Nhiều người chọn chế độ ăn keto để giảm cân nhưng đối mặt với việc cân nặng bật tăng trở lại sau khi dừng ăn. Hiện tượng tăng cân dội ngược này bắt nguồn từ sự thay đổi khẩu phần dinh dưỡng và chuyển hóa năng lượng.

Thử nghiệm lâm sàng và các tổng quan nghiên cứu trên người cho thấy cân nặng thường có xu hướng tăng trở lại khi bắt đầu nạp lại carbohydrate [1] [2]. Để giảm nguy cơ tăng cân nhanh, quá trình chuyển đổi từ keto sang chế độ ăn bình thường cần diễn ra từ từ và có kiểm soát [3].

Bằng chứng về hiện tượng tăng cân dội ngược sau keto

Nghiên cứu trên 322 bệnh nhân béo phì theo dõi trong hai năm ghi nhận nhóm ăn ít carbohydrate giảm cân tốt ở 3 tháng đầu [1]. Tuy nhiên, khi người tham gia được nạp lại carbohydrate, mức cân nặng trở nên tương đương với nhóm ăn theo chế độ Địa Trung Hải [1].

Một phân tích gộp năm 2013 cho thấy keto giúp giảm cân nhiều hơn chế độ ăn giảm mỡ sau một năm, nhưng sau hai năm thì sự khác biệt này biến mất [2]. Phân tích gộp năm 2017 trên người mắc đái tháo đường típ 2 cũng ghi nhận chế độ ăn ít carbohydrate không còn ưu thế giảm cân so với chế độ ăn đối chứng khi theo dõi kéo dài từ 12 tháng trở lên [2].

Hiện tượng cân nặng tăng lại sau giai đoạn ăn ít carbohydrate là điểm thường xuyên bị chỉ trích trong các can thiệp dinh dưỡng [4]. Nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng cần thêm dữ liệu về thời gian và cách thức tái nạp năng lượng để tối ưu hóa kết quả sức khỏe [4].

Cơ chế chuyển hóa và nguy cơ giảm mức tiêu hao năng lượng

Giảm cân quá nhanh trong giai đoạn ăn kiêng nghiêm ngặt có thể làm suy giảm tỷ lệ trao đổi chất cơ bản [1]. Tình trạng này thúc đẩy cân nặng bật tăng trở lại do cảm giác đói tăng lên và mức tiêu hao năng lượng hàng ngày bị sụt giảm [1].

Chế độ ăn rất ít carbohydrate có thể hỗ trợ bảo tồn khối lượng cơ nạc và khối lượng xương trong quá trình giảm mỡ nội tạng [1]. Việc duy trì khối cơ nạc đóng vai trò nền tảng nhằm bảo vệ chuyển hóa cơ bản khi kết thúc ăn kiêng [1].

Một thử nghiệm năm 2024 trên 29 người béo phì mắc đái tháo đường típ 2 cho thấy nếu không có sự sụt giảm cân nặng thực tế, chế độ keto không mang lại lợi ích cho độ nhạy insulin hay dung nạp glucose [5]. Điều này khẳng định việc duy trì cân nặng ổn định sau ăn kiêng phụ thuộc trực tiếp vào việc kiểm soát năng lượng tổng thể [5].

Chiến lược tái nạp carbohydrate từng bước

Các chuyên gia dinh dưỡng khuyến cáo giai đoạn chuyển tiếp từ keto sang chế độ ăn thông thường phải diễn ra từ từ và được kiểm soát chặt chẽ [3]. Chế độ keto có thể áp dụng từ vài tuần đến tối đa 6 đến 12 tháng tùy tình trạng bệnh nhân [3].

Trong nghiên cứu can thiệp hai năm, nhóm đối tượng bắt đầu với mức carbohydrate dưới 20 gam mỗi ngày trong hai tháng đầu [1]. Sau đó, lượng carbohydrate được nâng dần lên tới 120 gam mỗi ngày để kiểm soát sự thay đổi của cơ thể [1].

Thử nghiệm trên chuột béo phì cho thấy việc chuyển từ chế độ ăn giàu chất béo sang chế độ ăn ít chất béo nhưng giàu carbohydrate phức hợp mang lại cải thiện tích cực về thành phần cơ thể và dung nạp glucose [6]. Chế độ giàu carbohydrate phức hợp hỗ trợ giảm nhẹ lượng thức ăn nạp vào và tăng nhẹ mức tiêu hao năng lượng [6].

Điều nghiên cứu chưa làm rõ

Các dữ liệu nghiên cứu được cung cấp không phân tích trực tiếp hiện tượng tích trữ nước tế bào khi nạp lại carbohydrate. Mối liên hệ cụ thể giữa việc bù đắp glycogen cơ bắp và sự thay đổi cân nặng tức thì chưa được nêu rõ trong các tài liệu hiện có.

Các can thiệp dinh dưỡng cũng chưa xác định được phác đồ tăng carbohydrate chuẩn xác áp dụng chung cho mọi đối tượng. Sự khác biệt về phản ứng chuyển hóa giữa nam giới và nữ giới khi theo đuổi các chế độ ăn giảm carbohydrate vẫn cần thêm thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu [7].

Ai nên thận trọng khi dừng hoặc áp dụng keto?

Chế độ ăn ketogenic đòi hỏi kiểm tra kỹ chức năng thận của người thực hiện trước và trong quá trình áp dụng [3]. Những người có vấn đề về thận cần theo dõi y tế chặt chẽ nếu muốn thay đổi chế độ dinh dưỡng [3].

Chế độ keto chứa lượng chất béo rất cao nên có nguy cơ dẫn đến tác dụng phụ như rối loạn mỡ máu [7]. Nghiên cứu động vật cho thấy cá thể giống cái có thể dễ gặp các tác động chuyển hóa bất lợi hơn từ chế độ ăn ít carbohydrate [7]. Phụ nữ mong muốn mang thai hoặc điều trị sinh sản cần tham khảo ý kiến chuyên gia vì tác động của ketosis lên chất lượng noãn vẫn chưa thống nhất [4].

Khuyến nghị thực tế khi ngừng ăn keto

Không nên chuyển đột ngột từ chế độ ăn giàu chất béo sang ăn lượng lớn carbohydrate đơn giản ngay lập tức [3]. Cần nâng dần lượng carbohydrate hàng ngày tương tự quy trình nghiên cứu, từ mức rất thấp lên dần khoảng 120 gam mỗi ngày [1].

Ưu tiên lựa chọn carbohydrate phức hợp và duy trì khẩu phần giàu chất xơ để hỗ trợ dung nạp glucose [6]. Chú trọng bảo tồn khối lượng cơ thông qua dinh dưỡng hợp lý để giữ vững tỷ lệ trao đổi chất cơ bản [1]. Người có bệnh nền chuyển hóa cần tham khảo bác sĩ chuyên khoa để xây dựng lộ trình ngưng keto an toàn [3].

Dừng chế độ ăn keto cần một kế hoạch chuyển đổi từng bước để cơ thể thích nghi với nguồn năng lượng mới. Việc kiểm soát calo và lựa chọn carbohydrate phức hợp là chìa khóa giúp phòng tránh tăng cân dội ngược lâu dài.