Nhiều vận động viên tìm kiếm thực đơn thi đấu vừa giàu năng lượng vừa bảo vệ tim mạch. Chế độ ăn DASH vốn nổi tiếng kiểm soát huyết áp thường được cân nhắc cho mục tiêu này. Tuy nhiên, việc áp dụng DASH ở mức năng lượng cao như 4000 kcal trong ngày thi đấu đòi hỏi căn cứ khoa học rõ ràng.

Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá thực đơn DASH 4000 kcal dành riêng cho ngày thi đấu của vận động viên. Dữ liệu hiện có về DASH chủ yếu thực hiện trên người trưởng thành, người mắc đái tháo đường nhằm kiểm soát chuyển hóa ở mức 2000 kcal [1], [2]. Các hướng dẫn dinh dưỡng ngày thi đấu hiện nay chủ yếu dựa trên nghiên cứu tổng quan về vận động viên sức bền [3], [4].

Có thực đơn DASH 4000 kcal cho ngày thi đấu không?

Các nghiên cứu can thiệp của chế độ ăn DASH tập trung vào mục tiêu phòng ngừa và kiểm soát bệnh mạn tính [5], [6]. Thử nghiệm ngẫu nhiên chéo trên 89 người bệnh đái tháo đường típ 2 dùng thực đơn DASH4D kiểm soát natri chỉ xây dựng ở mức 2000 kcal mỗi ngày [2]. Can thiệp này giúp giảm glucose trung bình 11,1 mg/dl nhưng không đo lường trên đối tượng vận động viên vận động cường độ cao [2].

Nhu cầu năng lượng ở người trẻ thông thường chỉ đạt trung bình 2943 kcal/ngày ở nam và 2272 kcal/ngày ở nữ [7]. Mức 4000 kcal hay cao hơn chỉ xuất hiện trong bối cảnh thể thao chuyên nghiệp [3]. Do đó, việc xây dựng một thực đơn chuẩn DASH ở mức 4000 kcal cho ngày thi đấu hoàn toàn là giả định ngoại suy, chưa được kiểm chứng lâm sàng [3], [5].

Nhu cầu dinh dưỡng vận động viên ngày thi đấu

Vận động viên thi đấu các môn phối hợp tiêu hao lượng calo rất lớn, có thể vượt 7000 kcal/ngày trong các giai đoạn tập luyện căng thẳng [3]. Carbohydrate là nguồn nhiên liệu chính, đòi hỏi lượng nạp từ 6 đến 12 g/kg thể trọng mỗi ngày tùy theo cường độ [3]. Khác biệt lớn nhất giữa vận động viên và người bình thường chính là tổng năng lượng calo cần nạp [4].

Nhu cầu protein của vận động viên sức bền cần đạt 1,6 g/kg/ngày [3]. Nghiên cứu khuyến nghị chia nhỏ các bữa ăn có khoảng 0,3 g protein/kg thể trọng sau mỗi 3 đến 4 giờ [3]. Trước các phiên tập quan trọng hoặc trước thi đấu, bữa ăn chuẩn bị cần cung cấp khoảng 1,2 g carbohydrate/kg và 0,3 g protein/kg để tối ưu hóa năng lượng và phục hồi cơ bắp [3].

Điều chỉnh tỷ lệ đa lượng theo mô hình DASH

Chế độ ăn DASH truyền thống chú trọng ngũ cốc nguyên hạt, rau quả và sữa ít béo [6], [2]. Trong nghiên cứu can thiệp trên thanh thiếu niên đái tháo đường típ 1, mô hình DASH được điều chỉnh (DASH-D) với tỷ lệ: 50% năng lượng từ carbohydrate, 30% từ chất béo và 20% từ chất đạm [1]. Sự phân bổ này giúp bữa ăn cân bằng hơn và gần với thói quen ăn uống thực tế [1].

Để kiểm soát đường huyết và áp lực tiêu hóa, nghiên cứu này đưa ra quy tắc tính toán carbohydrate hữu dụng [1]. Với các bữa ăn chứa trên 5 g chất xơ, lượng chất xơ sẽ được trừ khỏi tổng lượng carbohydrate [1]. Điều này cho thấy khi nạp lượng calo lớn từ thực vật, hàm lượng chất xơ cần được theo dõi sát sao để không gây cản trở hấp thu [1].

Lầm tưởng thường gặp về dinh dưỡng ngày thi đấu

Nhiều người tin rằng một chế độ ăn đặc biệt vào đúng ngày thi đấu sẽ giúp vượt trội đối thủ [4]. Y văn khẳng định quan niệm này thiếu cơ sở khoa học, mọi thay đổi khẩu phần đột ngột đều tiềm ẩn rủi ro [4]. Cả vận động viên lẫn người không tập luyện đều cần một chế độ ăn cân bằng lâu dài từ các nhóm thực phẩm cơ bản [4].

Chế độ ăn DASH giàu thực vật hỗ trợ giảm phát thải khí nhà kính nhưng thường có chi phí mua sắm cao hơn khoảng 18% [6]. Việc cố gắng ép một mô hình dinh dưỡng phòng bệnh vào ngày thi đấu mà không qua giai đoạn làm quen có thể gây xáo trộn tiêu hóa [4]. Đánh giá chất lượng bữa ăn đơn lẻ qua chỉ số DASH hay các chỉ số khác cũng cho thấy sự dao động rất lớn, chưa thể khẳng định một bữa ăn đơn lẻ quyết định thành tích thể thao [8].

Điều nghiên cứu chưa trả lời được

Tài liệu hiện tại không có dữ liệu về cách tăng mật độ năng lượng từ ngũ cốc và hạt trong thực đơn DASH 4000 kcal mà không gây quá tải thể tích tiêu hóa. Nghiên cứu chưa đo lường tác động của lượng chất xơ khổng lồ khi tiêu thụ 4000 kcal toàn phần từ thực đơn DASH lên hệ tiêu hóa vận động viên. Khoảng trống nghiên cứu về dinh dưỡng chuyên biệt cho từng môn thể thao thi đấu vẫn còn rất lớn [3].

Ai nên thận trọng?

Vận động viên có đường tiêu hóa nhạy cảm không nên đột ngột tăng lượng hạt, ngũ cốc nguyên hạt giàu chất xơ ngay trước giờ thi đấu [1], [4]. Nhóm vận động viên sức bền cũng đối mặt nguy cơ thiếu hụt vi chất như sắt và vitamin D nếu chỉ tập trung vào calo mà không kiểm tra tình trạng dinh dưỡng định kỳ [3]. Những người có bệnh lý chuyển hóa đi kèm cần có sự giám sát của chuyên gia y tế khi điều chỉnh lượng thức ăn lớn [1], [5], [2].

Cách áp dụng thực tế từ bằng chứng

Vận động viên cần tính toán năng lượng dựa trên cân nặng và giáo án vận động thay vì áp dụng máy móc một con số cố định [3], [5]. Chia nhỏ khẩu phần thành các bữa cách nhau 3 đến 4 giờ giúp việc nạp năng lượng ổn định hơn [3]. Mọi thử nghiệm về loại thực phẩm giàu năng lượng cần được thực hiện trong giai đoạn tập luyện, không thử nghiệm thực đơn mới vào ngày thi đấu chính thức [4].

Người tham gia thi đấu nên chuẩn bị bữa ăn trước vận động có tỷ lệ carbohydrate và protein hợp lý theo hướng dẫn chuyên môn [3]. Khi chế độ ăn chứa nhiều thực vật và hạt, cần lưu ý lượng chất xơ thực tế để tránh cảm giác đầy bụng [1]. Việc tham khảo ý kiến bác sĩ thể thao hoặc chuyên gia dinh dưỡng là điều cần thiết trước khi xây dựng thực đơn năng lượng cao.