Uống bia rượu khi bụng đói ngày Tết nguy hiểm thế nào?

Những ngày Tết bận rộn, nhiều người thường vội vã đi chúc Tết từ sáng sớm mà chưa kịp ăn sáng, hoặc mải mê chuyện trò trên bàn tiệc mà nâng chén liên tục khi bụng còn hoàn toàn rỗng. Không ít người nghĩ rằng uống một vài ly rượu mừng lúc đói chỉ khiến bản thân "chóng mặt một chút", sau đó ăn bù là xong.

Tuy nhiên, khoa học đã chứng minh thói quen này tiềm ẩn rất nhiều rủi ro nghiêm trọng cho sức khỏe. Khi dạ dày trống rỗng, tốc độ tháo rỗng dạ dày tăng lên rõ rệt, đẩy toàn bộ lượng cồn nhanh chóng xuống ruột non – nơi cồn được hấp thu vào máu với tốc độ ồ ạt, dễ dẫn đến tình trạng ngộ độc cấp và nguy cơ hạ đường huyết nguy hiểm.

Cồn di chuyển và thẩm thấu trong cơ thể như thế nào?

Để hiểu vì sao uống rượu lúc đói lại nhanh say và độc hại hơn, trước hết chúng ta cần biết cách cồn đi vào hệ tuần hoàn. Rượu bia sau khi uống vào không được tiêu hóa như thức ăn thông thường. Ethanol (cồn) chỉ được hấp thu rất chậm qua niêm mạc dạ dày, nhưng lại được hấp thu cực kỳ nhanh chóng khi xuống tới ruột non ^[1].

Chính vì đặc tính này, tốc độ cồn ngấm vào máu phụ thuộc trực tiếp vào tốc độ làm rỗng của dạ dày ^[1]. Khi dạ dày rỗng, không có thức ăn giữ lại, van môn vị mở nhanh và chất lỏng chứa cồn sẽ nhanh chóng trôi tuột xuống ruột non ^[1]. Tại đây, diện tích bề mặt hấp thu khổng lồ của ruột non sẽ khiến nồng độ cồn trong máu tăng vọt trong thời gian ngắn, gây ra hiện tượng say xỉn cấp tính ^[1].

Ngược lại, khi có mặt thức ăn, quá trình tháo rỗng dạ dày bị chậm lại, cồn bị giữ lại lâu hơn ở dạ dày, từ đó làm giảm tốc độ hấp thu và hạ thấp đỉnh nồng độ cồn trong máu ^[1]. Sự thay đổi tốc độ làm rỗng dạ dày do sinh lý, bệnh lý hay dược lý đều ảnh hưởng sâu sắc đến tốc độ hấp thu này ^[1].

Nguy cơ hạ đường huyết và vòng xoắn luẩn quẩn khi bụng đói

Một mối nguy hiểm rất lớn khác của việc uống rượu bia khi bụng rỗng trong ngày Tết là tình trạng hạ đường huyết. Khi cơ thể đói, lượng dự trữ glycogen trong gan vốn đã ở mức thấp. Rượu bia lại gây ức chế quá trình tân tạo đường của gan, khiến đường huyết tụt dốc nhanh chóng.

Đáng lo ngại hơn, tình trạng hạ đường huyết lại kích thích dạ dày co bóp và tháo rỗng nhanh hơn nữa. Một nghiên cứu thực hiện năm 1995 trên 8 người khỏe mạnh đã so sánh tốc độ làm rỗng dạ dày giữa trạng thái đường huyết bình thường và trạng thái hạ đường huyết nhân tạo bằng kỹ thuật xạ hình ^[2].

Kết quả cho thấy, thời gian làm rỗng 50% lượng thức ăn dạng đặc (T50) giảm mạnh từ 43,0 ± 20,0 phút khi đường huyết bình thường xuống chỉ còn 16,3 ± 6,6 phút khi bị hạ đường huyết (p < 0.001) ^[2]. Tương tự, thời gian làm rỗng 50% đối với chất lỏng cũng rút ngắn từ 38,0 ± 21,2 phút xuống còn 15,4 ± 10,6 phút (p < 0.001) ^[2].

Điều này chỉ ra một vòng xoắn bệnh lý nguy hại: bụng đói uống rượu làm tăng nguy cơ hạ đường huyết; khi đường huyết tụt, dạ dày lại tháo rỗng nhanh gấp đôi, đẩy lượng cồn còn lại xuống ruột non nhanh hơn nữa, khiến người uống bị say xỉn nặng nề và kiệt sức nhanh chóng.

Nghiên cứu chứng minh: Thức ăn làm chậm hấp thu cồn ra sao?

Vai trò "lá chắn" của thức ăn đối với tốc độ hấp thu cồn đã được ghi nhận qua nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ.

Nghiên cứu công bố năm 1977 đã tiến hành thử nghiệm trên một nhóm người không có bệnh lý dạ dày - tá tràng bằng cách đưa 500ml dung dịch chứa 6,2% ethanol kèm chất chỉ thị vào dạ dày trong hai ngày liên tiếp ^[3]. Vào ngày thứ hai, ethanol được pha trong dung dịch glucose 10% nhằm làm chậm tốc độ tháo rỗng của dạ dày ^[3]. Sau 20 phút, dịch dạ dày được hút ra để kiểm tra và nồng độ ethanol trong máu tĩnh mạch ngoại vi được theo dõi từ phút thứ 10 đến phút thứ 90 ^[3].

Kết quả ghi nhận tốc độ hấp thu cồn và đường cong nồng độ cồn trong máu giảm rõ rệt khi tốc độ làm rỗng dạ dày bị trì hoãn ^[3]. Các nhà khoa học kết luận rằng khả năng dung nạp cồn bị chi phối lớn bởi tốc độ làm rỗng dạ dày, thói quen ăn uống và lượng thức ăn nạp vào ^[3].

Một thử nghiệm khác vào năm 1993 được tiến hành trên 9 người tình nguyện (6 nam, 3 nữ) dùng liều cồn 0,69 g/kg pha loãng thành nồng độ 15% và uống nhanh trong trung bình 12,1 phút ^[4]. Thử nghiệm chia làm 2 giai đoạn: Giai đoạn I uống ngay sau một bữa ăn lớn, Giai đoạn II uống sau khi nhịn đói khoảng 6 giờ ^[4].

Kết quả đo nồng độ cồn trong hơi thở (BrAC) mỗi 8 phút trong suốt 4 giờ cho thấy, dù thời gian đạt nồng độ cồn đỉnh trung bình ở cả hai trạng thái no và đói là khoảng 41 phút, nhưng tốc độ thải trừ cồn trung bình sau bữa ăn là 0,017 BrAC/giờ, thấp hơn đáng kể so với mức 0,020 BrAC/giờ khi bụng đói ^[4]. Tuy vậy, thời gian để hơi thở hoàn toàn hết cồn ở hai nhóm không chênh lệch nhiều (5,01 giờ ở người ăn no so với 5,05 giờ ở người nhịn đói) ^[4].

Gan chuyển hóa cồn chứ không phải dạ dày

Nhiều người lầm tưởng rằng dạ dày có thể "tiêu hóa" và phân giải bớt phần lớn lượng rượu uống vào nếu giữ rượu lại lâu. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy vai trò chuyển hóa bước đầu của dạ dày là rất nhỏ.

Nghiên cứu năm 1997 trên 5 nam giới được cho dùng liều cồn 0,15 g/kg đã xác định tỷ lệ hấp thu cồn tại dạ dày chỉ chiếm 10% khi uống với nước lã (lúc đói) và tăng lên 30% khi uống cùng thức ăn ^[5]. Dựa trên nồng độ cồn tại niêm mạc và động học enzym alcohol dehydrogenase, các nhà khoa học tính toán lượng cồn bị chuyển hóa tại niêm mạc dạ dày thực tế chưa tới 2% tổng liều ^[5].

Đồng thời, tỷ lệ chuyển hóa bước đầu qua gan chỉ đạt khoảng 4% khi uống cồn với nước, nhưng tăng lên 30% liều dùng khi có thức ăn đi kèm ^[5]. Hầu như toàn bộ quá trình chuyển hóa cồn bước đầu đều diễn ra tại gan, và thức ăn giúp cồn đi vào hệ tuần hoàn chậm rãi, giúp gan không bị quá tải đột ngột ^[5].

Tác động từ tốc độ làm rỗng dạ dày qua các yếu tố khác

Tốc độ dạ dày đẩy các chất xuống ruột ảnh hưởng mang tính quyết định đến nồng độ cồn trong máu, điều này cũng được kiểm chứng qua các tác nhân làm thay đổi nhu động dạ dày:

• Thuốc làm tăng co bóp dạ dày: Thử nghiệm năm 1993 trên 8 tình nguyện viên nam cho thấy khi dùng erythromycin (liều 3 mg/kg truyền tĩnh mạch) – một hoạt chất kích thích làm rỗng dạ dày nhanh – trước bữa ăn thử nghiệm gồm 330g thịt bò xay và 400ml nước cam chứa 0,5 g/kg cồn, tốc độ làm rỗng dạ dày tăng vọt (p < 0.001) ^[6]. Kéo theo đó, nồng độ cồn đỉnh trong máu tăng trung bình 40% (p < 0.01) và tổng lượng cồn hấp thu vào máu lớn hơn rõ rệt so với nhóm dùng nước muối sinh lý ^[6].
• Đồ uống pha chất tạo ngọt nhân tạo (nước ngọt "diet"): Nghiên cứu năm 2006 trên 8 nam giới khỏe mạnh so sánh việc uống rượu vodka (30g cồn trong 600ml) pha với nước ngọt thường chứa đường sucrose (tổng 478 kcal) và nước ngọt ăn kiêng dùng chất làm ngọt nhân tạo (225 kcal) ^[7]. Kết quả siêu âm cho thấy thời gian làm rỗng một nửa dạ dày khi dùng nước ngọt ăn kiêng nhanh hơn đáng kể so với nước thông thường (21,1 ± 9,5 phút so với 36,3 ± 15,3 phút, p < 0.01) ^[7]. Hậu quả là nồng độ cồn đỉnh trong máu tăng vọt lên 0,053 ± 0,006 g% so với mức 0,034 ± 0,008 g% ở nhóm dùng nước có đường thông thường (p < 0.001) ^[7].
• Khói thuốc lá: Một nghiên cứu năm 1991 trên 8 người khỏe mạnh hút 20-35 điếu thuốc/ngày cho thấy hút 4 điếu thuốc/giờ làm chậm thời gian tháo rỗng 50% dạ dày từ 37 phút lên 56 phút, dẫn đến nồng độ đỉnh cồn trong máu giảm xuống còn 11,1 mmol/l so với 13,5 mmol/l khi không hút thuốc ^[8]. Lượng thức ăn được tháo rỗng sau 30 phút cũng giảm từ 39% xuống 23% ^[8]. Dù vậy, việc dùng thuốc lá để hãm say là hoàn toàn sai lầm vì độc tính toàn diện của khói thuốc lên tim mạch và phổi.

Những hiểu lầm phổ biến khi nâng ly ngày Tết

"Uống chút rượu khai vị khi đói cho ấm bụng và kích thích tiêu hóa": Đây là quan niệm rất phổ biến nhưng sai lầm. Cồn đi vào dạ dày rỗng gây kích ứng trực tiếp niêm mạc, làm tăng tiết acid dịch vị gây cồn cào, nóng rát dạ dày và ngấm thẳng vào ruột non khiến bạn chếnh choáng chỉ sau một vài chén đầu tiên.

"Pha rượu với nước ngọt ăn kiêng sẽ nhẹ đầu hơn": Nhiều người chọn nước ngọt không đường hoặc nước ngọt "diet" để pha cùng rượu nhằm bớt calo. Nhưng như nghiên cứu đã chỉ ra, đồ uống dùng đường nhân tạo rời khỏi dạ dày nhanh hơn, đẩy nồng độ cồn trong máu lên cao hơn nhiều so với việc pha cùng nước có đường tự nhiên ^[7].

"Chỉ cần uống một ly nước lọc trước khi uống rượu là an toàn": Nước lọc chỉ đóng vai trò cấp ẩm, dịch chuyển rất nhanh qua dạ dày và không hề có tác dụng giữ cồn lại như một bữa ăn thực thụ ^[5].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

• Người mắc bệnh đái tháo đường: Nhóm đối tượng này có nguy cơ hạ đường huyết nghiêm trọng đe dọa tính mạng nếu uống rượu khi đói, do thuốc hạ đường huyết kết hợp với cồn làm ức chế sản xuất glucose từ gan.
• Người có tiền sử viêm loét dạ dày, tá tràng: Niêm mạc dạ dày không được thức ăn che chở sẽ bị cồn tấn công trực tiếp, dễ kích hoạt các cơn đau cấp hoặc xuất huyết tiêu hóa.
• Người đang dùng thuốc ảnh hưởng đến nhu động ruột: Những người dùng các thuốc làm tăng nhu động đường tiêu hóa có thể khiến rượu bị hấp thu nhanh gấp nhiều lần ^[6]. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi sử dụng bất kỳ đồ uống có cồn nào.

Lời khuyên áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe ngày Tết

Để những cuộc vui đầu năm không biến thành tai họa sức khỏe, bạn nên ghi nhớ các nguyên tắc đơn giản sau:

• Ăn lót dạ trước khi ra khỏi nhà: Trước khi bắt đầu đi chúc Tết, hãy ăn một bữa nhỏ giàu dinh dưỡng (như bánh chưng, một bát phở, súp hoặc cơm). Sự có mặt của thức ăn đặc sẽ làm chậm quá trình tháo rỗng dạ dày, giúp kiểm soát tốc độ ngấm cồn vào máu [1, 2].
• Không nâng ly khi đĩa thức ăn còn trống: Trên bàn tiệc, hãy tạo thói quen gắp thức ăn, ăn một vài món trước khi chạm ly.
• Tránh dùng các loại nước giải khát ăn kiêng để pha rượu: Ưu tiên nước lọc xen kẽ giữa các chén rượu và hạn chế dùng chất tạo ngọt nhân tạo khi uống đồ có cồn ^[7].
• Uống chậm rãi: Uống từng ngụm nhỏ, kéo giãn khoảng cách giữa các lần uống để gan có đủ thời gian chuyển hóa.

Rượu bia ngày Tết chỉ nên dừng lại ở mức giao lưu văn hóa, chúc tụng may mắn. Tuyệt đối không để bụng rỗng khi nâng chén và luôn chủ động lắng nghe cơ thể, bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình trong dịp năm mới.