Thiếu máu thiếu sắt có trực tiếp gây rụng tóc kéo dài?

Nhiều người thường trải qua cảm giác bất an khi thấy lượng tóc rụng ngày một nhiều, vương vãi trên lược chải, gối ngủ và sàn nhà tắm sau mỗi lần gội đầu. Tình trạng này kéo dài âm thầm qua nhiều tháng khiến mái tóc thưa mỏng rõ rệt, dù người bệnh đã thử thay đổi nhiều loại dầu gội hay dùng thêm các tinh chất dưỡng đắt đỏ mà không thuyên giảm. Thắc mắc phổ biến của phần lớn độc giả là liệu tình trạng thiếu máu, thiếu sắt có thực sự là thủ phạm đứng sau chứng rụng tóc dai dẳng này hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là có, sự suy giảm lượng sắt và đặc biệt là nguồn sắt dự trữ trong cơ thể có mối liên hệ đáng kể đối với tình trạng rụng tóc kéo dài. Tình trạng này thường biểu hiện dưới dạng rụng tóc kiểu telogen (telogen effluvium), trong đó các nang tóc bị thúc đẩy chuyển sớm sang giai đoạn thoái triển ^[1]. Tuy nhiên, thiếu sắt không phải lúc nào cũng là nguyên nhân đơn độc, mà việc điều trị đòi hỏi phải đánh giá toàn diện các chỉ số sinh hóa máu ^[2].

Cơ chế tác động của sắt và ferritin đối với mầm nang tóc

Để hiểu vì sao thiếu sắt lại khiến tóc rụng, chúng ta cần tìm hiểu chu kỳ sống tự nhiên của sợi tóc. Mỗi sợi tóc trải qua ba giai đoạn chính gồm giai đoạn tăng trưởng (anagen), giai đoạn ngừng nghỉ hay thoái triển (catagen) và giai đoạn thoái hóa chờ rụng (telogen). Khi nang tóc khỏe mạnh, phần lớn các sợi tóc sẽ nằm ở giai đoạn tăng trưởng liên tục trong nhiều năm nhờ vào sự phân chia tế bào cực kỳ mạnh mẽ tại chân tóc.

Ferritin là một loại protein hình cầu có nhiệm vụ lưu trữ sắt bên trong tế bào và giải phóng sắt khi cơ thể cần sử dụng ^[3], ^[4]. Trong cơ thể, sắt là thành phần thiết yếu tham gia vào quá trình tổng hợp chuỗi DNA và phân chia tế bào ^[4]. Tại vùng phình của nang tóc (bulge region), nơi chứa các tế bào gốc chịu trách nhiệm tái tạo thân tóc, hoạt động của nhiều gen quan trọng như CDC2, NDRG1, ALAD và RRM2 tăng lên, trong khi Decorin và DCT giảm xuống, và tất cả các phân tử này đều chịu sự điều hòa trực tiếp của sắt ^[4].

Khi lượng ferritin dự trữ trong cơ thể sụt giảm, quá trình nhân đôi tế bào mầm nang tóc lập tức bị ngưng trệ do thiếu hụt nguyên liệu tổng hợp gen ^[4]. Cơ thể sẽ kích hoạt cơ chế ưu tiên, chuyển nguồn sắt ít ỏi còn lại đến các cơ quan sinh tồn như não bộ và tim mạch, khiến nang tóc bị bỏ đói. Hậu quả là chu kỳ phát triển của tóc bị rút ngắn đột ngột, đẩy hàng loạt sợi tóc từ giai đoạn phát triển anagen chuyển nhanh sang giai đoạn nghỉ telogen và bắt đầu rụng đồng loạt sau đó 2 đến 3 tháng ^[4].

Các nghiên cứu nói gì về chỉ số ferritin và chứng rụng tóc

Mối liên quan giữa nồng độ ferritin huyết thanh và tình trạng rụng tóc đã được nhiều nhóm nghiên cứu trên thế giới làm rõ qua các thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu quan sát.

Một nghiên cứu phân tích bệnh chứng thực hiện vào năm 2009 trên 30 phụ nữ bị rụng tóc telogen lan tỏa trong độ tuổi sinh sản (từ 15 đến 45 tuổi) và so sánh với 30 phụ nữ khỏe mạnh không rụng tóc ^[5]. Tất cả người tham gia đều không dùng thực phẩm bổ sung, không mắc bệnh mạn tính và có chức năng tuyến giáp bình thường ^[5]. Kết quả cho thấy nồng độ ferritin trung bình ở nhóm rụng tóc thấp hơn đáng kể so với nhóm chứng (16,3 ± 12,6 ng/mL so với 60,3 ± 50,1 ng/mL) ^[5]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng phụ nữ có mức ferritin từ 30 ng/mL trở xuống có nguy cơ rụng tóc telogen cao gấp 21 lần so với người có mức ferritin cao hơn ^[5]. Ngoài ra, trong số 9 bệnh nhân có thiếu máu thiếu sắt với nồng độ hemoglobin dưới 12 g/dL, có tới 8 trường hợp bị rụng tóc telogen ^[5].

Năm 2022, một nghiên cứu đánh giá mối liên quan của ferritin huyết thanh với rụng tóc không sẹo ở phụ nữ đã sử dụng mốc ferritin 20 ng/mL làm ngưỡng giới hạn dưới ^[6]. Kết quả ghi nhận có đến 77% bệnh nhân rụng tóc telogen mạn tính có mức ferritin dưới 20 ng/mL ^[6]. Trong khi đó, ở những bệnh nhân rụng tóc telogen cấp tính, sự khác biệt này lại không biểu hiện rõ khi so với nhóm chứng ^[6]. Tuy vậy, nghiên cứu này có giới hạn là cỡ mẫu quan sát khá nhỏ và chỉ thu thập dữ liệu trên một nhóm dân số khu vực hạn chế ^[6].

Một nghiên cứu quy mô lớn công bố năm 2022 đã phân tích hồi cứu hồ sơ bệnh án điện tử của 3028 bệnh nhân rụng tóc telogen ^[1]. Kết quả cho thấy xét nghiệm ferritin huyết thanh là loại xét nghiệm được thực hiện phổ biến nhất với tỷ lệ 82,3%, tiếp theo là tổng phân tích tế bào máu với 81% ^[1]. Trong số những bệnh nhân này, tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt thực sự được xác định là 6,2% ^[1]. Đáng chú ý, liệu pháp bổ sung sắt là chỉ định điều trị được kê đơn nhiều nhất, chiếm 37,5% tổng số đơn thuốc cho bệnh nhân ^[1].

Cùng năm 2022, một nghiên cứu hồi cứu khác tiến hành trên 250 nữ bệnh nhân rụng tóc telogen và 250 người đối chứng khỏe mạnh ^[2]. Các tác giả đã ghi nhận nồng độ ferritin, thể tích trung bình hồng cầu (MCV), thể tích trung bình tiểu cầu (MPV) và tỷ số MCV/RDW ở nhóm bệnh nhân rụng tóc đều thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm khỏe mạnh ^[2]. Nghiên cứu đưa ra kết luận rằng việc chỉ điều chỉnh thiếu sắt đơn thuần đôi khi không đủ để chữa dứt điểm rụng tóc telogen, nhưng xét nghiệm này vẫn đóng vai trò cốt lõi trong quy trình chẩn đoán ^[2].

Vào năm 2021, một nghiên cứu cắt ngang so sánh trên 193 bệnh nhân rụng tóc telogen, 104 bệnh nhân rụng tóc nội tiết tố nữ và 183 người khỏe mạnh đã được công bố ^[4]. Kết quả chỉ ra rằng nồng độ ferritin huyết thanh ở bệnh nhân rụng tóc telogen thấp hơn đáng kể so với nhóm chứng cũng như nhóm rụng tóc nội tiết ^[4]. Diện tích dưới đường cong ROC của ferritin để phân biệt bệnh nhân rụng tóc telogen với người bình thường đạt 0,735, cho thấy ferritin có tiềm năng trở thành một chỉ dấu sinh học giá trị trong thực hành lâm sàng ^[4].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2024 đánh giá bằng kỹ thuật phototrichogram kỹ thuật số trên 108 nữ bệnh nhân rụng tóc lan tỏa gồm cả thể cấp và mạn tính ^[7]. Khi phân tích nhóm có nồng độ ferritin dưới 40 ng/mL, các nhà khoa học nhận thấy tỷ lệ nang tóc thoái hóa (telogen) cao hơn rõ rệt so với tỷ lệ nang tóc phát triển (anagen) ^[7]. Nghiên cứu cũng ghi nhận tỷ lệ nghiệm pháp giật tóc (hair pull test) dương tính ở nhóm rụng tóc mạn tính cao hơn có ý nghĩa so với nhóm cấp tính ^[7].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Mặc dù có nhiều bằng chứng ủng hộ vai trò của sắt, mối liên hệ này không hoàn toàn đồng nhất trong mọi nghiên cứu và mọi thể bệnh rụng tóc.

Điển hình là một nghiên cứu cắt ngang phân tích từ năm 2003 trên các nhóm bệnh nhân nữ gồm rụng tóc telogen (30 người), rụng tóc do nội tiết tố (52 người), rụng tóc từng mảng (17 người), rụng tóc toàn phần (7 người) và 11 người đối chứng ^[8]. Kết quả cho thấy mức ferritin trung bình ở bệnh nhân rụng tóc nội tiết (37,3 ng/mL) và rụng tóc từng mảng (24,9 ng/mL) thấp hơn đáng kể so với nhóm chứng (59,5 ng/mL) ^[8]. Tuy nhiên, mức ferritin trung bình ở nhóm rụng tóc telogen trong nghiên cứu này lại là 50,1 ng/mL, không cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng bình thường ^[8].

Ngoài ra, trường hợp rụng tóc sau khi mắc các bệnh nhiễm trùng cấp tính cũng tạo nên những bức tranh sinh hóa phức tạp. Nghiên cứu năm 2024 trên 100 bệnh nhân hồi phục sau nhiễm COVID-19 từ 4 đến 12 tuần chỉ ra rằng nồng độ ferritin trung bình ở nhóm bị rụng tóc telogen là 68,52 ± 126 ug/L, thấp hơn mức 137 ± 137,597 ug/L ở nhóm chứng ^[3]. Dù vậy, mức ferritin của nhóm rụng tóc này vẫn cao hơn ngưỡng chẩn đoán thiếu sắt không thiếu máu thông thường, do ferritin còn đóng vai trò là một chất phản ứng trong giai đoạn viêm cấp tính của cơ thể ^[3]. Vì thế, các tác giả nhận định ferritin chưa hẳn là chỉ dấu sinh học lý tưởng trong các trường hợp rụng tóc hậu nhiễm trùng ^[3].

Những hiểu lầm thường gặp về thiếu máu và rụng tóc

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng chỉ khi nào xét nghiệm máu thấy thiếu máu (giảm nồng độ huyết sắc tố hemoglobin) thì mới có thể bị rụng tóc do thiếu sắt. Trên thực tế, thiếu hụt sắt xảy ra qua từng giai đoạn và ferritin là kho dự trữ bị rút cạn đầu tiên trước khi số lượng hồng cầu bị suy giảm ^[3], ^[5]. Nhiều người có kết quả tổng phân tích tế bào máu hoàn toàn bình thường nhưng lượng ferritin dự trữ đã rơi xuống mức rất thấp, đủ để làm mầm nang tóc suy yếu và ngừng tăng sinh ^[6], ^[5].

Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ cứ uống thuốc sắt thì tóc sẽ lập tức ngừng rụng và dày trở lại. Các nghiên cứu đã chứng minh rằng thiếu sắt chỉ là một trong nhiều yếu tố thúc đẩy ^[2]. Trong nghiên cứu trên 3028 bệnh nhân, bên cạnh thiếu máu thiếu sắt (6,2%), người bệnh còn đồng thời thiếu hụt vitamin D (72,2%), thiếu vitamin B12 (30,7%), thiếu folate (4,4%) hoặc có rối loạn tuyến giáp (4,6%) ^[1]. Hơn nữa, ngay cả khi bổ sung sắt đầy đủ, chu kỳ sinh học của nang tóc đòi hỏi thời gian vài tháng để các tế bào gốc phục hồi và tạo ra sợi tóc mới, không thể có kết quả tức thì chỉ sau vài ngày ^[4].

Cuối cùng, không ít người tự ý mua thuốc sắt liều cao về uống kéo dài mà không qua thăm khám định kỳ. Việc làm này tiềm ẩn rủi ro lắng đọng sắt tại các cơ quan nội tạng như gan và tụy, gây hại cho sức khỏe mà chưa chắc đã giải quyết được tận gốc nguyên nhân rụng tóc.

Những ai nên thận trọng trước tình trạng rụng tóc kéo dài

Phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất bị rụng tóc liên quan đến thiếu hụt ferritin do sự mất máu định kỳ hàng tháng qua kinh nguyệt ^[6], ^[5]. Những phụ nữ bị rong kinh, cường kinh hoặc người đang trong giai đoạn tiền mãn kinh với tình trạng mất cân bằng nội tiết tố càng dễ bị biến động nồng độ ferritin huyết thanh ^[6].

Những người thực hiện chế độ ăn kiêng khắt khe, ăn chay trường thiếu kiểm soát dinh dưỡng hoặc người từng trải qua các đợt sụt cân nhanh chóng cũng cần hết sức lưu tâm ^[4]. Sụt cân cấp tính hoặc khẩu phần ăn thiếu hụt các khoáng chất vi lượng sẽ trực tiếp làm sụt giảm nguồn dự trữ sắt của mô và kích hoạt chu kỳ rụng tóc ^[4].

Người mắc các bệnh lý đường tiêu hóa gây cản trở hấp thu dinh dưỡng hoặc người có tiền sử bệnh lý tuyến giáp cũng cần được theo dõi kỹ lưỡng ^[1], ^[7]. Nghiên cứu cho thấy có khoảng 4,6% bệnh nhân rụng tóc telogen có kèm theo rối loạn chức năng tuyến giáp, một tình trạng cũng gây suy giảm chất lượng sợi tóc ^[1].

Bên cạnh đó, những người vừa trải qua các biến cố gây căng thẳng tâm lý nặng nề, sau phẫu thuật, hoặc vừa hồi phục sau các đợt sốt cao, nhiễm trùng cũng là đối tượng dễ khởi phát rụng tóc lan tỏa ^[3], ^[4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận bệnh nhân rụng tóc sau đợt bệnh thường có tiền sử sử dụng ít các vi chất hỗ trợ như vitamin C, D, lactoferrin và kẽm trong giai đoạn nhiễm trùng ^[3].

Cách nhận biết và tiếp cận thực tế khoa học

Nếu bạn nhận thấy tóc rụng trên 100 sợi mỗi ngày và tình trạng này kéo dài liên tục trên 6 tháng mà không có dấu hiệu thuyên giảm, bước đầu tiên cần làm là đến khám tại chuyên khoa da liễu hoặc cơ sở y tế uy tín. Bác sĩ thường sẽ thực hiện nghiệm pháp giật tóc (hair pull test) để kiểm tra mức độ hoạt động của các sợi tóc telogen thoái hóa ^[7].

Song song đó, việc chỉ định các xét nghiệm sinh hóa máu là bắt buộc để tìm kiếm nguyên nhân gốc rễ. Các xét nghiệm này không chỉ dừng lại ở tổng phân tích tế bào máu mà cần bao gồm nồng độ ferritin huyết thanh, sắt huyết thanh, khả năng gắn sắt toàn phần (TIBC) và chức năng tuyến giáp ^[6], ^[7], ^[5]. Một số nghiên cứu cho thấy nồng độ ferritin dưới 30 ng/mL hoặc dưới 40 ng/mL đã phản ánh tình trạng bất lợi đối với tỷ lệ sợi tóc phát triển ^[7], ^[5].

Về chế độ ăn uống hàng ngày, bạn có thể tăng cường nguồn sắt tự nhiên từ thịt đỏ, gia cầm, cá và các loại đậu đỗ. Để tăng cường khả năng hấp thu sắt qua đường ruột, nên kết hợp các bữa ăn giàu sắt với thực phẩm chứa nhiều vitamin C như cam, bưởi, ổi, ớt chuông ^[3]. Đồng thời, cần hạn chế uống trà xanh hoặc cà phê ngay trong hoặc sau bữa ăn vì chất tannin và polyphenol có thể cản trở hấp thu vi chất này.

Đối với việc dùng thuốc bổ sung vi chất, người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng các viên sắt liều điều trị khi chưa có kết quả xét nghiệm và chỉ định từ bác sĩ. Khi được kê đơn sắt, việc tuân thủ đủ liệu trình kéo dài vài tháng là cần thiết để bù đắp cả lượng huyết sắc tố lẫn kho dự trữ ferritin của mô ^[6], ^[1]. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu bạn đang có bệnh lý mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị khác để tránh tương tác thuốc không mong muốn.

Tóm lại, sự thiếu hụt sắt và kho dự trữ ferritin huyết thanh đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tình trạng rụng tóc kéo dài thông qua việc cản trở tăng sinh tế bào nang tóc ^[5], ^[4]. Mặc dù việc bổ sung vi chất mang lại tiềm năng phục hồi tốt, việc điều trị rụng tóc đòi hỏi sự kiên nhẫn, phối hợp đa dạng dưỡng chất và phải luôn dựa trên kết quả chẩn đoán y khoa chính xác ^[3], ^[2].