Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, không ít người phải đối mặt với tình trạng ngứa mũi, hắt hơi liên tục, đỏ mắt hay khó thở. Trước sự phiền toái dai dẳng của bệnh lý này, nhiều người thắc mắc liệu việc thay đổi thói quen ăn uống, đặc biệt là áp dụng thực đơn kháng viêm kiểu Địa Trung Hải giàu rau xanh và dầu ô liu, có thể xoa dịu các đợt bùng phát dị ứng hay không.
Câu trả lời dựa trên các dữ liệu khoa học là chế độ ăn Địa Trung Hải có ghi nhận mối liên hệ tích cực trong việc giảm bớt một số triệu chứng đường hô hấp và viêm mũi dị ứng ở một số nhóm đối tượng, nhưng hiệu quả không mang tính tuyệt đối và không thể thay thế cho phác đồ điều trị y khoa.
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về chế độ ăn Địa Trung Hải
Trong những thập kỷ gần đây, các bệnh lý dị ứng như hen suyễn, viêm mũi dị ứng hay chàm thể tạng đang có xu hướng gia tăng rõ rệt, đặc biệt là ở nhóm trẻ em [1]. Một trong những nguyên nhân dưới góc độ môi trường được chỉ ra là sự thay đổi trong thói quen ăn uống thường ngày [1]. Chế độ ăn kiểu phương Tây hiện đại ngày nay tập trung phần lớn vào các thực phẩm chế biến sẵn, thực phẩm biến đổi, bảo quản và vận chuyển qua quãng đường xa [1].
Bên cạnh đó, khẩu phần ăn hiện đại còn chứa nhiều chất béo bão hòa từ đồ ăn nhanh như bánh mì kẹp thịt, hàm lượng đường cao từ nước ngọt giải khát, cùng lượng lớn thịt đỏ và các sản phẩm từ sữa nguyên kem béo [1], [2]. Ngược lại, thực đơn truyền thống Địa Trung Hải lại ưu tiên các loại thực phẩm tươi được sản xuất tại địa phương, dùng ngay sau thu hoạch [1]. Mô hình ăn uống này tập trung vào ngũ cốc nguyên hạt chưa tinh chế, nhiều rau xanh, trái cây tươi, sử dụng vừa phải các sản phẩm từ sữa và giảm tối đa lượng thịt đỏ [2].
Chế độ ăn Địa Trung Hải có thực sự làm giảm dị ứng theo mùa?
Dị ứng theo mùa, thường biểu hiện dưới dạng viêm mũi dị ứng hoặc kích ứng kết mạc mắt, xảy ra khi hệ miễn dịch phản ứng quá mức với các tác nhân từ môi trường như phấn hoa, nấm mốc hoặc bụi bặm. Nhiều người kỳ vọng rằng việc chuyển sang chế độ ăn Địa Trung Hải sẽ ngay lập tức dập tắt các phản ứng khó chịu này.
Tuy nhiên, các dữ liệu tổng hợp cho thấy bức tranh đa chiều. Dù việc duy trì chế độ ăn giàu thực vật giúp cải thiện đáng kể một số triệu chứng hô hấp và dị ứng ở trẻ nhỏ, các nghiên cứu quy mô lớn lại chỉ ra rằng chế độ ăn này chưa thể hiện tác dụng phòng ngừa rõ ràng đối với bệnh chàm thể tạng hay tình trạng cơ địa dị ứng tổng thể [1]. Bằng chứng đối với bệnh viêm mũi dị ứng giữa các nghiên cứu vẫn còn tồn tại những điểm chưa đồng nhất [3]. Do đó, chế độ ăn Địa Trung Hải nên được nhìn nhận như một biện pháp hỗ trợ lối sống nhằm giảm tải tình trạng viêm mạn tính của cơ thể, hơn là một giải pháp đặc trị tức thì cho các cơn dị ứng cấp tính.
Cơ chế chống viêm và chống oxy hóa tác động đến hệ miễn dịch
Lý do thực đơn Địa Trung Hải thu hút sự quan tâm của giới khoa học nằm ở hàm lượng dưỡng chất có khả năng kháng viêm tự nhiên. Khẩu phần ăn phương Tây chứa hàm lượng cao các axit béo không bão hòa đa và axit béo omega-6, vốn là những yếu tố nguy cơ thúc đẩy phản ứng viêm trong các bệnh mạn tính và dị ứng [2]. Khi cơ thể tiêu thụ quá nhiều chất béo chế biến sẵn, hệ thống miễn dịch dễ rơi vào trạng thái kích thích liên tục.
Ngược lại, chế độ ăn Địa Trung Hải đóng vai trò bảo vệ nhờ vào đặc tính chống oxy hóa dồi dào và khả năng điều hòa miễn dịch [2]. Chế độ ăn này có mối liên hệ nghịch với các dấu ấn sinh học tiền viêm trong cơ thể, giúp hạn chế sự lan rộng của các phản ứng viêm mạn tính [3]. Các chất chống oxy hóa tự nhiên có trong rau củ quả tươi giúp bảo vệ tế bào biểu mô đường hô hấp trước sự tấn công của các gốc tự do, từ đó hỗ trợ giảm bớt sự nhạy cảm quá mức của niêm mạc mũi và phế quản [3].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả thực tế?
Để làm rõ tác động của mô hình ăn uống này, nhiều nghiên cứu dịch tễ học và lâm sàng đã được triển khai trên các nhóm quần thể khác nhau.
Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện năm 2004 tại vùng Mexicali, Mexico trên 1.476 trẻ em từ 6 đến 7 tuổi đã tiến hành thu thập dữ liệu khẩu phần ăn trong 12 tháng của trẻ và thời kỳ mang thai của người mẹ [4]. Kết quả cho thấy trẻ duy trì chế độ ăn Địa Trung Hải giảm đáng kể nguy cơ từng mắc bệnh hen (tỷ số chênh OR = 0,60), từng khò khè (OR = 0,64), từng viêm mũi (OR = 0,41), từng hắt hơi (OR = 0,79), hắt hơi hiện tại (OR = 0,71) và giảm triệu chứng ngứa, chảy nước mắt hiện tại (OR = 0,63) [4]. Tuy nhiên, chế độ ăn của người mẹ trong thai kỳ lại không cho thấy mối liên hệ rõ rệt với việc giảm nguy cơ ở trẻ, ngoại trừ triệu chứng hắt hơi hiện tại với chỉ số OR là 0,71 [4].
Tại Hy Lạp, một nghiên cứu cắt ngang trên 690 trẻ em từ 7 đến 18 tuổi ở vùng nông thôn đảo Crete ghi nhận có tới 80% trẻ ăn trái cây tươi và 68% ăn rau xanh ít nhất hai lần mỗi ngày [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc tiêu thụ các nông sản địa phương như nho, cam, táo và cà chua tươi có tác dụng bảo vệ trẻ khỏi tình trạng khò khè và viêm mũi [5]. Đặc biệt, thói quen ăn nhiều các loại hạt giúp giảm nguy cơ khò khè với OR = 0,46 [5]. Ngược lại, việc sử dụng bơ thực vật (margarine) làm tăng gấp đôi nguy cơ khò khè (OR = 2,19) và tăng nguy cơ viêm mũi dị ứng (OR = 2,10) [5]. Mức độ tuân thủ cao chế độ ăn Địa Trung Hải bảo vệ trẻ khỏi viêm mũi dị ứng với OR = 0,34 [5].
Một nghiên cứu khác khảo sát trên 700 trẻ em từ 10 đến 12 tuổi tại 18 trường học ở Athens, Hy Lạp cũng khẳng định việc tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải tỷ lệ nghịch với khả năng xuất hiện các triệu chứng hen suyễn [2]. Ở nhóm người trưởng thành, dữ liệu lâm sàng ghi nhận việc duy trì chế độ ăn Địa Trung Hải giúp giảm tới 78% nguy cơ mắc hen suyễn không kiểm soát (OR = 0,22; khoảng tin cậy 95%: 0,05 - 0,85; P = 0,028) [2].
Lợi ích ghi nhận và những hạn chế của bằng chứng hiện có
Tổng hợp từ 4 nghiên cứu tại các quốc gia Địa Trung Hải như Tây Ban Nha, Hy Lạp và 1 nghiên cứu tại Mexico cho thấy việc gắn bó với chế độ ăn Địa Trung Hải trong giai đoạn thơ ấu mang lại lợi ích rõ rệt đối với triệu chứng hen và viêm mũi dị ứng [6]. Các nhóm thực phẩm đóng góp vào tác dụng bảo vệ bao gồm cá, trái cây, rau xanh, các loại đậu, hạt và ngũ cốc; trong khi thịt đỏ, bơ thực vật và đồ ăn vặt rác (junk food) lại là những yếu tố gây bất lợi [6].
Tuy vậy, giới chuyên môn cũng chỉ ra nhiều khoảng trống của y văn hiện tại. Một đánh giá tổng quan dạng ô dù (umbrella review) công bố năm 2024 tổng hợp từ 11 tổng quan hệ thống trên trẻ em và thanh thiếu niên từ 6 đến 19 tuổi khẳng định: dù chế độ ăn Địa Trung Hải đóng vai trò bảo vệ chống hen phế quản nhờ các thành phần giàu chất chống oxy hóa, nhưng bằng chứng về tác động đối với các bệnh dị ứng như viêm mũi và chàm thể tạng vẫn chưa thực sự nhất quán [3].
Hơn nữa, phần lớn các dữ liệu bảo vệ đường thở chỉ thể hiện trên triệu chứng khò khè lâm sàng, trong khi tác động thực tế của chế độ ăn lên chức năng phổi hay tình trạng tăng phản ứng phế quản vẫn còn nhiều nghi vấn [1]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng nhằm khẳng định chắc chắn liệu việc can thiệp bằng chế độ ăn Địa Trung Hải có thể phòng ngừa hoặc nâng cao khả năng kiểm soát lâm sàng bệnh viêm mũi dị ứng và viêm da hay không [1].
Những hiểu lầm phổ biến khi áp dụng chế độ ăn kháng viêm
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống dầu ô liu hoặc bổ sung thật nhiều viên vi chất là có thể ngăn ngừa dị ứng. Tuy nhiên, các chuyên gia dinh dưỡng khuyến cáo không nên lạm dụng các chất bổ sung vi chất, chất chống oxy hóa hay viên uống axit béo chuỗi dài mà nên ưu tiên phương pháp tiếp cận từ thực phẩm toàn phần trong tự nhiên, ngoại trừ trường hợp bổ sung vitamin D theo chỉ định [7].
Một hiểu lầm khác là loại bỏ hoàn toàn mọi thực phẩm có nguy cơ gây dị ứng ra khỏi thực đơn ngay từ nhỏ. Trong giai đoạn ăn dặm của trẻ, hiện không có bằng chứng khoa học nào khuyến khích việc né tránh tiếp xúc với các thực phẩm "dễ gây dị ứng" nhằm mục đích tạo khả năng dung nạp của hệ miễn dịch [7].
Bên cạnh đó, việc chỉ bổ sung thêm một chút rau củ nhưng vẫn tiếp tục tiêu thụ nhiều thịt đỏ, mì ống hay chả cá que chế biến sẵn sẽ làm mất đi tác dụng bảo vệ, bởi các thực phẩm này cùng với axit arachidonic có liên quan đến việc gia tăng nguy cơ triệu chứng đường hô hấp [8].
Ai nên thận trọng khi thay đổi chế độ ăn?
Mặc dù chế độ ăn Địa Trung Hải nhìn chung rất lành mạnh, một số nhóm người vẫn cần lưu ý đặc biệt:
Những người có tiền sử dị ứng thực phẩm cụ thể, chẳng hạn như dị ứng với các loại hạt cây hoặc hải sản, tuyệt đối không được tự ý đưa các món này vào thực đơn chỉ để "kháng viêm" [6], [8]. Việc tiếp xúc với các dị nguyên này có thể gây ra sốc phản vệ nguy hiểm đến tính mạng.
Phụ nữ mang thai muốn thay đổi mạnh mẽ chế độ ăn uống hoặc bổ sung các dưỡng chất đặc thù cần tham khảo ý kiến của bác sĩ sản khoa. Mặc dù dinh dưỡng trong 1.000 ngày đầu đời giữ vai trò rất quan trọng, một số dữ liệu cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải của mẹ trong thai kỳ chỉ ghi nhận tác dụng bảo vệ đối với triệu chứng khò khè của trẻ trong năm đầu đời chứ không duy trì rõ rệt về sau [1], hoặc chỉ hỗ trợ giảm triệu chứng hắt hơi đơn thuần [4].
Người đang mắc các bệnh lý mạn tính về tiêu hóa hoặc đang dùng thuốc điều trị hen suyễn, thuốc chống dị ứng không được tự ý ngưng thuốc kê đơn khi áp dụng chế độ ăn mới.
Hướng dẫn áp dụng thực tế vào bữa ăn gia đình
Để đưa tinh thần của chế độ ăn Địa Trung Hải vào bữa cơm gia đình nhằm nâng cao sức khỏe và giảm bớt gánh nặng viêm mạn tính, bạn có thể thực hiện theo các bước cụ thể:
Tăng cường tối đa các loại rau củ và trái cây tươi trong ngày. Hãy cố gắng duy trì thói quen ăn rau quả tươi ít nhất 2 lần mỗi ngày như người dân đảo Crete, ưu tiên các loại quả mọng, cam, táo và cà chua [5].
Thay thế mỡ động vật và bơ thực vật nhân tạo bằng các nguồn chất béo lành mạnh hơn như dầu ô liu nguyên chất trong các món trộn salad hoặc xào nhẹ [5]. Hạn chế tối đa các loại bánh ngọt công nghiệp chứa margarine [5].
Bổ sung các loại đậu, hạt nguyên vị và ngũ cốc thô vào bữa phụ hoặc bữa chính thay cho đồ ăn vặt đóng gói [6], [5]. Tăng cường các món cá béo tự nhiên và giảm tần suất xuất hiện của thịt đỏ, thịt chế biến sẵn hay nước ngọt đóng chai [1], [2], [8].
Tóm lại, thực đơn kháng viêm Địa Trung Hải không phải là "liều thuốc tiên" chữa dứt điểm dị ứng thời tiết nhưng là nền tảng dinh dưỡng quý giá giúp nâng cao khả năng phòng vệ của cơ thể. Một lối sống cân bằng, kết hợp giữa dinh dưỡng tự nhiên và việc tuân thủ chỉ dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa luôn là giải pháp bền vững nhất để bảo vệ sức khỏe hệ hô hấp.