Sau chấn thương gãy xương, nhiều người thường có tâm lý kiêng khem quá mức hoặc vội vã bồi bổ bằng những món truyền thống như cháo chân giò, canh xương hầm. Liệu việc xây dựng một thực đơn dinh dưỡng giàu canxi có thực sự rút ngắn thời gian liền xương và thúc đẩy mô xương phục hồi hay không?
Câu trả lời là dinh dưỡng đóng vai trò cốt lõi trong suốt quá trình tạo can xương và tái cấu trúc mô. Cung cấp đủ canxi kết hợp với các dưỡng chất hỗ trợ giúp hình thành mô sụn, khoáng hóa can xương cứng và ngăn chặn hiện tượng mất chất khoáng ở các vùng xương lành lặn khác.
Diễn tiến tự nhiên của quá trình phục hồi sau gãy xương
Quá trình liền xương diễn ra qua các giai đoạn sinh học nối tiếp và đan xen nhau để tái tạo lại cấu trúc ban đầu [1]. Ngay khi chấn thương xuất hiện, giai đoạn viêm khởi phát đi kèm việc tạo cục máu đông giữa các mảnh gãy, tạo vi môi trường giải phóng nhiều yếu tố tăng trưởng và cytokine [1]. Tế bào chết do tổn thương mô sẽ được dọn dẹp, đồng thời mạng lưới protein và mô hạt phát triển giúp mạch máu xâm nhập vào ổ máu tụ [2]. Giai đoạn viêm này thường kéo dài khoảng 1-2 tuần, trên phim chụp X-quang độ cản quang có thể giảm nhẹ do hiện tượng tiêu xương sinh lý [2].
Tiếp theo là giai đoạn sửa chữa mô kéo dài từ 2-3 tuần sau đó, nơi các tế bào gốc trung mô biệt hóa thành nguyên bào sụn và nguyên bào xương [1], [2]. Các tế bào này tạo ra chất nền hữu cơ gồm mô sợi và mô sụn, hình thành nên can mềm [2]. Khi chất nền sụn hình thành đầy đủ, quá trình khoáng hóa diễn ra kích hoạt quá trình tạo xương, biến can mềm thành can xương cứng ban đầu [1]. Sự lắng đọng canxi tại mô can xương bắt đầu hiển thị mờ trên phim X-quang sau 2-3 tuần và giai đoạn này thường kéo dài từ 4 đến 16 tuần [2].
Cuối cùng là giai đoạn tái cấu trúc, một tiến trình dài hạn nhằm định hình lại can xương nguyên phát thành xương phiến vững chắc [1]. Quá trình này giúp mô xương phục hồi lại cấu trúc vỏ xương bình thường theo định luật Wolff dựa trên tải trọng cơ học thực tế [1], [2].
Canxi và cơ chế bảo vệ khung xương toàn thân
Khi một ổ gãy xuất hiện, cơ thể có nhu cầu khoáng chất cấp tính tại chỗ để phục vụ quá trình khoáng hóa can xương [3]. Nếu lượng canxi từ chế độ ăn uống hàng ngày không cung cấp đủ, cơ thể bắt buộc phải huy động canxi dự trữ từ các xương lành lặn trên khắp bộ khung để bù đắp [3]. Hiện tượng tái cấu trúc toàn thân gia tăng sau chấn thương có thể dẫn tới sự suy giảm mật độ khoáng xương (BMD) nghiêm trọng ở các vị trí không bị gãy [3].
Nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy chuột bị thiếu hụt canxi và khoáng chất trong khẩu phần ăn bị mất xương nhiều hơn ở các đốt sống thắt lưng sau phẫu thuật xương đùi so với nhóm ăn uống đầy đủ [3]. Ngược lại, việc bổ sung canxi giúp làm giảm hoạt động của hủy cốt bào và tăng thể tích bè xương cũng như mật độ khoáng xương ở các đốt sống thắt lưng [3].
Một nghiên cứu trên chuột hoang dã (WT) cho thấy việc bổ sung canxi gluconate trong 4 tuần làm tăng mật độ khoáng xương và hàm lượng canxi trong can xương, giúp nâng cao độ bền cơ học của vị trí gãy [4]. Đáng chú ý, nồng độ hormone tuyến cận giáp (PTH) trong huyết thanh không bị tăng lên sau chấn thương ở nhóm chuột được bổ sung canxi [4]. Điều này chứng minh rằng khi khẩu phần ăn giàu canxi, cơ thể không cần phải kích hoạt giải phóng canxi từ khung xương nguyên vẹn để phục vụ việc liền xương tại chỗ [4].
Vitamin D: Mắt xích không thể tách rời của canxi
Canxi không thể phát huy hiệu quả tối đa nếu thiếu đi vai trò hỗ trợ của vitamin D trong quá trình khoáng hóa can xương [5]. Vitamin D phát huy tác động thông qua trục nội tiết điều hòa cân bằng canxi, đảm bảo nguồn cung cấp khoáng chất ổn định cho ổ gãy [5]. Bên cạnh đó, vitamin D dạng có hoạt tính sinh học 1,25(OH)2D3 còn gắn trực tiếp vào thụ thể vitamin D (VDR) trên nguyên bào xương [5].
Sự gắn kết này thúc đẩy quá trình biệt hóa của nguyên bào xương và đẩy mạnh khoáng hóa, thể hiện qua sự gia tăng hoạt tính của enzyme kiềm phosphatase (ALP) [5]. Trong các nghiên cứu bổ sung canxi và vitamin D, biểu hiện của VDR và ALP trong mô can xương đều tăng lên rõ rệt [5]. Ngoài ra, nồng độ của yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi 23 (FGF23) cũng cho thấy sự thay đổi chuyển hóa tích cực nhằm điều hòa khoáng chất trong giai đoạn phục hồi [5].
Bằng chứng lâm sàng ở người cũng ghi nhận tầm quan trọng của sự phối hợp này. Một báo cáo lâm sàng năm 2014 mô tả trường hợp một bé trai bị gãy lại xương quay do thiếu hụt vitamin D [6]. Sau khi được bổ sung vitamin D kết hợp cùng canxi, hình ảnh đánh giá trên phim X-quang cho thấy can xương hình thành rõ rệt [6]. Ở người trưởng thành, nghiên cứu theo dõi sau gãy xương chi trên hoặc chi dưới ghi nhận nhóm được dùng canxi và vitamin D duy trì sự gia tăng mật độ khoáng xương cột sống thắt lưng trong năm đầu tiên, trái ngược với sự sụt giảm ở nhóm không được bổ sung [3]. Tương tự, bệnh nhân gãy khớp háng có lượng canxi và vitamin D thấp trong máu bị mất mật độ khoáng xương nhiều hơn ở cột sống và cổ xương đùi đối bên [3].
Chế độ ăn kiêng khem ảnh hưởng thế nào đến xương gãy?
Nhiều người bệnh do mệt mỏi hoặc lo ngại tăng cân trong thời gian hạn chế vận động đã vô tình cắt giảm lượng thức ăn hàng ngày. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy việc hạn chế calo và thiếu hụt dinh dưỡng gây ra những xáo trộn nghiêm trọng đối với chuyển hóa mô xương [1]. Sự thiếu hụt năng lượng làm mất cân bằng quá trình chu chuyển xương, khiến sự tạo xương giảm đi trong khi tiêu xương lại gia tăng [1].
Tình trạng dinh dưỡng kém dẫn đến sự sụt giảm của nồng độ leptin và yếu tố tăng trưởng insulin (IGF), gây ra những biến đổi tiêu cực trên cả cấu trúc vi mô vỏ xương và bè xương, từ đó làm giảm độ bền cơ học [1]. Dù cơ thể luôn có cơ chế thích nghi, quá trình liền xương vẫn bị tổn hại nghiêm trọng nếu khẩu phần ăn bị giới hạn năng lượng tổng thể [1].
Ngược lại, nghiên cứu thực nghiệm năm 2011 trên chuột cho thấy sự gia tăng quá trình tạo xương làm đẩy nhanh tốc độ hình thành can màng xương và tái cấu trúc mô can [7]. Vùng tế bào sụn tăng lên và quá trình khoáng hóa xuất hiện sớm hơn, mang lại độ bền cơ học tốt hơn cho xương tổn thương [7]. Trong giai đoạn này, một số yếu tố nội sinh như calcitonin cũng tham gia kích thích giai đoạn sụn, thúc đẩy tân tạo mạch máu và ngăn chặn mất xương do bất động kéo dài [8].
Hiểu lầm thường gặp khi tẩm bổ cho người gãy xương
Một hiểu lầm rất phổ biến là chỉ cần tập trung uống nước hầm xương hay ninh chân giò là xương sẽ nhanh liền. Thực tế, nước hầm xương chứa rất ít canxi khả dụng sinh học và chủ yếu cung cấp chất béo bão hòa, không đủ đáp ứng nhu cầu gia tăng khoáng chất của cơ thể sau gãy xương [3].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm gãy xương chỉ cần bất động tuyệt đối trong mọi giai đoạn. Dù lực cắt ngang có thể gây hại cho can mềm đang hình thành trong giai đoạn đầu, lực nén cơ học dọc trục theo định luật Wolff lại là yếu tố sinh học cần thiết để định hướng lại bè xương và tái khoáng hóa vỏ xương ở giai đoạn can cứng [1], [2].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng cơ thể sẽ tự lấy canxi từ các xương khác bù đắp mà không gây hệ lụy gì. Cơ chế "tự bù" này thực chất là nguyên nhân gây ra tình trạng mất xương sau chấn thương toàn thân, làm xương ở các vị trí lành bị xốp hóa và yếu đi [4], [3].
Ai nên thận trọng khi xây dựng thực đơn phục hồi?
Những người có tình trạng giảm acid dịch vị dạ dày cần đặc biệt lưu ý về khả năng hấp thu canxi [4]. Khi nồng độ acid dạ dày suy giảm, sự hấp thu một số hợp chất canxi thông thường bị cản trở, đòi hỏi phải lựa chọn các dạng canxi dễ hòa tan hơn ở môi trường pH trung tính như canxi gluconate để đảm bảo hiệu quả phục hồi [4].
Người cao tuổi bị loãng xương hoặc phụ nữ sau mãn kinh bị suy giảm estrogen có hoạt động của hủy cốt bào rất mạnh [4], [7]. Nhóm đối tượng này cần có sự giám sát y tế chặt chẽ khi điều chỉnh chế độ dinh dưỡng để vừa cung cấp đủ khoáng chất cho ổ gãy, vừa ngăn ngừa mất khối lượng xương toàn thân [4], [3].
Bệnh nhân có tiền sử bệnh thận, rối loạn chuyển hóa canxi, sỏi thận hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị đặc thù cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tự ý áp dụng chế độ ăn tăng cường canxi liều cao.
Gợi ý kế hoạch dinh dưỡng thực tế thúc đẩy can xương
Để hỗ trợ quá trình liền xương và hạn chế mất khoáng xương toàn thân, chế độ ăn hàng ngày cần tập trung vào các nhóm thực phẩm giàu canxi và các yếu tố đồng vận chuyển.
Nên đa dạng hóa nguồn canxi từ thực phẩm tự nhiên như sữa, sữa chua, phô mai, các loại đậu hạt, rau lá xanh thẫm và cá nhỏ ăn được cả xương. Việc cung cấp canxi đều đặn qua các bữa ăn trong ngày giúp duy trì nồng độ canxi ổn định, hạn chế sự tăng tiết của hormone PTH gây tiêu xương [4].
Đảm bảo cung cấp đủ vitamin D thông qua tiếp xúc ánh nắng mặt trời hợp lý hoặc từ các nguồn thực phẩm như trứng, cá béo để kích hoạt thụ thể VDR trên nguyên bào xương [5]. Đồng thời, cần nạp đủ lượng năng lượng tổng thể từ đạm, chất bột đường và chất béo lành mạnh, tránh việc ăn kiêng giảm cân đột ngột làm tụt giảm các yếu tố tăng trưởng IGF và leptin [1].
Dinh dưỡng đầy đủ và cân đối là nền tảng sinh học vững chắc giúp đẩy nhanh tốc độ can xương và bảo toàn độ chắc khỏe của bộ khung. Người bệnh cần phối hợp chế độ ăn giàu canxi, vitamin D với việc vận động phục hồi chức năng đúng thời điểm theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị.