Thiếu vitamin D có gây đau lưng mạn tính?

Cơn đau lưng dai dẳng và mối nghi ngờ mang tên vitamin D

Đau lưng vùng cột sống thắt lưng là một trong những phiền toái sức khỏe phổ biến nhất trong cuộc sống hiện đại ^[1]. Rất nhiều người phải chịu đựng những cơn đau âm ỉ kéo dài từ tháng này qua tháng khác mà không rõ nguyên nhân cụ thể ^[2]. Trong quá trình tìm kiếm giải pháp, nhiều người thường tự hỏi liệu tình trạng thiếu hụt một loại vi chất dinh dưỡng nào đó, đặc biệt là vitamin D, có phải là nguồn cơn dẫn đến tình trạng này hay không.

Câu trả lời ngắn gọn dựa trên y học thực chứng: Thiếu vitamin D có thể góp phần làm trầm trọng thêm tình trạng đau lưng mạn tính, nhưng không thể khẳng định đây là nguyên nhân duy nhất hoặc trực tiếp cho mọi trường hợp. Các nghiên cứu lâm sàng trên thế giới cho thấy tỷ lệ người đau lưng bị thiếu vitamin D rất cao, song mức độ đau và phản ứng phục hồi lại có sự khác biệt rất lớn tùy thuộc vào từng cá thể và từng khu vực địa lý ^[2], ^[1].

Đau cột sống thắt lưng mạn tính thường được định nghĩa là tình trạng đau kéo dài trên 12 tuần ^[1] hoặc trên 6 tháng ^[2]. Tình trạng này không chỉ gây mệt mỏi về thể xác mà còn dẫn tới suy giảm khả năng lao động, nghỉ việc và làm giảm chất lượng cuộc sống nghiêm trọng ^[1]. Do đó, việc hiểu rõ bản chất của mối liên hệ giữa nồng độ vitamin D huyết thanh và sức khỏe cột sống là bước đi cần thiết để có hướng can thiệp đúng đắn.

Cơ chế tác động của vi chất này lên hệ xương khớp cột sống

Vitamin D từ lâu đã được xác định là nhân tố then chốt đối với quá trình chuyển hóa xương và chức năng thần kinh - cơ ^[3]. Khi cơ thể được cung cấp đủ vitamin D, ruột mới có thể hấp thu canxi và phospho một cách tối ưu để nuôi dưỡng và duy trì mật độ khoáng chất của khung xương. Ngược lại, khi nồng độ vitamin D trong máu giảm xuống mức quá thấp trong thời gian dài, quá trình khoáng hóa xương sẽ bị rối loạn ^[2].

Tình trạng thiếu hụt trầm trọng có thể dẫn tới bệnh nhuyễn xương (osteomalacia), làm cho cấu trúc vi thể của bè xương cột sống suy yếu, trở nên nhạy cảm và dễ phát sinh cảm giác đau ê ẩm ^[2]. Bên cạnh đó, các thụ thể tiếp nhận vitamin D còn hiện diện khắp các tế bào cơ bắp và hệ thần kinh. Sự suy giảm nồng độ hoạt chất này làm suy giảm trương lực cơ, giảm sức mạnh của các nhóm cơ nâng đỡ vùng thắt lưng, từ đó khiến cột sống phải chịu thêm nhiều áp lực cơ học khi vận động ^[3].

Dù cơ chế sinh học chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa vitamin D và hệ thống vận động, biểu hiện trên thực tế lâm sàng lại không hoàn toàn đồng nhất. Nhiều người có nồng độ vitamin D rất thấp nhưng không hề có biểu hiện đau, trong khi nhiều người bị đau thắt lưng nặng nề lại sở hữu nồng độ vi chất hoàn toàn bình thường trong máu ^[1]. Điều này thúc đẩy các nhà khoa học tiến hành nhiều nghiên cứu quy mô nhằm tìm lời giải thích xác đáng hơn ^[1], ^[4].

Các nghiên cứu ủng hộ mối liên hệ giữa thiếu vitamin D và đau lưng

Tại các khu vực có tỷ lệ thiếu hụt vitamin D lưu hành cao, nhiều bằng chứng khoa học đã chỉ ra sự đóng góp đáng kể của vi chất này đối với các cơn đau lưng không rõ căn nguyên. Một nghiên cứu tiến hành trong 6 năm tại Ả Rập Xê Út trên 360 bệnh nhân từ 15 đến 52 tuổi (gồm 90% nữ và 10% nam) bị đau thắt lưng mạn tính trên 6 tháng không rõ nguyên nhân đã ghi nhận kết quả rất đáng chú ý ^[2]. Có tới 83% bệnh nhân (299 người) bị thiếu hụt vitamin D bất thường trước khi điều trị ^[2]. Sau khi được bổ sung vitamin D, triệu chứng lâm sàng đã cải thiện ở tất cả các nhóm có mức vitamin D thấp, và ghi nhận mức độ cải thiện chung ở 95% tổng số bệnh nhân (341 người) ^[2]. Các tác giả kết luận rằng xét nghiệm nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong huyết thanh có độ nhạy và độ đặc hiệu cao, giúp phát hiện sớm tình trạng nhuyễn xương tiềm ẩn ở người đau lưng mạn tính ^[2].

Mối liên quan này cũng được củng cố thông qua các báo cáo ca bệnh thực tế. Một nghiên cứu loạt ca bệnh vào năm 2009 tại Canada đã ghi nhận 6 trường hợp bệnh nhân đau lưng mạn tính hoặc gặp phải hội chứng phẫu thuật lưng thất bại có sự cải thiện rõ rệt, thậm chí chấm dứt hoàn toàn triệu chứng sau khi được bổ sung đầy đủ vitamin D từ mức thiếu hụt lên mức bình thường ^[5]. Điều này cho thấy việc đưa nồng độ vi chất về ngưỡng tối ưu có thể mang lại lợi ích thiết thực cho chất lượng cuộc sống của một số bệnh nhân ^[5].

Ngoài ra, mức độ thiếu hụt nghiêm trọng dường như mang ý nghĩa bệnh sinh lớn hơn so với tình trạng thiếu hụt nhẹ. Nghiên cứu bệnh - chứng ba nhánh tại Ấn Độ thực hiện vào mùa đông từ tháng 11/2016 đến tháng 1/2017 trên 250 bệnh nhân đau thắt lưng mạn tính, 177 bệnh nhân đau thắt lưng bán cấp và 248 người khỏe mạnh đối chứng đã làm sáng tỏ điều này ^[4]. Nồng độ vitamin D huyết thanh trung bình giữa ba nhóm lần lượt là 20,36 ng/ml; 21,42 ng/ml và 20,84 ng/ml, không cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ^[4]. Tỷ lệ thiếu vitamin D chung giữa ba nhóm cũng tương đương nhau, lần lượt là 53,6%, 50,8% và 51,6% ^[4]. Tuy nhiên, khi phân tích chi tiết theo từng mức độ, các nhà nghiên cứu nhận thấy nhóm đau mạn tính và bán cấp có tỷ lệ thiếu hụt mức độ trung bình-nặng (nồng độ <= 16 ng/ml) lên tới 43,6% và 43,5%, cao hơn gấp đôi so với mức 20,1% ở nhóm chứng khỏe mạnh (p < 0,001) ^[4]. Phát hiện này gợi ý rằng chỉ những dạng thiếu hụt vitamin D nghiêm trọng mới thực sự có liên quan nhân quả mật thiết với cơn đau thắt lưng ^[4].

Những bằng chứng trái chiều: Khi chỉ số xét nghiệm không nói lên tất cả

Bên cạnh các phát hiện ủng hộ, nhiều nghiên cứu lớn khác lại không tìm thấy mối liên hệ rõ ràng nào giữa nồng độ vitamin D và mức độ đau lưng. Một nghiên cứu quan sát quy mô lớn thực hiện từ tháng 8/2016 đến tháng 8/2019 tại Pakistan trên 1.152 bệnh nhân từ 18 tuổi trở lên bị đau lưng mạn tính kéo dài trên 12 tuần (54,9% nữ, 45,1% nam, độ tuổi trung bình 41,76 tuổi) đã cung cấp góc nhìn trái ngược ^[1]. Điểm đau trung bình theo thang đo thị giác VAS của nhóm đối tượng này là 5,36; trong đó 61,4% đau vừa, 25,3% đau nặng và 13,3% đau nhẹ ^[1]. Xét về nồng độ vitamin D, có tới 52% bệnh nhân bị thiếu hụt, 30,1% không đủ và chỉ có 17,7% đạt mức bình thường ^[1]. Tuy vậy, các tác giả kết luận rằng hoàn toàn không có mối liên hệ nào giữa tình trạng đau lưng mạn tính và nồng độ vitamin D trong máu ^[1].

Tương tự, một nghiên cứu bệnh - chứng tại Thụy Điển trên 44 người bị đau thắt lưng mạn tính ít nhất 3 tháng và 44 người khỏe mạnh đối chứng được ghép cặp chính xác theo tuổi và giới tính cũng cho kết quả tương tự ^[6]. Nồng độ S-25-hydroxyvitamin D trung bình ở nhóm đau lưng là 81 nmol/L, so với 80 nmol/L ở nhóm đối chứng ^[6]. Tỷ lệ thiếu vitamin D ở cả hai nhóm đều ở mức thấp và tương đương nhau ^[6]. Khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu, nồng độ vitamin D hoàn toàn không liên quan đến chứng đau lưng mạn tính, khiến các chuyên gia nhận định việc tầm soát vi chất này tại các cơ sở chăm sóc ban đầu có thể mang lại giá trị hạn chế nếu không có các yếu tố nguy cơ cụ thể ^[6].

Ngay cả ở nhóm đối tượng trẻ tuổi hơn, dữ liệu cũng chỉ ra sự thiếu vắng mối liên kết trực tiếp này. Một nghiên cứu năm 2023 trên 133 trẻ em và thanh thiếu niên (từ 7 đến 16 tuổi, độ tuổi trung bình 14,3 tuổi; 60,2% nam và 39,8% nữ) bị đau lưng mạn tính trên 3 tháng cho thấy có tới 97,7% người tham gia bị hạ vitamin D ^[7]. Mặc dù 59,4% trường hợp có tổn thương trên chẩn đoán hình ảnh như X-quang, MRI hay CT, các phân tích thống kê cho thấy không có mối liên hệ có ý nghĩa giữa tình trạng thiếu vitamin D với các tổn thương hình ảnh này (p = 0,441) hay với tình trạng đau lưng về đêm (p = 0,667) ^[7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng gánh nặng cơ học từ lao động nông nghiệp và yếu tố gia đình mới là tác nhân chính yếu dẫn tới các cơn đau nghiêm trọng ban đêm ^[7].

Ảnh hưởng tới khả năng vận động thay vì chỉ là cảm giác đau

Một phát hiện đáng chú ý từ y văn là nồng độ vitamin D dường như tác động mạnh mẽ lên khả năng chức năng và mức độ tàn phế của bệnh nhân hơn là trực tiếp quyết định cường độ của cơn đau thắt lưng. Một nghiên cứu năm 2017 trên 145 bệnh nhân (103 nữ, 42 nam, độ tuổi từ 35 đến 65) bị đau thắt lưng và chân mạn tính đã làm rõ khía cạnh này ^[8]. Khi phân loại bệnh nhân theo nồng độ vitamin D gồm: thiếu hụt (<= 20 ng/ml, chiếm 22,8%), không đủ (21-29 ng/ml, chiếm 42,8%) và bình thường (>= 30 ng/ml, chiếm 34,5%), điểm đau VAS giữa ba nhóm lần lượt là 4,75; 4,66 và 4,52, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p > 0,05) ^[8]. Tuy nhiên, điểm chỉ số khuyết tật Oswestry (ODI) đo lường mức độ ảnh hưởng đến chức năng sinh hoạt lại lên tới 18,78 ở nhóm thiếu hụt, cao hơn rõ rệt so với mức 15,46 ở nhóm không đủ và 14,52 ở nhóm bình thường (p < 0,05) ^[8].

Kết quả này hoàn toàn trùng khớp với một nghiên cứu có kiểm soát năm 2015 tại Ấn Độ trên 328 bệnh nhân đau lưng mạn tính với độ tuổi trung bình 43,8 tuổi ^[3]. Nghiên cứu ghi nhận 86% bệnh nhân có nồng độ vitamin D dưới mức bình thường (66% thiếu hụt và 20% không đủ) ^[3]. Phân tích hồi quy đa biến cho thấy nam giới có nguy cơ thiếu hụt cao hơn nữ giới (OR = 1,78; p = 0,02) ^[3]. Đồng thời, các nhà nghiên cứu xác nhận mối quan hệ thuận có ý nghĩa thống kê giữa tình trạng thiếu vitamin D và sự gia tăng mức độ tàn phế chức năng (OR = 1,53; p = 0,01) ^[3].

Những số liệu này cho thấy, dù thiếu vitamin D không nhất thiết làm tăng điểm số đau đớn tức thì, nó lại âm thầm làm suy yếu thể lực, khiến người bệnh khó khăn hơn trong việc cúi gập người, đứng lâu, nâng vác đồ vật hoặc thực hiện các sinh hoạt thường ngày ^[8], ^[3]. Việc phục hồi nồng độ vi chất vì vậy có ý nghĩa nâng đỡ chức năng vận động toàn diện cho hệ cơ xương khớp ^[8].

Những ai cần đặc biệt thận trọng với nồng độ vitamin D?

Dù tầm soát nồng độ vitamin D đại trà cho tất cả mọi bệnh nhân đau lưng có thể không đem lại hiệu quả kinh tế cao ở một số nơi ^[6], việc kiểm tra huyết thanh vẫn rất cần thiết ở những nhóm đối tượng có nguy cơ cao ^[8]. Những người sống ở khu vực có tỷ lệ thiếu hụt lưu hành cao, người ít tiếp xúc với ánh nắng mặt trời tự nhiên hoặc làm việc trong môi trường khép kín suốt ngày dài cần được chú ý đặc biệt ^[2], ^[1].

Bên cạnh đó, nam giới làm việc nặng hoặc bệnh nhân đau lưng mạn tính có dấu hiệu suy giảm thể lực rõ rệt cũng là nhóm đối tượng dễ bị thiếu hụt vi chất nghiêm trọng ^[3]. Những người có cơn đau dai dẳng không rõ nguyên nhân trên 6 tháng hoặc từng trải qua phẫu thuật cột sống nhưng không thuyên giảm cũng nên được đánh giá nồng độ 25-hydroxyvitamin D để loại trừ các biến chứng chuyển hóa xương như nhuyễn xương ^[2], ^[5].

Tuy nhiên, người bệnh tuyệt đối không nên tự ý mua các chế phẩm vitamin D liều cao để uống với hy vọng nhanh chóng chấm dứt cơn đau lưng. Việc tự ý bổ sung bừa bãi có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc vitamin D, tăng canxi máu, sỏi thận và tổn thương chức năng tim mạch. Mọi can thiệp điều trị bằng vi chất đều cần có sự chỉ định và theo dõi sát sao của bác sĩ chuyên khoa dựa trên kết quả xét nghiệm máu thực tế.

Lời khuyên thực tế giúp bảo vệ sức khỏe cột sống thắt lưng

Để chăm sóc vùng thắt lưng một cách khoa học, người bệnh không nên chỉ dựa vào một giải pháp đơn lẻ. Cột sống là một cấu trúc phức tạp bao gồm các đốt xương, đĩa đệm, hệ thống dây chằng và các khối cơ liên kết. Cơn đau có thể bắt nguồn từ sai tư thế, thoái hóa tự nhiên, căng thẳng cơ học hoặc bệnh lý thần kinh chứ không đơn thuần chỉ do thiếu vi chất ^[1], ^[7].

Trước hết, nếu nghi ngờ mình thiếu hụt vi chất hoặc có biểu hiện suy giảm vận động, bạn hãy đến các cơ sở y tế để được thăm khám tổng quát và làm xét nghiệm đo nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong máu ^[2]. Đây là chỉ số đáng tin cậy nhất để phản ánh chính xác tình trạng dự trữ vitamin D của cơ thể ^[2]. Bác sĩ sẽ dựa vào kết quả này để quyết định liều lượng và thời gian bổ sung phù hợp cho từng cá nhân ^[2].

Song song đó, bạn nên duy trì lối sống lành mạnh bằng việc tiếp xúc với ánh nắng mặt trời vào các thời điểm thích hợp trong ngày, kết hợp chế độ ăn uống đa dạng, giàu dinh dưỡng. Việc tập luyện thể dục đều đặn, chú trọng các bài tập tăng cường sức mạnh khối cơ lưng và cơ bụng sẽ giúp phân tán áp lực lên các đốt sống, từ đó hỗ trợ giảm tải cho thắt lưng hiệu quả hơn. Đối với trẻ em và thanh thiếu niên, cần đặc biệt lưu ý tránh các gánh nặng cơ học quá mức từ lao động nặng nhọc hoặc mang vác quá tải để bảo vệ khung xương đang phát triển ^[7].

Cơn đau lưng mạn tính là một tín hiệu cảnh báo từ cơ thể đòi hỏi sự tiếp cận điều trị toàn diện. Thiếu vitamin D có thể là một yếu tố đồng lõa làm suy giảm khả năng vận động và kéo dài sự hồi phục của hệ cơ xương ^[8], ^[3]. Việc duy trì nồng độ vi chất này ở ngưỡng cân bằng kết hợp với chế độ vận động hợp lý chính là chìa khóa vững chắc để bảo vệ một cột sống khỏe mạnh.