Thực hư tin đồn ăn quả việt quất đen giúp nhìn rõ trong bóng tối?

Nhiều người truyền tai nhau rằng ăn quả việt quất đen (bilberry) hoặc uống viên chiết xuất từ loại quả này có thể giúp mắt sáng quắc trong đêm. Lời đồn này phổ biến đến mức chiết xuất việt quất đen trở thành thành phần quen thuộc trong vô số sản phẩm bổ mắt ^[1]. Tuy nhiên, liệu loại quả nhỏ bé mọc hoang dã này có thực sự đem lại khả năng thị giác siêu phàm như lời đồn đại?

Câu trả lời ngắn gọn theo khoa học hiện đại: Không có bằng chứng lâm sàng đáng tin cậy nào chứng minh việt quất đen giúp người có mắt bình thường nhìn rõ hơn trong bóng tối ^[2]. Các nghiên cứu chặt chẽ nhất đều cho kết quả âm tính ^[2], và những lời quảng cáo thổi phồng về thị lực ban đêm thực chất bắt nguồn từ các tuyên bố chưa được kiểm chứng suốt thế kỷ 20 ^[1].

Nguồn gốc lời đồn và niềm tin về thị lực ban đêm

Giai thoại về quả việt quất đen (tên khoa học là Vaccinium myrtillus) thường được gắn với câu chuyện các phi công trong Thế chiến thứ hai ăn mứt việt quất để tăng cường thị lực ban đêm khi xuất kích. Từ câu chuyện truyền miệng này, quả việt quất đen nhanh chóng bước vào thị trường thực phẩm bổ sung với lời hứa hẹn cải thiện tầm nhìn trong điều kiện ánh sáng yếu ^[3].

Loại quả này vốn mọc hoang dã ở các vùng núi cao, khó gieo trồng nhân tạo do yêu cầu thổ nhưỡng khắt khe nên giá trị thương mại rất cao ^[1]. Việc thu hái quả thủ công tốn nhiều công sức, kết hợp với các giai thoại kỳ diệu khiến người tiêu dùng tin rằng đây là một loại “thần dược” cho đôi mắt ^[1]. Nhiều thập kỷ qua, chiết xuất từ quả việt quất đen được tiêu thụ rộng rãi nhằm mục đích cải thiện thị lực ban đêm ^[3].

Cơ chế sinh học và những giả định thiếu kiểm chứng

Về mặt sinh học, quả việt quất đen chứa hàm lượng lớn các hợp chất chống oxy hóa anthocyanin và anthocyanoside [1, 3]. Các nhà nghiên cứu từng đặt giả thuyết rằng các hợp chất này có thể hỗ trợ quá trình tái tạo sắc tố thị giác ở võng mạc, từ đó giúp mắt thích nghi nhanh hơn với bóng tối.

Tuy nhiên, việc suy diễn từ cấu trúc hóa học sang công dụng thực tế trên cơ thể người là một bước nhảy quá xa. Đánh giá tổng quan năm 2022 chỉ ra rằng chỉ định cải thiện rối loạn thị lực và hạ đường huyết của việt quất đen bắt nguồn từ những tuyên bố chưa được chứng minh hoặc sai lệch, liên tục bị lặp lại trong các nghiên cứu từ thế kỷ 20 mà thiếu sự đối chiếu thực tế cẩn trọng ^[1]. Hơn nữa, các thử nghiệm lâm sàng đối chứng mù đôi với cỡ mẫu lớn nhìn chung còn thiếu hụt trầm trọng ^[1].

Bằng chứng khoa học: Các thử nghiệm lâm sàng nói gì?

Để xác minh thực hư, một tổng quan hệ thống công bố năm 2004 đã rà soát toàn bộ các thử nghiệm có đối chứng giả dược về tác dụng của anthocyanoside chiết xuất từ Vaccinium myrtillus đối với thị lực ban đêm ^[2]. Các nhà nghiên cứu đã tìm kiếm cơ sở dữ liệu và xác định được 30 thử nghiệm liên quan đến thị lực trong điều kiện ánh sáng giảm ^[2].

Trong số này, chỉ có 12 thử nghiệm có nhóm đối chứng giả dược ^[2]. Đáng chú ý, 4 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) mới nhất đều cho kết quả âm tính, tức là không đem lại bất kỳ cải thiện nào đối với thị lực ban đêm ^[2]. Một thử nghiệm RCT thứ năm và 7 thử nghiệm không ngẫu nhiên ghi nhận tác động tích cực, nhưng những nghiên cứu này lại có chất lượng phương pháp luận yếu hơn ^[2].

Tổng quan kết luận rằng kết quả âm tính gắn liền với các nghiên cứu có phương pháp luận chặt chẽ hơn ^[2]. Đồng thời, trong 12 thử nghiệm có đối chứng, có tới 11 thử nghiệm thực hiện trên người khỏe mạnh có thị lực bình thường hoặc trên mức trung bình ^[2]. Do đó, giả thuyết cho rằng anthocyanoside từ việt quất đen giúp cải thiện thị lực ban đêm ở người bình thường hoàn toàn không được ủng hộ bởi các bằng chứng lâm sàng chặt chẽ ^[2].

Đánh giá năm 2022 cũng đồng tình rằng ba chỉ định được nhắc đến nhiều nhất của việt quất đen gồm bệnh đái tháo đường típ 2, rối loạn thị giác và bệnh tuần hoàn đều đưa ra các kết quả mâu thuẫn, chưa thể đi đến kết luận rõ ràng về lợi ích cũng như liều dùng khuyến nghị ^[1].

Nghiên cứu trên động vật và các hướng đi phụ trợ

Dù không giúp người bình thường nhìn xuyên màn đêm, chiết xuất việt quất đen vẫn được nghiên cứu ở các khía cạnh bảo vệ tế bào khác. Một nghiên cứu năm 2023 trên 24 con chuột cống Sprague-Dawley được chia thành 4 nhóm để đánh giá tác dụng bảo vệ mô võng mạc trước tổn thương do tia X ^[4]. Nhóm chuột chiếu xạ 8 Gray (Gy) trong 2 ngày bị suy giảm enzyme glutathione peroxidase (GSH), tăng chất chỉ thị stress oxy hóa malondialdehyde (MDA) và 8-OHdG ^[4].

Khi được tiêm phúc mạc chiết xuất việt quất đen với liều 100 mg/kg hoặc 200 mg/kg mỗi ngày trong 10 ngày sau chiếu xạ, lượng GSH tăng đáng kể, đồng thời giảm MDA và 8-OHdG, giúp giảm tổn thương tế bào hạch và các lớp nhân võng mạc ^[4]. Tuy nhiên, đây chỉ là thử nghiệm bảo vệ võng mạc trước bức xạ trên động vật ^[4], hoàn toàn không đồng nghĩa với việc ăn quả việt quất sẽ làm tăng thị lực trong đêm ở người.

Nghiên cứu tổng quan năm 2004 cũng nhấn mạnh rằng hiện hoàn toàn thiếu vắng các nghiên cứu lâm sàng chặt chẽ trên những đối tượng thực sự bị suy giảm thị lực ban đêm do bệnh lý mắt ^[2]. Một số bằng chứng từ động vật hoặc nghiên cứu trên quả lý chua đen (Ribes nigrum) có thể gợi ý hướng nghiên cứu tiếp theo trên bệnh nhân có bệnh lý ^[2], nhưng hiện tại chưa có khuyến cáo điều trị chính thức nào được đưa ra.

Hiểu lầm thường gặp và giá trị sức khỏe thực tế

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi việt quất đen như một "liều thuốc tiên" có thể thay thế kính nhìn đêm hay chữa khỏi chứng quáng gà. Trên thực tế, đối với các bệnh lý thoái hóa võng mạc gây suy giảm thị lực ban đêm nghiêm trọng, các thiết bị hỗ trợ quang học như kính nhìn đêm chuyên dụng mới là giải pháp được nghiên cứu để hỗ trợ di chuyển ^[5].

Dù không thần thánh hóa khả năng nhìn đêm, quả việt quất đen và các loại quả mọng vẫn mang lại một số lợi ích dinh dưỡng nhất định. Nghiên cứu tổng quan năm 2022 ghi nhận việc bổ sung việt quất đen tươi hoặc chiết xuất giàu anthocyanin đem lại kết quả lâm sàng có lợi đối với tình trạng rối loạn lipid máu và các rối loạn viêm mạn tính ^[1].

Ở khía cạnh chuyển hóa, một nghiên cứu trên 31 phụ nữ hơi thừa cân tiêu thụ 163 g quả mọng mỗi ngày (gồm việt quất đen, lingonberry và các loại khác) trong 20 tuần đã ghi nhận nồng độ men gan alanine aminotransferase (ALT) giảm 23% ^[3]. Mặc dù vậy, nghiên cứu này không ghi nhận sự thay đổi về khả năng chống oxy hóa huyết tương ORAC hay chỉ số viêm hs-CRP ^[3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Quả việt quất đen tươi dùng như món ăn thông thường tương đối lành tính. Tuy nhiên, người tiêu dùng cần đặc biệt cảnh giác với các sản phẩm thực phẩm chức năng, viên uống chiết xuất đậm đặc trôi nổi trên thị trường. Một cuộc khảo sát về các loài thực vật trị liệu cảnh báo rằng có khoảng 12% thảo dược trên thị trường phương Tây thiếu các nghiên cứu cơ bản, và cứ 200 loài thì có 1 loài tiềm ẩn độc tính hoặc gây dị ứng mạnh ^[6].

Người chuẩn bị phẫu thuật, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các viên uống chiết xuất đậm đặc từ thảo dược. Do các bằng chứng về liều lượng an toàn và hiệu quả điều trị của việt quất đen còn nhiều mâu thuẫn ^[1], người dân không được tự ý dùng chiết xuất việt quất để thay thế thuốc chữa bệnh mắt hay thuốc kiểm soát đường huyết. Nếu gặp các vấn đề về thị lực như giảm tầm nhìn trong bóng tối, mờ mắt, đau nhức mắt, người bệnh cần đi khám chuyên khoa mắt để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân thay vì tự điều trị bằng thực phẩm bổ sung.

Cách sử dụng quả việt quất đen trong đời sống

Trong ẩm thực, quả việt quất đen là nguyên liệu thơm ngon được chế biến thành mứt, bánh ngọt, nước ép hoặc đồ uống lên men ^[1]. Bạn hoàn toàn có thể thưởng thức loại quả này như một phần của chế độ ăn uống đa dạng, giàu chất chống oxy hóa tự nhiên.

• Quả tươi hoặc đông lạnh: Có thể dùng kèm với sữa chua, bột yến mạch hoặc thêm vào các món sinh tố để tăng hương vị và bổ sung chất xơ.
• Không lạm dụng: Hãy sử dụng quả việt quất như một loại trái cây thông thường, tránh chi tiêu tốn kém vào các loại thực phẩm chức năng đắt đỏ với lời hứa hẹn cải thiện thị lực ban đêm không có căn cứ.
• Bảo vệ mắt khoa học: Để giữ đôi mắt khỏe mạnh, hãy duy trì lối sống lành mạnh, cho mắt nghỉ ngơi sau thời gian làm việc với màn hình điện tử, đeo kính bảo vệ khi ra ngoài nắng và khám mắt định kỳ.

Tin đồn ăn quả việt quất đen giúp nhìn thấu màn đêm là một sự ngộ nhận kéo dài từ thế kỷ trước và đã bị các nghiên cứu lâm sàng chặt chẽ bác bỏ [1, 3]. Thay vì tìm kiếm phép màu từ một loại quả, sự chăm sóc mắt đúng cách và một chế độ dinh dưỡng cân bằng mới là chìa khóa bảo vệ thị lực lâu dài.