Đau mỏi khớp gối khi leo cầu thang hay vận động mạnh là tình trạng rất nhiều người gặp phải, từ người trẻ chơi thể thao đến người lớn tuổi. Nhiều người truyền tai nhau uống collagen peptide (hay collagen thủy phân) để "bôi trơn" và tái tạo lại lớp sụn gối đã mòn.
Trả lời ngắn gọn: Uống collagen peptide hoặc collagen hydrolysate có bằng chứng lâm sàng giúp giảm đau và cải thiện chức năng vận động khớp gối ở cả người trẻ năng động lẫn người bị thoái hóa khớp gối [1][2][3]. Về mặt tái tạo sụn, một số dữ liệu chụp cộng hưởng từ (MRI) bước đầu ghi nhận tác động tích cực lên hình thái sụn và hàm lượng chất nền sau 24 tuần [4]. Tuy nhiên, việc uống collagen chưa cho thấy khả năng làm thay đổi độ rộng khe khớp trên phim chụp hay thay đổi các chỉ số viêm [3], nên không thể xem là thuốc "mọc lại sụn" hoàn toàn khi khớp đã hỏng nặng.
Vì sao sụn khớp gối rất khó tự lành?
Thoái hóa khớp là bệnh lý khớp thoái hóa phổ biến nhất, gây đau đớn và suy giảm vận động hàng đầu ở người lớn tuổi, đặc biệt là tại khớp gối [5][6]. Nguyên nhân cốt lõi của bệnh là sự phá hủy và thoái hóa tiến triển của lớp sụn khớp [5][6].
Sụn khớp gối là một dạng sụn trong nằm ở bề mặt đầu xương đùi [7]. Đặc điểm giải phẫu rất riêng của mô sụn này là hoàn toàn không có dây thần kinh, không có mạch máu và cũng không có mạch bạch huyết [7]. Sụn khớp chỉ có thể nhận các chất dinh dưỡng từ dịch khớp bao quanh [7]. Chính đặc điểm này làm hạn chế nghiêm trọng khả năng tự lành của sụn khớp gối sau khi bị tổn thương [7].
Cấu trúc chất nền của sụn chủ yếu được tạo thành từ collagen, một loại protein có cấu trúc xoắn ba đặc trưng [5]. Khi sụn bề mặt bị thoái hóa, cấu trúc xoắn ba này bị tháo xoắn [5]. Lúc cơn đau xuất hiện rõ rệt ở đầu gối người bệnh, thoái hóa khớp gối thường đã bước vào giai đoạn giữa hoặc giai đoạn muộn, khiến mô sụn không còn khả năng tự phục hồi [7]. Lúc này, collagen tuýp II bắt đầu biến tính, phân tách và sụt giảm, dẫn đến cấu trúc sợi bị phá hủy và biến mất [7]. Đồng thời, thành phần aggrecan co rút lại, kéo theo sự suy giảm và thoái hóa của các tế bào sụn, đẩy khớp gối vào trạng thái mất bù không thể đảo ngược [7].
Cơ chế hấp thu và tác động của collagen thủy phân
Collagen vốn là thành phần chính của sụn khớp và hiện diện tự nhiên trong chế độ ăn, đặc biệt là từ thịt động vật [2]. Tuy nhiên, collagen nguyên bản có kích thước phân tử lớn. Khi được xử lý thành dạng thủy phân — gọi là collagen hydrolysate (CH) hoặc collagen peptide — dưỡng chất này sẽ được cơ thể hấp thu tốt qua đường tiêu hóa [2].
Sau khi hấp thu, collagen hydrolysate có thể kích thích các tế bào chất nền tại khớp tổng hợp collagen mới, từ đó giúp duy trì cấu trúc của khớp và hỗ trợ sự thoải mái khi vận động [2]. Các nhà khoa học cũng sử dụng kỹ thuật chụp cộng hưởng từ tăng cường đối quang muộn bằng gadolinium (dGEMRIC) hoặc lập bản đồ T2 để quan sát những thay đổi ngắn hạn ở sụn gối [4]. Kết quả cho thấy việc bổ sung collagen hydrolysate có thể tác động lên hàm lượng proteoglycan (một thành phần giữ nước và chịu lực quan trọng của sụn) và hình thái sụn ở người bệnh thoái hóa khớp gối [4].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về giảm đau và vận động?
Hiệu quả của việc uống collagen đối với khớp gối đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược ở nhiều nhóm tuổi và mức độ bệnh khác nhau.
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng đa trung tâm công bố năm 2009 (và được tổng hợp lại trong báo cáo năm 2021) đã tuyển chọn 250 người mắc thoái hóa khớp gối nguyên phát [4][2]. Những người tham gia uống 10 g collagen hydrolysate mỗi ngày trong vòng 6 tháng [4][2]. Kết quả ghi nhận sự cải thiện có ý nghĩa thống kê về mức độ thoải mái, giảm đau và cải thiện chức năng khớp gối khi đánh giá qua thang điểm đau trực quan (VAS) và thang điểm WOMAC [4][2]. Đáng chú ý, những người có mức độ thoái hóa khớp nặng nhất và những người ăn ít đạm thịt nhất trong khẩu phần hàng ngày là nhóm nhận được lợi ích rõ rệt nhất [4][2].
Không chỉ người lớn tuổi bị thoái hóa, người trẻ đau gối do vận động cũng được nghiên cứu. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2021 thực hiện trên nhóm nam và nữ trẻ tuổi, có lối sống năng động thể chất [1]. Việc uống 5 g peptide collagen hoạt tính sinh học mỗi ngày trong 12 tuần giúp giảm đáng kể cường độ đau khớp gối liên quan đến vận động so với nhóm dùng giả dược, được xác nhận bởi cả người tham gia và bác sĩ đánh giá [1]. Tác dụng giảm đau này không bị ảnh hưởng bởi giới tính [1]. Kết quả này cũng đồng nhất với một nghiên cứu năm 2017 cho thấy uống 5 g collagen peptide mỗi ngày trong 12 tuần giúp giảm đau gối do áp lực vận động ở người trẻ năng động [1]. Tuy vậy, một nghiên cứu trước đó vào năm 2008 khi hiệu chỉnh mức ý nghĩa thống kê trên nhiều mẫu thử lại không thấy sự khác biệt có ý nghĩa giữa nhóm dùng collagen peptide và giả dược [1].
Gần đây nhất, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược công bố năm 2025 đã đánh giá loại collagen peptide trọng lượng phân tử thấp (LMCP) [3]. Nghiên cứu thực hiện trên 80 người trưởng thành từ 40 đến 75 tuổi, bị thoái hóa khớp gối mức độ nhẹ đến vừa (độ I hoặc độ II theo phân loại Kellgren-Lawrence) [3]. Người bệnh uống 3.000 mg (tức 3 g) LMCP mỗi ngày hoặc giả dược trong 180 ngày [3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng LMCP giảm điểm đau WOMAC mạnh hơn hẳn nhóm giả dược (giảm 1,90 điểm so với tăng 0,61 điểm; p = 0,006) [3]. Điểm chức năng thể chất WOMAC và tổng điểm WOMAC cũng cải thiện vượt trội ở nhóm uống collagen (lần lượt p = 0,035 và p = 0,028) [3]. Trong suốt 180 ngày, không có bất kỳ tác dụng phụ nào xảy ra [3].
Bằng chứng về tái tạo sụn: Đâu là giới hạn?
Câu hỏi lớn nhất của người tiêu dùng là uống collagen có làm sụn dày lên hay không. Báo cáo khoa học năm 2021 dẫn lại nghiên cứu chẩn đoán hình ảnh và sinh hóa trên bệnh nhân thoái hóa khớp gối uống collagen hydrolysate [4]. Nhóm nghiên cứu sử dụng hai kỹ thuật chụp MRI là dGEMRIC và T2 mapping để tìm kiếm thay đổi ngắn hạn ở sụn gối [4].
Kết quả bước đầu cho thấy kỹ thuật chụp MRI dGEMRIC có thể phát hiện được những thay đổi về hàm lượng proteoglycan trong sụn khớp gối ở những người uống collagen hydrolysate sau 24 tuần so với nhóm dùng giả dược [4]. Các nhà khoa học cũng nhận thấy tác động tích cực của collagen hydrolysate lên hình thái sụn ở bệnh nhân thoái hóa khớp gối trong nghiên cứu can thiệp này [4].
Tuy nhiên, bằng chứng vẫn có những giới hạn rất rõ ràng. Trong chính nghiên cứu MRI nói trên, các nhà khoa học chỉ quan sát thấy mối tương quan yếu giữa thay đổi trên phim chụp dGEMRIC và các chỉ dấu sinh hóa [4]. Họ không tìm thấy mối tương quan nhất quán nào giữa sự thay đổi của các chỉ dấu sinh hóa sụn và proteoglycan (như PIIANP và CS846) với thay đổi trên hình ảnh [4]. Điều này gợi ý rằng thời gian nghiên cứu có thể chưa đủ dài để phát hiện thay đổi đo lường được ở các chỉ dấu sinh học, hoặc các chỉ dấu được chọn chưa đủ độ nhạy [4].
Hơn nữa, trong thử nghiệm năm 2025 với liều 3.000 mg LMCP mỗi ngày trong 180 ngày, dù người bệnh giảm đau và vận động tốt hơn rõ rệt, các thiết bị đo lường không ghi nhận sự thay đổi có ý nghĩa thống kê nào về độ rộng khe khớp (JSW) cũng như các chỉ dấu viêm [3]. Điều này chứng tỏ collagen peptide hỗ trợ giảm triệu chứng và cải thiện chất lượng chất nền sụn ở mức độ vi thể sớm [4][3], chứ không làm khe khớp hẹp rộng trở lại trên phim chụp thông thường trong vòng 6 tháng [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi bổ sung collagen cho khớp
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là đánh đồng mọi sản phẩm gắn mác "peptide" hoặc "tái tạo sụn" trên mạng với collagen uống thông thường. Thực tế, có những nghiên cứu năm 2024 thử nghiệm hạt nano albumin gắn peptide lai collagen (CHP) mang thuốc phân tử nhỏ kartogenin giúp giảm thoái hóa sụn, giảm viêm màng hoạt dịch và gai xương, nhưng đây là công nghệ dẫn thuốc trúng đích thử nghiệm trên chuột [5]. Hay một nghiên cứu năm 2024 khác dùng peptide nhung hươu tổng hợp giúp tăng sinh tế bào sụn và giảm mất chất nền sụn, nhưng là dạng tiêm trực tiếp vào ổ khớp trên mô hình chuột chứ không phải viên uống [8]. Một thử nghiệm lâm sàng năm 2017 cũng ghi nhận việc giảm phân hủy và tăng tổng hợp collagen tuýp II ở người đau gối (tuổi trung bình 52,6) sau 16 tuần uống 10 mg/ngày, nhưng hoạt chất được dùng là proteoglycan chiết xuất từ sụn mũi cá hồi chứ không phải collagen peptide thuần túy [6]. Người dùng cần phân biệt rõ để không bị quảng cáo thổi phồng dẫn dắt.
Hiểu lầm thứ hai là đợi đến khi khớp gối đau dữ dội, biến dạng mới uống collagen để "cứu sụn". Như nghiên cứu mô học đã chỉ ra, sụn khớp không có mạch máu nuôi dưỡng trực tiếp [7]. Khi cơn đau đã xuất hiện rõ rệt ở giai đoạn giữa hoặc muộn, cấu trúc sợi collagen tuýp II đã biến tính và đứt gãy nặng, mô sụn gần như không còn khả năng tự phục hồi [7].
Hiểu lầm thứ ba là kỳ vọng uống vài ngày sẽ hết đau như thuốc giảm đau. Các thử nghiệm lâm sàng cho thấy hiệu quả giảm đau và cải thiện vận động cần thời gian tích lũy liên tục từ 12 tuần (3 tháng) đến 24 tuần (6 tháng) [1][4][2][3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Trong các thử nghiệm lâm sàng kéo dài từ 12 tuần đến 6 tháng với liều từ 3 g đến 10 g mỗi ngày, collagen hydrolysate và collagen peptide trọng lượng phân tử thấp đều được đánh giá là an toàn, dung nạp tốt và không ghi nhận tác dụng phụ liên quan đến sản phẩm [4][2][3]. Đây được xem là giải pháp dinh dưỡng bổ trợ tiềm năng cho những người muốn tìm kiếm lựa chọn thay thế hoặc hỗ trợ cho việc dùng thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) dài ngày vốn tiềm ẩn nhiều tác dụng phụ [2][3].
Dù vậy, người có bệnh nền mạn tính (như bệnh thận, gan cần kiểm soát lượng đạm nhập vào), phụ nữ mang thai hoặc người đang điều trị bằng nhiều loại thuốc kê đơn vẫn nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
Đặc biệt, những người bị thoái hóa khớp gối giai đoạn muộn (độ III, độ IV), khớp sưng nóng đỏ đau cấp tính hoặc tràn dịch khớp không nên tự ý dùng thực phẩm bổ sung để thay thế phác đồ y khoa. Các thử nghiệm thành công hiện nay chủ yếu tập trung ở nhóm đau gối cơ năng do vận động hoặc thoái hóa khớp gối giai đoạn sớm (độ I, độ II) [1][3].
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ khớp gối
Để việc bổ sung collagen peptide đạt hiệu quả tương đương với các dữ liệu khoa học, người dùng có thể tham khảo liều lượng và thời gian đã được kiểm chứng:
- Với người trẻ tuổi, hay vận động thể chất bị đau mỏi gối: Có thể bổ sung 5 g collagen peptide hoạt tính sinh học mỗi ngày, duy trì liên tục trong ít nhất 12 tuần [1].
- Với người từ 40 đến 75 tuổi bị thoái hóa khớp gối nhẹ đến vừa (độ I, II): Có thể dùng loại collagen peptide trọng lượng phân tử thấp (LMCP) với liều 3.000 mg (3 g) mỗi ngày trong 180 ngày (6 tháng) [3], hoặc collagen hydrolysate thông thường với liều 10 g mỗi ngày trong 6 tháng [4][2].
- Chế độ ăn kết hợp: Những người có khẩu phần ăn hàng ngày thiếu hụt đạm từ thịt động vật sẽ nhận được lợi ích rõ rệt nhất khi bổ sung collagen thủy phân [4][2]. Do đó, bên cạnh viên uống hoặc bột pha, cần duy trì chế độ ăn cân bằng, đủ chất đạm, uống đủ nước để dịch khớp lưu thông nuôi dưỡng sụn [7].
Tóm lại, uống collagen peptide hoặc collagen hydrolysate từ 3 đến 6 tháng là giải pháp dinh dưỡng an toàn, có bằng chứng giúp giảm đau và cải thiện chức năng khớp gối [1][2][3]. Dù bước đầu ghi nhận khả năng cải thiện chất nền proteoglycan trên phim MRI sau 24 tuần [4], dưỡng chất này không thể thay thế thuốc chữa bệnh hay đảo ngược hoàn toàn sụn khớp đã thoái hóa nặng [7][3]. Lắng nghe cơ thể, kiểm soát cân nặng và thăm khám bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp ngay khi có dấu hiệu đau gối sớm vẫn là chìa khóa bền vững nhất để giữ đôi chân dẻo dai.
