Thịt quả và hạt sam hạt đỏ là hai phần hoàn toàn trái ngược về mặt sinh hóa. Phần thịt mọng màu đỏ (áo hạt) có vị ngọt và an toàn khi thử nghiệm độc tính đường uống, trong khi các bộ phận khác và nhân hạt bên trong lại là nơi tích tụ nhiều hoạt chất có hoạt tính sinh học mạnh, tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cao [1, 3].
Thắc mắc phổ biến về quả sam hạt đỏ
Sam hạt đỏ hay còn gọi là thông đỏ lá dài (thuộc chi Taxus) là loài cây cảnh và dược liệu quý hiếm [1, 3]. Vào mùa quả chín, cây nổi bật với những quả màu đỏ tươi bắt mắt, mềm mại, thu hút ánh nhìn [1]. Nhiều người khi bắt gặp thường thắc mắc liệu loại quả rực rỡ này có ăn được không và ăn vào có nguy hiểm đến tính mạng hay không.
Không ít người nhầm tưởng rằng toàn bộ quả của cây độc thì đều mang chất độc chết người, hoặc ngược lại, thấy quả có vị ngọt thơm thì nghĩ ăn phần nào cũng vô hại. Thực tế thực vật học cho thấy cấu tạo của quả sam hạt đỏ rất đặc thù: phần cùi thịt đỏ bao bọc bên ngoài và hạt cứng bên trong mang đặc tính sinh học hoàn toàn khác nhau [1, 3].
Câu trả lời: Áo hạt an toàn, hạt chứa độc chất
Câu trả lời trực tiếp là phần thịt quả đỏ (gọi chính xác là áo hạt hay aril) là phần không chứa độc chất nguy hiểm, có thể ăn được và có vị ngọt nhờ lượng đường hòa tan cao [1, 3].
Ngược lại, phần hạt nằm bên trong lớp áo đỏ cùng với cành, lá và vỏ cây chứa các hoạt chất chống ung thư cực mạnh như taxol và các hợp chất chuyển hóa khác [3, 4]. Nếu cắn vỡ hạt hoặc nhai nuốt nhân hạt, các hợp chất này có thể gây độc cho tế bào và ảnh hưởng nghiêm trọng đến cơ thể [2, 4]. Chim muông trong tự nhiên ăn quả chỉ tiêu hóa lớp cùi đỏ mềm ngọt và thải nguyên vẹn hạt cứng ra ngoài mà không bị ngộ độc [1].
Cấu tạo thực vật và cơ chế sinh học đặc thù
Áo hạt của sam hạt đỏ phát triển bao quanh hạt khi quả chín, có màu đỏ tươi rực rỡ nhằm mục đích thu hút chim và các loài động vật hoang dã đến ăn [1]. Lớp áo này tích lũy lượng đường hòa tan rất cao, tạo nên vị ngọt hấp dẫn [1]. Quá trình này giúp hạt được phân tán đi xa nhờ chim ăn thịt quả rồi thải hạt cứng ra ngoài môi trường mà không làm vỡ cấu trúc bảo vệ của hạt [1].
Về mặt hóa sinh, các hợp chất chống khối u tự nhiên như taxol chủ yếu tập trung ở vỏ cây, cành non và lá cây [3, 4]. Taxol là chất ức chế sự phân chia và phát triển của tế bào ung thư, được sử dụng trong y học hiện đại [2]. Mặc dù có giá trị điều trị ung thư vú và ung thư buồng trứng, taxol và các dẫn xuất liên quan trong lá và hạt lại mang độc tính tế bào rất mạnh đối với mô sống bình thường nếu tự ý tiêu thụ [2, 4].
Bằng chứng khoa học về tính an toàn của áo hạt
Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã tập trung phân tích thành phần hóa học, hoạt tính sinh học và độc tính của thịt quả (áo hạt) thuộc hai loài thuộc chi Taxus, bao gồm Taxus chinensis var. mairei (sam hạt đỏ) và Taxus media [3].
Trong thử nghiệm độc tính đường uống cấp tính trên chuột nhắt trắng, các nhà khoa học đã cho chuột sử dụng dịch chiết methanol từ áo hạt của cả hai loài cây này [3]. Kết quả thử nghiệm xác nhận dịch chiết từ thịt quả hoàn toàn an toàn, không gây ngộ độc cấp [3].
Phân tích bằng phương pháp đo phổ khối lượng song song (LC-ESI-Q-TOF-MS) đã xác định được 19 hợp chất tự nhiên có trong áo hạt, bao gồm các nhóm phenol, flavonoid và terpene [3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận thịt quả có hoạt tính chống oxy hóa nổi bật ở loài T. chinensis var. mairei và khả năng hạ đường huyết ở loài T. media, mở ra tiềm năng ứng dụng dịch chiết áo hạt trong công nghiệp thực phẩm [3].
Độc tính tế bào và hoạt chất mạnh từ lá và hạt
Trái ngược với sự lành tính của thịt quả, các bộ phận khác của sam hạt đỏ chứa độc tố tế bào đáng kể [4]. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã khảo sát tác động kháng ung thư của dịch chiết lá sam hạt đỏ (Taxus wallichiana) kết hợp cùng hạt nano bạc trên dòng tế bào ung thư não ác tính U251 ở người [4].
Nghiên cứu thử nghiệm độc tính tế bào sau 48 giờ và 72 giờ điều trị [4]. Kết quả sau 48 giờ cho thấy dịch chiết lá kết hợp hạt nano bạc ở nồng độ 2,5 và 5 ug/mL làm giảm tỷ lệ tế bào sống sót xuống lần lượt là 42% và 50% [4]. Khi tăng nồng độ lên 10 và 20 ug/mL, tỷ lệ tế bào U251 sống sót giảm mạnh chỉ còn 10% [4]. Độc tính tế bào tăng rõ rệt theo nồng độ tăng dần [4].
Điều này chứng minh các bộ phận sinh dưỡng như lá và hạt của cây chứa những chất có độc lực ức chế tế bào vô cùng mạnh mẽ, vừa là nguồn chiết xuất thuốc chữa bệnh nhưng đồng thời cũng là chất độc tế bào nguy hiểm nếu con người hấp thu trực tiếp không qua tinh chế [2, 4].
Giá trị dược liệu và nguy cơ từ sự tuyệt chủng
Sam hạt đỏ là cây phát triển chậm, thân gỗ cứng chắc, thường được trồng làm cảnh ở sân vườn nhờ dáng cây đẹp [1]. Tuy nhiên, trong tự nhiên, loài cây này đang bị đe dọa nghiêm trọng và đứng trước bờ vực tuyệt chủng do bị khai thác hủy diệt để lấy vỏ và lá chiết xuất taxol [3, 4].
Quá trình tái sinh tự nhiên của loài cây này cực kỳ khó khăn do hạt có thời gian ngủ đông kéo dài và lớp vỏ hạt đóng vai trò như một rào cản ngăn cản quá trình nảy mầm [2]. Tại Pakistan, loài Taxus wallichiana được xếp vào nhóm cực kỳ nguy cấp theo tiêu chí A của IUCN 2003 [2]. Do đó, việc tự ý thu hái quả, bẻ cành hay lột vỏ cây trong tự nhiên vừa phá hủy môi trường sinh thái, vừa đe dọa trực tiếp đến sự tồn tại của loài cây quý này [3, 4].
Những hiểu lầm nguy hiểm cần tránh
Nhiều người lầm tưởng rằng quả ngọt thì nhai cả hạt cũng không sao, hoặc tin vào những bài thuốc truyền miệng tự sắc lá, vỏ hoặc hạt sam hạt đỏ để phòng và chữa ung thư. Đây là quan niệm cực kỳ sai lầm và nguy hiểm. Dược chất taxol có trong cây tuy ức chế được tế bào ung thư nhưng có độc tính cao, chỉ được dùng dưới dạng hoạt chất tinh khiết theo chỉ định y khoa nghiêm ngặt [2, 4]. Tự ý nhai hạt hay sắc nước lá uống có thể dẫn đến nhiễm độc tế bào cấp tính.
Một hiểu lầm khác là cho rằng chim ăn được quả thì con người ăn toàn bộ quả cũng sẽ an toàn. Chim ăn quả chín chỉ tiêu hóa lớp cùi đỏ bên ngoài và đào thải nguyên vẹn hạt cứng qua đường tiêu hóa [1]. Hệ tiêu hóa của chim không làm vỡ vỏ hạt, do đó chim hấp thu dinh dưỡng từ áo hạt ngọt mà không bị giải phóng độc chất từ nhân hạt bên trong [1].
Ai nên thận trọng tuyệt đối?
- Trẻ nhỏ: Trẻ em rất dễ bị thu hút bởi những quả sam hạt đỏ chín mọng đẹp mắt trong vườn và có thói quen nuốt chửng hoặc nhai nát cả hạt cứng, dẫn đến nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng.
- Người dân trồng cây cảnh: Các gia đình trồng thông đỏ, sam hạt đỏ làm cảnh cần cảnh giác, không để người nhà tự ý hái quả ăn thử khi chưa hiểu rõ cấu tạo của quả.
- Bệnh nhân ung thư: Tuyệt đối không tự ý tìm kiếm lá, cành hay hạt sam hạt đỏ để ngâm rượu, sắc thuốc uống với hy vọng chữa bệnh, vì độc tính tế bào chưa qua tinh chế có thể gây tổn thương tạng nặng nề [4].
Lời khuyên an toàn và cách xử trí
Trong tự nhiên hoặc trong sân vườn gia đình, nếu có tiếp xúc với quả sam hạt đỏ chín, tốt nhất là không nên ăn nếu bạn không có kỹ năng tách rời hoàn toàn hạt cứng ra khỏi cùi thịt đỏ. Nghiên cứu xác nhận áo hạt an toàn trên động vật nhưng chỉ với dịch chiết tách biệt trong phòng thí nghiệm [3].
Nếu vô tình nếm thử phần cùi thịt đỏ mềm, chỉ ăn phần thịt ngọt và phải nhổ bỏ hoàn toàn hạt nguyên vẹn ra ngoài [1, 3]. Tuyệt đối không cắn vỡ, không nhai nát và không nuốt hạt. Nếu phát hiện trẻ nhỏ hoặc người thân vô tình nhai và nuốt phải hạt sam hạt đỏ, cần đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất kèm theo mẫu cành quả để bác sĩ chẩn đoán và theo dõi kịp thời.
Quả sam hạt đỏ mang vẻ đẹp cuốn hút với lớp áo hạt đỏ ngọt lành và an toàn, nhưng lại bao bọc một nhân hạt cùng cành lá chứa hoạt chất độc tính cực mạnh [1, 2, 3]. Hiểu đúng ranh giới sinh học giữa thịt quả và hạt giúp chúng ta chiêm ngưỡng loài cây quý này một cách an toàn và tránh xa những tai nạn ngộ độc đáng tiếc.