Nhiều người tìm đến thực dưỡng Oshawa, đặc biệt là chế độ số 7 với thực đơn 100% gạo lứt muối mè, như một giải pháp giảm cân cấp tốc hoặc thanh lọc cơ thể. Phương pháp này thường được truyền tai với lời hứa hẹn cải thiện vóc dáng nhanh chóng và loại bỏ độc tố. Tuy nhiên, sự sụt giảm trọng lượng đột ngột đi kèm những nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng mà ít người lường trước.
Thực tế, chế độ ăn thuần ngũ cốc này gây sụt cân chủ yếu do cơ thể mất nước và thiếu hụt protein trầm trọng chứ không đơn thuần là tiêu hao mỡ thừa [1]. Các bằng chứng lâm sàng hiện nay đều cảnh báo việc cắt giảm toàn bộ nhóm đạm động vật, chất béo và rau củ tươi trong thời gian dài sẽ dẫn đến suy dinh dưỡng nghiêm trọng, thiếu hụt vi chất và làm suy giảm khả năng nhận thức [1, 2, 3].
Cơ chế khiến cơ thể tụt cân nhanh
Khi thực hiện chế độ ăn kiêng hà khắc chỉ có ngũ cốc nguyên cám, lượng calo nạp vào giảm mạnh so với nhu cầu thông thường của cơ thể. Nghiên cứu phân tích dinh dưỡng cho thấy chế độ thực dưỡng nói chung có tỷ lệ năng lượng từ chất béo rất thấp và giàu chất xơ [1]. Việc cắt bỏ dầu mỡ và chất đạm khiến cơ thể không nhận đủ nguyên liệu xây dựng khối cơ bắp [1].
Chế độ thực dưỡng đã được ghi nhận là làm giảm tổng lượng mỡ cơ thể và khối lượng cơ thể nói chung [1]. Dù vậy, việc chỉ ăn gạo lứt khiến lượng carbohydrate phức chiếm tỷ lệ áp đảo trong khi đạm hoàn toàn thiếu hụt [2]. Khi cơ thể cạn kiệt nguồn glycogen và không có protein bù đắp, các mô cơ buộc phải tự phân giải để cung cấp năng lượng duy trì hoạt động cơ bản. Cân nặng giảm đi trong những tuần đầu thực chất là sự tiêu hao mô nạc và lượng nước nội bào gắn kèm glycogen, không phản ánh sự giảm mỡ lành mạnh.
Nghiên cứu chỉ ra rủi ro thiếu hụt vi chất
Chế độ ăn thực dưỡng tuy có một số điểm tương đồng với khuyến nghị dinh dưỡng hiện đại như chuộng thực phẩm tươi, tại chỗ, theo mùa [2]. Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ đơn điệu dẫn tới những thiếu hụt dinh dưỡng nguy hiểm đã được y văn ghi nhận [2].
Một nghiên cứu phân tích thành phần dinh dưỡng công bố năm 2016 đã so sánh thực đơn thực dưỡng chuẩn theo Viện Kushi với Nhu cầu Khuyến nghị Dinh dưỡng (RDA) và dữ liệu khảo sát NHANES 2009-2010 [1]. Kết quả nghiên cứu xác định thực đơn này có chỉ số kháng viêm DII trung bình tốt (-1,88 so với 1,00 của NHANES) và hàm lượng chất xơ cao [1]. Dù đáp ứng hoặc vượt RDA ở nhiều vi chất, chế độ ăn này hoàn toàn không đạt chuẩn RDA đối với ba chất thiết yếu: vitamin D, vitamin B12 và canxi [1]. Nghiên cứu chỉ ra giới hạn rõ ràng rằng các phân tích lý thuyết vẫn cần theo dõi tiêu thụ trong đời sống thực tế [1].
Tình trạng thiếu vitamin B12 đặc biệt nguy hiểm đối với hệ thần kinh. Một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2000 đã theo dõi 48 thanh thiếu niên (từ 10 đến 16 tuổi) từng ăn chế độ thực dưỡng kiểu thuần chay nghiêm ngặt tới năm 6 tuổi, đối chứng với 24 trẻ ăn chế độ đa thực phẩm từ nhỏ [3]. Các nhà nghiên cứu phát hiện 31 trong số 48 trẻ từng ăn thực dưỡng bị thiếu hụt vitamin B12 dựa trên nồng độ axit methylmalonic huyết tương [3].
Kết quả kiểm tra tâm lý cho thấy nhóm đối chứng ăn uống bình thường đạt điểm tốt hơn nhóm từng theo thực dưỡng ở hầu hết các bài kiểm tra [3]. Nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ rõ rệt giữa điểm số kiểm tra trí tuệ linh hoạt (fluid intelligence) và tình trạng thiếu hụt vitamin B12 với hệ số tương quan -0,28 (khoảng tin cậy 95%: -0,48 đến -0,08; p = 0,01) [3]. Mối tương quan này còn rõ nét hơn ở nhóm thực dưỡng với hệ số -0,38 (khoảng tin cậy 95%: -0,62 đến -0,14; p = 0,003) [3]. Nghiên cứu đưa ra giới hạn rằng sự suy giảm nhận thức diễn ra ngay cả khi không xuất hiện dấu hiệu bệnh lý về huyết học [3].
Bằng chứng lâm sàng về hiệu quả đối với bệnh nhân
Nhiều người tìm đến thực dưỡng nói chung và số 7 nói riêng vì tin rằng chế độ này có thể kiểm soát các bệnh lý mạn tính hoặc ung thư [1, 7]. Các tài liệu tổng quan ghi nhận người ăn thực dưỡng có mức lipid huyết thanh và huyết áp thấp hơn người bình thường, hỗ trợ ngăn ngừa bệnh tim mạch [2]. Phụ nữ theo chế độ này cũng có nồng độ estrogen lưu hành thấp hơn một chút, gợi ý khả năng giảm nguy cơ ung thư vú do hàm lượng phytoestrogen cao [4].
Tuy nhiên, các dữ liệu về điều trị bệnh còn rất hạn chế. Một tổng quan năm 2010 chỉ ra rằng mặc dù có một vài báo cáo trường hợp cá biệt ghi nhận hiệu quả điều trị ở bệnh nhân ung thư tiến triển, các nghiên cứu cho đến nay đều không đủ để chứng minh hiệu quả lâm sàng [2]. Mối lo ngại lớn nhất là nguy cơ người bệnh trì hoãn điều trị y tế quy chuẩn và đối mặt với tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng trầm trọng [2].
Một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2014 đã đánh giá dữ liệu lâm sàng của 13 chế độ ăn kiêng dành cho ung thư mô phỏng qua tìm kiếm internet, bao gồm chế độ thực dưỡng, ăn rau củ sống, chế độ kiềm hóa, chế độ Gerson, Budwig và chế độ ít carbohydrate [5]. Các nhà nghiên cứu không tìm thấy bất kỳ bằng chứng lâm sàng nào ủng hộ các chế độ ăn này [5]. Ngược lại, dữ liệu tiền lâm sàng và báo cáo ca bệnh cảnh báo nguy cơ gây hại lớn cho bệnh nhân do suy dinh dưỡng, từ đó đưa ra khuyến cáo bác sĩ ung bướu cần tư vấn kỹ để ngăn người bệnh tự ý áp dụng [5].
Ngoài ra, về khả năng đào thải độc tố, một nghiên cứu năm 1985 khảo sát hoạt tính gây đột biến trong nước tiểu của người hút thuốc và không hút thuốc khi đổi chế độ ăn [6]. Nghiên cứu ghi nhận ở nhánh thực nghiệm B (3 ngày ăn kiểu phương Tây chuyển sang 5 ngày ăn thực dưỡng với ngũ cốc và rau củ), không có sự khác biệt rõ rệt về hoạt tính gây đột biến trong nước tiểu giữa hai chế độ [6].
Hiểu lầm phổ biến về việc chỉ ăn gạo lứt
Hiểu lầm lớn nhất là quan niệm "ăn số 7 càng lâu, độc tố trong người càng được đẩy sạch". Trên thực tế, sụt cân quá nhanh không đồng nghĩa với giải độc. Việc thiếu hụt protein kéo dài khiến gan suy giảm chức năng tổng hợp albumin và các enzyme chuyển hóa, làm chậm trễ các chu trình sinh hóa tự nhiên.
Một hiểu lầm khác là ngũ cốc nguyên cám có thể cung cấp đầy đủ mọi chất dinh dưỡng cần thiết. Gạo lứt là nguồn tinh bột tốt, giàu chất xơ và khoáng chất, nhưng không chứa vitamin B12 tự nhiên và hàm lượng canxi rất thấp [1]. Việc cô lập chế độ ăn vào một loại thực phẩm duy nhất chắc chắn đưa cơ thể vào trạng thái báo động sinh học vì đói vi chất cục bộ [2, 6].
Những ai tuyệt đối nên thận trọng
Chế độ ăn thuần gạo lứt số 7 hoàn toàn không phù hợp cho phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Bằng chứng nghiên cứu cho thấy sự thiếu hụt vitamin B12 trong những năm đầu đời gây tổn hại chức năng thần kinh và giảm trí tuệ ở giai đoạn thanh thiếu niên [3].
Bệnh nhân mắc các bệnh ác tính hoặc bệnh mạn tính suy kiệt cần tránh xa việc cắt bỏ dinh dưỡng cực đoan. Nguy cơ suy dinh dưỡng do ăn kiêng không có bằng chứng khoa học có thể làm suy giảm miễn dịch, giảm khả năng dung nạp các phác đồ điều trị chuẩn [1, 3]. Những người có tiền sử rối loạn ăn uống, người cao tuổi hoặc người có bệnh lý nền về chuyển hóa cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thực hiện bất kỳ hình thức hạn chế thực phẩm nghiêm ngặt nào.
Lời khuyên áp dụng gạo lứt an toàn trong thực tế
Để khai thác các giá trị đã được công nhận của thực dưỡng và gạo lứt như giảm cân nặng, kiểm soát mỡ máu và huyết áp, việc đa dạng hóa bữa ăn là bắt buộc [1, 6]. Thay vì chỉ ăn gạo lứt muối mè, người tiêu dùng nên áp dụng mô hình cân bằng:
Gạo lứt nên đóng vai trò là nguồn tinh bột phức chính trong bữa ăn chính, thay thế cho gạo trắng hoặc tinh bột tinh chế để tận dụng lượng chất xơ dồi dào [1, 6]. Liều lượng nên giữ ở mức 1 bát vừa cho mỗi bữa tùy theo mức độ vận động hàng ngày.
Bữa ăn cần được phối hợp cùng các nguồn đạm chất lượng cao như đậu đỗ, đậu phụ, cá, thịt nạc hoặc trứng nhằm ngăn chặn tình trạng mất cơ bắp. Cần bổ sung phong phú các loại rau củ tươi theo mùa để đảm bảo lượng vi chất tự nhiên [1, 6]. Nếu duy trì chế độ thuần thực vật trong thời gian dài, người thực hiện bắt buộc phải theo dõi định kỳ và bổ sung các vi chất thường thiếu hụt như vitamin B12, vitamin D và canxi [1].
Duy trì lối sống lành mạnh, ăn thực phẩm tươi mới, nhiều chất xơ là bài học giá trị rút ra từ triết lý thực dưỡng [2]. Tuy nhiên, việc ép bản thân vào chế độ ăn số 7 đơn điệu chỉ mang lại sự sụt giảm cân nặng ảo do mất nước và teo cơ, đổi lại là rủi ro suy nhược kéo dài. Một chế độ ăn đa dạng, cung cấp đầy đủ nhóm chất và duy trì lâu dài mới là chìa khóa bảo vệ sức khỏe bền vững.
