Nhiều sản phụ sau sinh gặp phải tình trạng thiếu sữa hoặc tắc tia sữa thường lo lắng tìm đủ mọi phương cách để khơi thông dòng sữa cho con. Trong dân gian, một số người truyền tai nhau việc tìm mua vảy tê tê để nấu cháo hay tán bột uống vì tin vào khả năng "thông kinh hoạt lạc" của loài động vật này. Tuy nhiên, vảy tê tê cấu tạo từ chất sừng keratin tương tự như móng tay người, không có bằng chứng khoa học chứng minh hiệu quả kích sữa, lại vi phạm nghiêm trọng pháp luật bảo vệ động vật hoang dã nguy cấp.

Để thông tuyến sữa và duy trì nguồn sữa dồi dào một cách an toàn, y học hiện đại đã ghi nhận nhiều loại thảo dược tự nhiên lành tính, có thể thay thế hoàn toàn các bài thuốc truyền miệng nguy hại. Dù vậy, việc sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào cũng cần dựa trên cơ sở khoa học vững chắc và hiểu đúng về cơ chế tiết sữa của cơ thể mẹ.

Cơ chế tạo sữa và lý do người mẹ tìm đến thảo dược

Quá trình hình thành và phát triển nguồn sữa mẹ là một cơ chế sinh học phức tạp mà không phải người phụ nữ nào cũng hiểu rõ [1]. Sữa mẹ được tiết ra và duy trì chủ yếu dựa vào phản xạ cơ học kích thích từ miệng trẻ khi bú hoặc máy hút sữa. Tình trạng nhận thức rằng bản thân bị thiếu sữa là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến việc các bà mẹ ngừng cho con bú sớm [2].

Khi lo lắng về lượng sữa không đủ cho con, nhiều phụ nữ đã tìm kiếm các chất kích sữa (galactagogues), bao gồm cả thảo dược tự nhiên lẫn dược phẩm [1]. Một nghiên cứu mô tả tại Mỹ vào năm 2023 trên 1.294 phụ nữ đang nuôi con bú cho thấy có đến 57,5% người tham gia từng dùng chất kích sữa [2]. Trong đó, tỷ lệ sử dụng thực phẩm hoặc đồ uống kích sữa chiếm 55,4%, các loại thảo dược bổ sung chiếm 27,7%, còn dược phẩm tổng hợp chỉ chiếm vỏn vẹn 1,4% [2].

Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng việc sử dụng chất lợi sữa phổ biến hơn hẳn ở những người làm mẹ lần đầu (66,7% so với 49,3%), người phải hút sữa qua máy (63,1% so với 50,4%), người phải dặm thêm sữa công thức (66,8% so với 50,4%) và người cảm thấy mình bị thiếu sữa (78,8% so với 53,8%) [2]. Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh rằng cơ chế sản xuất sữa tự nhiên bắt buộc phải có sự kích thích hút hoặc rút sữa ra khỏi bầu ngực một cách thường xuyên và hiệu quả [2]. Thảo dược chỉ đóng vai trò hỗ trợ chứ không thể thay thế hành động cơ học quan trọng này [2].

Thay thế vảy tê tê bằng các thảo dược phổ biến

Thay vì tìm kiếm vảy tê tê đắt đỏ và tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý, y học thực chứng đã ghi nhận nhiều loại thảo mộc quen thuộc được sử dụng rộng rãi trên thế giới để hỗ trợ người mẹ. Các loại thảo mộc kích sữa hiện nay thường được bán dưới dạng viên nang, bánh quy lợi sữa, sữa lắc và các loại trà thảo mộc tổng hợp [1].

Theo khảo sát diện rộng công bố năm 2021 tại Úc trên 1.876 phụ nữ, có 1.120 người (chiếm 60%) từng sử dụng ít nhất một sản phẩm kích thích tiết sữa [3]. Trong danh mục các biện pháp được lựa chọn nhiều nhất, các sản phẩm tự nhiên chiếm ưu thế áp đảo: bánh quy lợi sữa chiếm 47%, men bia chiếm 32%, cỏ ca ri (fenugreek) chiếm 22%, trong khi thuốc tân dược domperidone chỉ chiếm 19% [3].

Tại Mỹ, một khảo sát năm 2016 trên các nhân viên y tế chuyên tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ cho thấy hơn 70% người được hỏi có giới thiệu chất kích sữa cho sản phụ [4]. Đáng chú ý, cỏ ca ri là loại thảo dược được nhân viên y tế khuyến nghị nhiều nhất: 8,5% luôn luôn khuyên dùng, 14,9% khuyên dùng phần lớn thời gian và 46,8% thỉnh thoảng khuyên dùng [4]. Hơn 80% nhân viên y tế tham gia khảo sát nhận định rằng các sản phẩm kích sữa mang lại hiệu quả hữu ích cho thân chủ của họ [4].

Ngoài cỏ ca ri, một số loại hạt và quả thảo mộc cũng thường được kết hợp trong các bài trà lợi sữa truyền thống như tiểu hồi hương (bitter fennel), đại hồi (anise) và hạt mùi (coriander) [5]. Đây đều là những nguồn nguyên liệu an toàn, dễ tiếp cận và không gây ảnh hưởng xấu tới động vật hoang dã.

Bằng chứng khoa học về hiệu quả và độ an toàn

Mặc dù thảo dược được lưu hành rộng rãi, các cơ quan kiểm nghiệm vẫn liên tục thực hiện các thử nghiệm lâm sàng nhằm xác minh độc tính cũng như độ an toàn thực tế của chúng trên mẹ và bé. Năm 2019, một nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng đã đánh giá độ an toàn của trà thảo mộc Mother's Milk trên 60 phụ nữ khỏe mạnh đang nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ [5].

Thử nghiệm này chia người tham gia thành hai nhóm: một nhóm dùng trà thảo mộc Mother's Milk chứa quả thì là đắng, đại hồi, rau mùi, hạt cỏ ca ri cùng một số thảo dược khác; nhóm còn lại dùng giả dược là lá cỏ roi ngựa chanh [5]. Nghiên cứu theo dõi nhật ký của các mẹ và tình trạng của trẻ sơ sinh qua các mốc 2 tuần, 4 tuần và gọi điện theo dõi tác dụng phụ cho đến khi trẻ tròn 12 tháng tuổi [5].

Kết quả cho thấy không có bất kỳ tác dụng phụ nào liên quan đến can thiệp thảo dược được ghi nhận ở cả mẹ và bé trong suốt 30 ngày thử nghiệm cũng như trong 1 năm đầu đời của trẻ [5]. Không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng trà và nhóm dùng giả dược về triệu chứng bất lợi, chất lượng cuộc sống, hiệu quả bản thân trong việc cho con bú, tâm lý của mẹ hay sự tăng trưởng của trẻ sơ sinh [5]. Điều này chứng minh rằng việc kết hợp các loại thảo mộc như thì là, đại hồi, hạt mùi và cỏ ca ri theo liều lượng chuẩn hóa không gây ra rủi ro an toàn cho mẹ và bé [5].

Về mặt thời gian sử dụng, nghiên cứu tại Úc ghi nhận thời gian trung bình người mẹ dùng các biện pháp kích sữa dao động từ 2 đến 20 tuần [3]. Có khoảng 1 trên 6 phụ nữ bắt đầu dùng các chất kích sữa ngay trong tuần đầu tiên sau khi sinh nở [3].

Yếu tố tâm lý và sự tự tin của người mẹ

Không chỉ tác động về mặt sinh hóa, thảo dược còn mang lại giá trị tinh thần to lớn cho các bà mẹ đang căng thẳng vì thiếu sữa. Một nghiên cứu định tính năm 2014 tại Perth, Tây Úc trên 20 phụ nữ cho thấy quyết định dùng thảo dược bắt nguồn từ sự kiên trì, quyết tâm nuôi con bằng sữa mẹ cũng như sự lo lắng về tính an toàn của các loại thuốc thông thường đối với em bé [6]. Cảm giác tự chủ và tự tin kiểm soát nhu cầu sức khỏe của bản thân đã nâng cao mức độ tự tin, giúp người mẹ cảm thấy được trao quyền và an tâm hơn trong suốt hành trình nuôi con [6].

Nghiên cứu định tính tiếp theo vào năm 2015 cũng chỉ ra rằng yếu tố tâm lý có vai trò quyết định đến việc bắt đầu và duy trì thời gian cho con bú [7]. Kết quả này hoàn toàn nhất quán với một nghiên cứu trên 300 phụ nữ cho con bú sử dụng Thang đo Hiệu quả Bản thân trong Nuôi con bằng Sữa mẹ, chỉ ra rằng niềm tin vào năng lực bản thân dự đoán đáng kể thời gian và sự thành công của việc nuôi con bằng sữa mẹ [7]. Khi người mẹ uống một tách trà thảo dược hay dùng sản phẩm hỗ trợ, tâm lý giải tỏa âu lo chính là liều thuốc tự nhiên kích thích dòng sữa tiết ra dễ dàng hơn [7].

Tác dụng phụ cần lưu ý khi dùng thảo dược

Dù có nguồn gốc tự nhiên, thảo dược vẫn chứa các hoạt chất sinh học có thể gây ra những phản ứng không mong muốn nếu sử dụng không đúng cách. Nghiên cứu năm 2015 đã liệt kê một số tác dụng phụ được ghi nhận khi dùng thảo dược kích sữa như đau đầu, tiêu chảy và mồ hôi hoặc nước tiểu có mùi siro cây phong đặc trưng tùy thuộc vào liều dùng [7].

Đặc biệt, một người tham gia nghiên cứu đã báo cáo tình trạng chậm chu kỳ kinh nguyệt khi dùng cồn thuốc lợi sữa chứa cỏ ca ri và cây goat's rue [7]. Dữ liệu y văn cho thấy cỏ ca ri có hoạt tính estrogen trong nghiên cứu in vitro, có thể ảnh hưởng đến nội tiết tố của phụ nữ [7].

Dẫu vậy, tỷ lệ rủi ro của thảo dược vẫn thấp hơn đáng kể so với các loại dược phẩm tác động lên hệ thần kinh hoặc tiêu hóa. Khảo sát năm 2021 tại Úc cho thấy hơn 23% phụ nữ dùng thuốc domperidone gặp phải nhiều tác dụng phụ cùng lúc, trong khi tỷ lệ gặp tác dụng phụ ở những người sử dụng các loại thảo dược kích sữa trung bình chỉ dừng lại ở mức 3% [3]. Hơn nữa, trong khảo sát tại Mỹ với các chuyên gia y tế, chỉ có một phần ba số nhà cung cấp từng ghi nhận khách hàng gặp tác dụng phụ khi dùng thảo dược kích sữa [4].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng

Nhiều sản phụ lầm tưởng rằng các loại thảo dược hoặc bài thuốc dân gian có thể "thông sữa tức thì" mà không cần thực hiện việc cho con bú hay vắt sữa đều đặn. Cần khẳng định rằng việc loại bỏ sữa khỏi bầu ngực định kỳ mới là điều kiện tiên quyết kích hoạt tuyến yên sản xuất prolactin và oxytocin để duy trì chu kỳ tạo sữa [2].

Một hiểu lầm phổ biến khác là xem các loại thảo dược kích sữa là hoàn toàn lành tính và đã được kiểm nghiệm nghiêm ngặt như dược phẩm. Trên thực tế, các loại thảo dược kích sữa được phân loại là thực phẩm bổ sung dinh dưỡng và không chịu sự kiểm duyệt hay quản lý khắt khe của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) [1]. Bằng chứng khoa học về hiệu quả và độ an toàn của phần lớn các loại thảo dược kích sữa hiện nay vẫn còn hạn chế [7], [1], [3].

Nhiều phụ nữ hiện vẫn lựa chọn sản phẩm qua các kênh truyền miệng thiếu căn cứ khoa học. Nghiên cứu tại Úc ghi nhận có 38% phụ nữ dùng thảo dược dựa trên gợi ý từ internet và 25% dựa vào lời khuyên của bạn bè [3]. Mức độ hiệu quả cảm nhận thực tế giữa các chất kích sữa cũng có sự chênh lệch lớn, chỉ đạt mức điểm đánh giá trung bình từ 2,0 đến 3,0 trên thang điểm 5 đối với các loại thảo dược [3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng thảo dược?

Phụ nữ có tiền sử rối loạn nội tiết, dị ứng với các loại hạt họ đậu hoặc có bệnh lý mãn tính cần hết sức cẩn trọng trước khi dùng các loại thảo dược như cỏ ca ri do hoạt tính estrogen của nó [7]. Phụ nữ đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh lý nền khác cũng cần tham vấn y khoa để tránh hiện tượng tương tác hoạt chất giữa thảo mộc và thuốc tây.

Bên cạnh đó, các chuyên gia y tế khuyến cáo những bà mẹ gặp vấn đề về nguồn cung cấp sữa nên được đánh giá kỹ lưỡng, toàn diện về thể trạng và cách cho con bú trước khi tự ý tìm đến các sản phẩm kích sữa [1]. Các dược sĩ cộng đồng và nhân viên y tế cần được đào tạo đầy đủ để hướng dẫn người mẹ, đồng thời cần chuyển tuyến phụ nữ đến các chuyên gia tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ hoặc y tá chăm sóc sức khỏe trẻ em khi cần thiết [8]. Lý do chủ yếu khiến một số nhân viên y tế ngần ngại không giới thiệu thảo dược cho sản phụ xuất phát từ việc thiếu hụt các bằng chứng khoa học chất lượng cao [4].

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn cho mẹ sau sinh

Để kích thích tuyến sữa an toàn, mẹ bỉm sữa nên ưu tiên áp dụng các biện pháp sinh lý tự nhiên trước khi dùng sản phẩm hỗ trợ:

  • Tăng cường tần suất cho bé bú trực tiếp đúng khớp ngậm hoặc duy trì cữ hút sữa cách nhau 2-3 giờ một lần để phát tín hiệu kích thích tạo sữa cho cơ thể [2].
  • Uống đủ nước mỗi ngày, giữ tinh thần thoải mái, ngủ đủ giấc và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, đủ chất.
  • Nếu muốn sử dụng thảo dược, có thể lựa chọn các loại trà đóng gói tiêu chuẩn chứa thì là đắng, đại hồi, rau mùi, hạt cỏ ca ri từ các nhà sản xuất uy tín [5]. Tránh xa các sản phẩm trôi nổi không rõ nguồn gốc hoặc các sản phẩm từ động vật hoang dã như vảy tê tê.
  • Bắt đầu với liều lượng thăm dò thấp, quan sát các phản ứng của cơ thể như mùi mồ hôi, tiêu hóa hay chu kỳ kinh nguyệt [7].
  • Khi gặp tình trạng tắc tia sữa kèm sưng nóng đỏ đau hoặc sốt cao, cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và can thiệp kịp thời, không tự ý đắp hay uống thảo dược tại nhà.

Nuôi con bằng sữa mẹ là một hành trình dài cần sự kiên nhẫn, thấu hiểu cơ thể và kiến thức khoa học đúng đắn. Việc loại bỏ định kiến về các bài thuốc dân gian từ động vật quý hiếm như vảy tê tê và thay thế bằng các phương pháp tự nhiên, lành tính đã được nghiên cứu sẽ giúp người mẹ bảo vệ sức khỏe cho cả bản thân lẫn em bé một cách bền vững.