Thói quen gắp thức ăn cho nhau ngày Tết và nguy cơ lây vi khuẩn HP?

Nét đẹp gắp thức ăn ngày Tết và nỗi lo mang tên HP

Trong không khí sum họp ngày Tết cổ truyền, hình ảnh các thành viên gắp cho nhau miếng thịt gà ngon hay lát giò lụa thể hiện sự hiếu khách, quan tâm và gắn kết tình cảm. Mâm cỗ Tết ấm cúng với bát canh chung, đĩa thức ăn chung từ lâu đã trở thành thói quen ăn sâu vào nếp sống của nhiều thế hệ người Việt.

Tuy nhiên, cùng với sự nâng cao của nhận thức y tế, thói quen này đang khiến không ít người e ngại khi ngồi vào bàn tiệc. Nỗi sợ hãi lây nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) – tác nhân hàng đầu gây viêm loét dạ dày – khiến nhiều người ngần ngại nhận đồ ăn được gắp hoặc băn khoăn liệu hành động thân tình của mình có vô tình truyền mầm bệnh cho người thân hay không.

Dùng chung đũa có dễ lây vi khuẩn HP như lời đồn?

Để trả lời thẳng thắn cho thắc mắc này: Nguy cơ lây nhiễm vi khuẩn HP qua chiếc đũa ăn trên bàn tiệc thực tế ở mức thấp, chứ không quá dễ dàng bùng phát như nhiều lời truyền tai. Dù vi khuẩn HP có thể tồn tại trong khoang miệng, khả năng chúng bám dính vào đầu đũa sau khi gắp thức ăn và truyền sang người khác với lượng đủ gây bệnh là không cao.

Mặc dù vậy, điều đó không đồng nghĩa với việc nguy cơ lây nhiễm qua đường miệng hoàn toàn bằng không. Khoa học xác định vi khuẩn HP có thể truyền từ người sang người qua dịch tiết miệng, nhưng hành vi gắp thức ăn thông thường chỉ là một mắt xích rất nhỏ so với các con đường lây truyền dịch tễ rộng lớn hơn liên quan đến môi trường và lối sống.

Cơ chế vi khuẩn HP xâm nhập vào cơ thể

Helicobacter pylori là một trong những loại vi khuẩn phổ biến nhất trên thế giới, ước tính xuất hiện trong dạ dày của khoảng một nửa dân số toàn cầu ^[1]. Loài vi khuẩn này đã được công nhận là tác nhân sinh ung thư nhóm I đối với ung thư dạ dày và u lympho mô lympho liên quan niêm mạc dạ dày ^[2]. Con người hiện được xác định là nguồn chứa chính của vi khuẩn HP ^[3], ^[2].

Các nhà khoa học chỉ ra rằng vi khuẩn HP có thể lây lan qua bốn con đường chính: phân - miệng, miệng - miệng, dạ dày - miệng và qua dụng cụ nội soi can thiệp ^[3]. Ở con đường phân - miệng, vi khuẩn bài tiết qua phân có thể gây nhiễm bẩn nguồn nước và thực phẩm ^[3]. Ở con đường miệng - miệng, vi khuẩn cư trú tại mảng bám răng và nước bọt có thể truyền sang người khác qua tiếp xúc dịch miệng ^[3]. Con đường dạ dày - miệng thường xảy ra ở trẻ em khi tiếp xúc với dịch nôn ^[3]. Ngoài ra, vi khuẩn cũng có thể truyền qua thủ thuật y tế nếu dụng cụ nội soi không được tiệt trùng đúng chuẩn ^[3], ^[2].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về nước bọt và đũa ăn?

Để kiểm tra trực tiếp nguy cơ từ thói quen ăn uống bằng đũa, một nghiên cứu công bố năm 1999 đã tiến hành thu thập đũa đã qua sử dụng và mẫu nước bọt của các tình nguyện viên ^[4]. Trong số 69 người tham gia, có 45 người (tương đương 65%) được chẩn đoán nhiễm HP thông qua xét nghiệm hơi thở và huyết thanh ^[4]. Kết quả cho thấy phương pháp nuôi cấy đều âm tính, nhưng kỹ thuật PCR đã phát hiện vi khuẩn HP trong nước bọt của 15 người nhiễm bệnh (chiếm 33%) ^[4]. Tuy nhiên, xét nghiệm trên đũa đã qua sử dụng của 45 người này chỉ phát hiện duy nhất một trường hợp dương tính với HP, chiếm tỷ lệ 2% ^[4]. Khi kiểm tra 12 nhóm nước rửa đũa thu thập từ nhà ăn bệnh viện, kỹ thuật PCR phát hiện vi khuẩn trong 2 nhóm mẫu ^[4]. Từ kết quả này, các tác giả kết luận vi khuẩn HP rất hiếm khi được phát hiện trên đũa sau bữa ăn, do đó nguy cơ lây nhiễm qua việc dùng đũa là thấp ^[4].

Về sự hiện diện của HP trong khoang miệng, một nghiên cứu năm 2010 thực hiện trên 19 bệnh nhân có kết quả xét nghiệm hơi thở dương tính ^[5]. Kết quả phân tích phân tử Nested-PCR phát hiện vi khuẩn HP trong toàn bộ 100% mẫu nước bọt và mẫu thực quản của các bệnh nhân này ^[5]. Kỹ thuật hóa mô miễn dịch cũng ghi nhận sự hiện diện của vi khuẩn ở 15,8% mẫu mô thực quản ^[5]. Các nhà nghiên cứu nhận định nước bọt và thực quản có thể xem là những ổ chứa vi khuẩn HP ở người ^[5].

Trước đó, một nghiên cứu năm 1993 thực hiện trên quần thể trẻ em bằng xét nghiệm miễn dịch huỳnh quang gián tiếp cũng tìm thấy tế bào vi khuẩn có hình thái tương tự HP trong nước bọt ^[6]. Cụ thể, trong 25 trẻ có kết quả sinh thiết hang vị âm tính, có 4 trường hợp phát hiện vi khuẩn trong nước bọt và xét nghiệm huyết thanh sau đó cho thấy các em này thực tế đã nhiễm bệnh ^[6]. Nghiên cứu này củng cố giả thuyết rằng việc lây truyền HP từ người sang người qua nước bọt là hoàn toàn có thể xảy ra ^[6].

Bên cạnh yếu tố tiếp xúc trực tiếp, môi trường sống đóng vai trò then chốt trong sự lây lan của HP. Một nghiên cứu năm 2006 khảo sát trên 400 bệnh nhân có triệu chứng tại Hyderabad, Ấn Độ đã làm sáng tỏ các đường lây truyền cộng đồng ^[7]. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm HP tăng dần theo độ tuổi ^[7]. Đáng chú ý, có tới 71,6% người dùng nước máy đô thị có HP trong nước bọt và 73,5% có trong mẫu sinh thiết, trong khi ở nhóm dùng nước đun sôi hoặc nước lọc, tỷ lệ này chỉ là 12,6% ^[7]. Thói quen ăn uống cũng tạo ra sự khác biệt rõ rệt: những người thường xuyên ăn cơm nhà có tỷ lệ nhiễm HP trong nước bọt là 57,1% và trong sinh thiết là 57,7%, thấp hơn đáng kể so với những người hay ăn ngoài hàng quán với tỷ lệ lần lượt là 80% và 88% ^[7].

Về khía cạnh truyền nhiễm qua động vật, một nghiên cứu năm 2000 trên chuột nhắt trần nuôi chung lồng đã kiểm tra các phương thức lây lan ^[8]. Khi chuột chưa nhiễm sống chung với chuột đã nhiễm và tiếp xúc với phân của chúng, tỷ lệ lây truyền tự nhiên đạt 50% sau 2 tuần và 70% sau 4 tuần ^[8]. Ngược lại, ở nhóm chuột nuôi chung chỉ chia sẻ thức ăn và nước uống mà không tiếp xúc với phân, hoàn toàn không ghi nhận hiện tượng lây truyền vi khuẩn ^[8]. Điều này cho thấy đường phân - miệng giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong mô hình động vật ^[8].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu khoa học hiện nay đem lại cái nhìn toàn diện, giúp cộng đồng giải tỏa sự hoang mang quá mức về chiếc đũa ăn. Bằng chứng thực nghiệm khẳng định dù vi khuẩn có thể tìm thấy trong khoang miệng, lượng vi khuẩn bám lại trên bề mặt đũa gỗ hay đũa nhựa sau khi gắp thức ăn là rất nhỏ và khó tồn tại lâu ^[4].

Tuy nhiên, các dữ liệu này cũng có giới hạn nhất định. Nhiều nghiên cứu về sự hiện diện của vi khuẩn HP trong mảng bám răng và nước bọt có cỡ mẫu nhỏ hoặc sử dụng phương pháp xét nghiệm khác nhau, dẫn đến kết quả dao động lớn giữa các nhóm nghiên cứu ^[1]. Việc phát hiện DNA của vi khuẩn bằng kỹ thuật PCR nhạy bén không đồng nghĩa với việc các tế bào vi khuẩn đó còn sống và đủ độc lực để gây bệnh cho người khác ^[4], ^[5]. Do đó, các nhà khoa học vẫn nhấn mạnh cơ chế lây truyền chính xác của HP giữa người với người vẫn còn nhiều điểm chưa thực sự sáng tỏ hoàn toàn ^[5], ^[1], ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp trong ngày Tết

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần một lần gắp thức ăn bằng đũa của người nhiễm HP là bản thân chắc chắn sẽ bị lây bệnh ngay lập tức. Thực tế, như nghiên cứu năm 1999 đã chứng minh, tỷ lệ đũa mang vi khuẩn sau khi ăn chỉ khoảng 2% ^[4]. Sự lây truyền đòi hỏi lượng vi khuẩn đủ lớn và thường gắn liền với sự tiếp xúc thân mật, gần gũi lâu ngày trong gia đình thay vì chỉ qua một vài cái gắp lịch sự ^[2].

Một hiểu lầm khác là cho rằng việc tiệt trùng bát đũa ngày Tết có thể loại trừ hoàn toàn nguy cơ nhiễm khuẩn dạ dày. Dữ liệu dịch tễ cho thấy các nguồn lây lan bên ngoài như nước uống chưa qua đun sôi lọc kỹ và thực phẩm chế biến kém vệ sinh tại các hàng quán lề đường mới là những yếu tố có mối tương quan mạnh mẽ với tỷ lệ nhiễm HP ^[7]. Ngoài ra, việc vệ sinh răng miệng kém cũng khiến khoang miệng trở thành nơi trú ngụ thuận lợi cho vi khuẩn ^[1].

Những ai nên thận trọng trong bữa ăn chung?

Mặc dù rủi ro từ chiếc đũa là thấp, sự cẩn trọng không bao giờ thừa đối với một số đối tượng nhạy cảm. Những bệnh nhân đang điều trị viêm loét dạ dày tiến triển hoặc vừa hoàn thành phác đồ diệt HP cần chú ý giữ gìn để tránh tái nhiễm, vì vi khuẩn có xu hướng dễ tái phát hơn ở người còn mang mầm bệnh trong khoang miệng ^[1].

Trẻ nhỏ cũng là đối tượng cần được bảo vệ cẩn thận. Bằng chứng y học cho thấy tình trạng nhiễm HP chủ yếu bắt đầu từ giai đoạn thời thơ ấu ở các quốc gia đang phát triển ^[2]. Do hệ miễn dịch và hệ tiêu hóa của trẻ còn non nớt, người lớn tuyệt đối không nên mớm thức ăn, thổi nguội thức ăn trực tiếp hay dùng chung thìa đũa của mình để đút cho trẻ.

Ứng xử văn minh trên bàn ăn ngày Tết

Để giữ trọn không khí vui tươi, gắn kết mà vẫn đảm bảo an toàn vệ sinh tối đa, mỗi gia đình có thể linh hoạt điều chỉnh thói quen bày biện mâm cỗ Tết. Thay vì dùng đũa cá nhân đang ăn để gắp trực tiếp cho người khác, bạn có thể chủ động chuẩn bị thêm một đôi đũa chung hoặc một chiếc muỗng sạch đặt riêng tại từng đĩa thức ăn.

Bên cạnh đó, việc thực hiện ăn chín uống sôi đóng vai trò vô cùng thiết thực. Hãy luôn ưu tiên sử dụng nước đã đun sôi hoặc lọc kỹ thay vì dùng nước chưa qua xử lý, đồng thời hạn chế các món ăn đường phố không đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm ^[7]. Chăm sóc răng miệng sạch sẽ mỗi ngày cũng là biện pháp hữu hiệu giúp kiểm soát sự trú ngụ của vi khuẩn trong khoang miệng ^[1].

Lời kết

Thói quen gắp thức ăn cho nhau trong dịp Tết thể hiện nét đẹp văn hóa đậm chất tình cảm của người Việt. Các bằng chứng y học chỉ ra nguy cơ lây truyền vi khuẩn HP qua đũa ăn thông thường là rất thấp, vì vậy chúng ta không nên quá lo lắng đến mức biến bữa cơm sum họp thành sự e dè, xa cách. Một chút tinh tế trong việc sử dụng muỗng đũa chung gắp thức ăn và giữ gìn vệ sinh nguồn nước, thực phẩm sẽ giúp mọi gia đình đón Tết an lành, trọn vẹn niềm vui. Khi có các dấu hiệu đau dạ dày kéo dài hoặc nghi ngờ nhiễm bệnh, người dân nên đến cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và tư vấn điều trị phù hợp.