mẹo dân gian hoặc tự ý xử lý sai cách, làm tăng nguy cơ tử vong.
Sai lầm phổ biến nhất là cố gắng móc họng hoặc dùng nước muối đậm đặc để gây nôn cho nạn nhân. Việc tự ý gây nôn cực kỳ nguy hiểm vì độc tố thanh tùng có thể gây co giật toàn thể và rối loạn nhịp tim trong thời gian rất ngắn [1]. Nếu nạn nhân lên cơn co giật hoặc mất ý thức trong lúc nôn mửa, dịch dạ dày và dị vật có thể trào ngược vào đường thở, gây ngạt thở cấp tính hoặc viêm phổi hít nguy kịch.
Sai lầm tiếp theo là cho nạn nhân uống các loại nước thảo mộc, than hoạt tự chế hoặc sữa với hy vọng "trung hòa" chất độc. Độc tố taxine B không bị vô hiệu hóa bởi các loại nước uống thông thường, và y học hiện đại vẫn chưa tìm ra chất giải độc đặc hiệu đối với loài thực vật này [3]. Mọi biện pháp tự ý cho uống nước đều làm chậm trễ thời gian vàng đến bệnh viện, nơi có các trang thiết bị hồi sức hỗ trợ nâng cao chức năng sống [3].
Không được để nạn nhân tự di chuyển, chạy nhảy hoặc tự lái xe đến bệnh viện. Độc tố taxine tác động trực tiếp làm suy giảm chức năng dẫn truyền tim và thiếu oxy cơ tim [6], [3]. Bất kỳ vận động thể lực nào cũng làm tăng nhu cầu oxy của tim, dễ kích hoạt các cơn rối loạn nhịp thất chết người hoặc trụy mạch đột ngột [1], [3].
Quy trình sơ cứu đúng cách trước khi đến viện
Thời gian là yếu tố sống còn khi xử trí ngộ độc thanh tùng châu Âu. Các bước sơ cứu tại chỗ cần được thực hiện nhanh chóng, dứt khoát và bình tĩnh:
Bước 1: Loại bỏ ngay lập tức phần thực vật còn sót lại trong miệng. Nếu người bệnh vừa ngậm hạt hoặc cành lá và vẫn còn tỉnh táo, hãy yêu cầu nhổ ra ngay lập tức. Dùng ngón tay quấn gạc sạch gạt bỏ các mảnh vụn thực vật trong khoang miệng nếu có thể thực hiện an toàn. Tuyệt đối không kích thích gây nôn sâu trong họng.
Bước 2: Đặt nạn nhân ở tư thế nghỉ ngơi hoàn toàn. Hãy để nạn nhân nằm ngửa hoặc nằm nghiêng an toàn nếu có dấu hiệu nôn ói tự nhiên. Giữ không gian xung quanh thông thoáng, trấn an tinh thần và yêu cầu nạn nhân hạn chế tối đa cử động để giảm áp lực chuyển hóa lên hệ tim mạch. Nếu nạn nhân bất tỉnh nhưng còn thở, đặt nạn nhân ở tư thế nằm nghiêng an toàn để tránh tụt lưỡi hoặc sặc dịch.
Bước 3: Gọi ngay xe cấp cứu 115 hoặc chuẩn bị phương tiện đưa nạn nhân đến khoa cấp cứu của bệnh viện gần nhất. Trong lúc chờ cấp cứu, liên tục theo dõi nhịp thở và mạch đập của nạn nhân. Nếu nạn nhân ngừng thở hoặc mất mạch, người sơ cứu cần tiến hành hồi sức tim phổi (CPR) ngay lập tức bằng các động tác ép tim ngoài lồng ngực liên tục [1].
Bước 4: Thu thập bằng chứng thực vật mang theo. Nhặt các mẩu lá, hạt, quả hoặc chụp ảnh rõ nét cây thực vật mà nạn nhân đã nuốt cho vào túi ni-lông sạch mang đến bệnh viện [7], [1]. Việc này giúp bác sĩ và chuyên gia độc chất nhanh chóng nhận diện loài thực vật, định hướng xét nghiệm tìm chất chỉ điểm 3,5-DMP và chuẩn bị phương án hồi sức tim mạch kịp thời [1], [4].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng
Trẻ nhỏ là đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước nguy cơ ngộ độc thanh tùng châu Âu. Bản tính tò mò khiến trẻ thường hái và nuốt các loại quả sặc sỡ trong công viên hoặc sân vườn; các hạt cây thanh tùng chính là nguyên nhân phổ biến gây ra các vụ ngộ độc vô tình ở trẻ em [2]. Phụ huynh cần giáo dục trẻ tuyệt đối không ăn các loại quả dại lạ và giám sát chặt chẽ khi đưa trẻ đến các khu vực có trồng cây cảnh quan.
Vật nuôi và gia súc trong gia đình cũng là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nuốt phải thanh tùng [5]. Ngựa, bò, cừu hoặc chó mèo thả rông có thể vô tình gặm phải cành lá tỉa vứt bỏ hoặc quả rụng trong khuôn viên vườn nhà [5]. Chủ nuôi cần kiểm tra kỹ nguồn cỏ và cảnh quan xung quanh nơi nuôi nhốt gia súc, thú cưng [5].
Những người có tiền sử bệnh tim mạch hoặc chức năng gan suy giảm cần đặc biệt cẩn trọng. Vì taxine tác động trực tiếp gây thiếu máu cơ tim và rối loạn nhịp tim [6], [3], người có bệnh lý tim mạch nền sẽ có nguy cơ tử vong nhanh hơn. Ngoài ra, do gan đóng vai trò tối quan trọng trong việc chuyển hóa liên hợp để đào thải độc tố taxine [2], người bị suy giảm chức năng gan sẽ có khả năng thanh thải độc chất kém hơn, làm tăng nguy cơ ngộ độc diễn tiến nặng.
Phòng ngừa và ứng xử an toàn với thanh tùng châu Âu
Thanh tùng châu Âu là loài thực vật có giá trị cảnh quan nhưng tiềm ẩn rủi ro độc chất cao. Đối với các hộ gia đình có trẻ nhỏ hoặc thú nuôi, tốt nhất không nên trồng loài cây này làm hàng rào hay cây cảnh nội ngoại thất. Tại các công viên, vườn thực vật công cộng có trồng Taxus baccata, ban quản lý cần gắn biển cảnh báo rõ ràng về độc tính của quả và lá để người dân phòng ngừa.
Khi cắt tỉa cành cây thanh tùng, người thực hiện nên đeo găng tay, sau đó thu dọn sạch sẽ các nhánh lá và hạt rơi vãi, không vứt bừa bãi vào đống thức ăn của gia súc hoặc nơi thú cưng hay qua lại [5]. Khi nghi ngờ bản thân hoặc người xung quanh vô tình nuốt phải dù chỉ một lượng nhỏ hạt hay lá cây, không nên chờ đợi xuất hiện triệu chứng rồi mới đi khám; việc tiếp cận cơ sở y tế sớm có ý nghĩa quyết định sinh mạng [3].
Tóm lại, hạt thanh tùng châu Âu chứa độc tố tim mạch taxine B cực kỳ nguy hiểm, có thể dẫn đến co giật, loạn nhịp và ngừng tim đột ngột [1], [3]. Khi xảy ra sự cố, người sơ cứu cần giữ bình tĩnh, tuyệt đối không gây nôn, cố định nạn nhân ở trạng thái nghỉ ngơi, thu giữ mẫu cây và đưa ngay đến trung tâm cấp cứu để được theo dõi và hồi sức kịp thời.
