Thực hư tin đồn uống nước lá chay chữa được bệnh ung thư?

Cây chay Bắc Bộ (tên khoa học Artocarpus tonkinensis) từ lâu đã quen thuộc trong đời sống người Việt, thường xuất hiện trong các món canh chua hoặc bài thuốc dân gian trị đau nhức xương khớp. Thời gian gần đây, trên mạng xã hội xuất hiện nhiều thông tin lan truyền rằng uống nước sắc từ lá chay có thể tiêu diệt khối u, chữa khỏi hoàn toàn bệnh ung thư.

Trước những lời đồn thổi này, người bệnh cần nhìn nhận một cách tỉnh táo: hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh uống nước lá chay chữa được bệnh ung thư trên cơ thể người. Các kết quả khả quan được nhắc đến chỉ mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên động vật thí nghiệm với các hoạt chất tinh khiết được chiết xuất phức tạp.

Thực hư về tin đồn "chữa khỏi ung thư"

Nhiều người bệnh ung thư khi nghe truyền tai về tác dụng thần kỳ của lá chay đã tự ý tìm mua, sắc nước uống hàng ngày với hy vọng thu nhỏ khối u. Thậm chí, không ít trường hợp còn bỏ qua phác đồ điều trị chuẩn của bệnh viện để chuyển hẳn sang dùng thảo dược.

Tuy nhiên, việc đánh đồng giữa khả năng ức chế tế bào ác tính trong phòng thí nghiệm với việc chữa khỏi bệnh trên cơ thể người là một sai lầm phổ biến và nguy hiểm. Một chất tiêu diệt được tế bào ung thư trong đĩa petri không đồng nghĩa với việc uống nước sắc của cây chứa chất đó sẽ đem lại hiệu quả tương tự trong cơ thể người.

Đến thời điểm hiện tại, y học thực chứng chưa ghi nhận bất kỳ phác đồ điều trị ung thư nào trên người sử dụng nước lá chay thay thế cho các liệu pháp chuẩn như phẫu thuật, hóa trị, xạ trị hay điều trị đích.

Cơ chế tác động của hoạt chất trong lá chay

Để tìm hiểu nguồn gốc của các tin đồn, các nhà khoa học đã tiến hành phân lập nhiều hợp chất tự nhiên từ thân và lá của cây chay Bắc Bộ. Các hoạt chất này được đưa vào thử nghiệm nhằm đánh giá khả năng kìm hãm sự tăng sinh của các dòng tế bào ác tính.

Trong một nghiên cứu công bố năm 2024, các nhà nghiên cứu đã chiết xuất từ thân và lá cây chay Bắc Bộ một hợp chất 2-arylbenzofuran mới đặt tên là artocartone cùng 7 hợp chất 2-arylbenzofuran đã biết ^[1]. Khi thử nghiệm in vitro, tất cả 8 hợp chất này đều thể hiện hoạt tính ức chế sự tăng sinh đáng chú ý đối với 5 dòng tế bào ung thư ở người bao gồm HL-60, SMMC-7721, A-375, MCF-7 và SW480 ^[1]. Giá trị nồng độ ức chế tối thiểu một nửa (IC50) của các chất này nằm trong khoảng từ 0,28 ± 0,05 đến 26,89 ± 0,18 µM ^[1].

Cơ chế chống khối u của các hợp chất này chủ yếu xoay quanh việc kích hoạt tín hiệu apoptosis, tức quá trình tự chết theo chương trình của tế bào ác tính, đồng thời ngăn cản các tế bào này phân chia và nhân lên vô tổ chức trong môi trường nuôi cấy.

Khoa học thực nghiệm nói gì về lá chay?

Bên cạnh các thử nghiệm trên đĩa nuôi cấy tế bào, một số nghiên cứu sâu hơn đã được tiến hành trên mô hình động vật nhằm đánh giá hoạt chất tinh chế từ lá chay Bắc Bộ.

Năm 2016, một nghiên cứu đã đánh giá tác dụng kháng u của hoạt chất maesopsin 4-O-beta-glucoside (ký hiệu là TAT2) được phân lập từ dịch chiết cồn của lá cây chay Bắc Bộ ^[2]. Thử nghiệm được tiến hành trên chuột mang khối u ung thư biểu mô phổi Lewis (LLC), tạo ra bằng cách cấy 2 x 10^6 tế bào LLC dưới da sườn phải phía sau của chuột nhắt dòng BALB/c ^[2].

Chuột mang khối u được cho uống hợp chất TAT2 ở các liều lượng khác nhau và so sánh với thuốc hóa trị chuẩn doxorubicin ^[2]. Kết quả cho thấy TAT2 không biểu hiện độc tính cấp tính ngay cả ở liều thử nghiệm cao nhất là 2000 mg/kg trọng lượng cơ thể ^[2].

Đáng chú ý, ở các liều 100 và 200 mg/kg trọng lượng cơ thể, hoạt chất TAT2 đã thể hiện hoạt tính chống u rõ rệt thông qua việc làm giảm sự phát triển của khối u, tăng tỷ lệ sống sót của chuột thí nghiệm, đồng thời cải thiện một số chỉ số huyết học và sinh hóa với mức ý nghĩa thống kê (P < 0,05) ^[2]. Các tác giả kết luận TAT2 có hoạt tính kháng u rõ ràng, độc tính thấp và có triển vọng phát triển thành thuốc điều trị ung thư tiềm năng ^[2].

Lợi ích khác và giới hạn của bằng chứng

Nghiên cứu về lá chay Bắc Bộ không chỉ dừng lại ở tiềm năng kháng u mà còn tập trung vào tác dụng điều hòa miễn dịch và chống viêm khớp. Một nghiên cứu công bố năm 2005 cho thấy dịch chiết ethyl acetate từ lá và rễ chay giúp giảm tỷ lệ mắc và độ nghiêm trọng của viêm khớp gây bởi collagen trên chuột cống Dark Agouti nhờ khả năng điều hòa tế bào T ^[3].

Năm 2019, nghiên cứu khác ghi nhận nước sắc lá chay làm giảm đáng kể phù nề khớp và thâm nhiễm viêm ở chuột DBA/1J bị viêm khớp ^[4]. Nước sắc này làm giảm mạnh các cytokine gây viêm liên quan đến tế bào Th17 như IL-6, IL-17, IL-22, trong đó hoạt chất chính được xác định qua sắc ký là maesopsin-beta-D-glucoside ^[4].

Dù các kết quả sinh học rất hứa hẹn, khoảng cách từ nghiên cứu trên tế bào hoặc chuột thí nghiệm đến việc áp dụng thành thuốc cho con người là vô cùng lớn. Việc chuột dung nạp liều chiết xuất tinh khiết đường uống không đồng nghĩa với việc người bệnh uống nước lá đun sôi sẽ nhận được lượng hoạt chất tương tự hay đạt được hiệu quả ức chế khối u trong cơ thể.

Những hiểu lầm nguy hiểm cần tránh

Hiểu lầm tai hại nhất hiện nay là cho rằng nước lá chay đun nấu thông thường có tác dụng tương đương với hoạt chất tinh khiết dùng trong phòng thí nghiệm. Trong nước sắc thô, nồng độ của các chất như TAT2 hay artocartone rất thấp và chưa được chuẩn hóa, hoàn toàn không đủ để đạt tới nồng độ có tác dụng sinh học như trong nghiên cứu [1, 7].

Một sai lầm nghiêm trọng khác là niềm tin thảo dược "tự nhiên" thì tuyệt đối an toàn và có thể dùng vô tội vạ. Tự ý uống nước sắc đậm đặc kéo dài có thể gây quá tải cho gan và thận, nhất là ở những người vốn đã suy giảm thể trạng do bệnh mạn tính.

Nguy hiểm nhất là việc tự ý bỏ lỡ "giai đoạn vàng" điều trị y khoa. Khi bệnh nhân từ chối phẫu thuật hay hóa xạ trị để uống nước lá thảo dược, tế bào ung thư sẽ tiếp tục nhân lên và di căn, làm mất đi cơ hội chữa trị tốt nhất.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Người đang điều trị ung thư tuyệt đối không tự ý uống nước lá thảo dược liều cao mà không thông báo cho bác sĩ điều trị. Các hợp chất hữu cơ trong dịch chiết thực vật có thể tương tác với các thuốc hóa trị, làm giảm hiệu quả điều trị hoặc gia tăng độc tính lên cơ quan nội tạng.

Bệnh nhân mắc các bệnh lý suy gan, suy thận nặng cần tránh sử dụng nước sắc từ các loại lá cây chưa rõ dược động học. Việc dung nạp lượng lớn dịch chiết thô có thể khiến các cơ quan này phải làm việc quá mức để đào thải các tạp chất.

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là những đối tượng cần hết sức thận trọng, không nên sử dụng nước lá chay đậm đặc như một biện pháp bồi bổ hay chữa bệnh khi chưa có kiểm chứng an toàn y tế.

Ứng dụng lá chay trong đời sống đúng cách

Trong đời sống thường ngày, lá chay Bắc Bộ vẫn là một loại rau gia vị truyền thống, an toàn khi dùng trong ẩm thực dân gian. Người dân hoàn toàn có thể sử dụng lá chay tươi hoặc phơi khô để nấu các món canh chua giải nhiệt hoặc nấu nước uống thanh mát với lượng vừa phải.

Khi sử dụng theo kinh nghiệm dân gian để hỗ trợ giảm đau nhức xương khớp, chỉ nên coi nước lá chay như một biện pháp hỗ trợ bổ sung chứ không thay thế thuốc kê đơn của bác sĩ chuyên khoa [5, 6]. Nước sắc nên được nấu loãng, dùng trong ngày và không uống thay thế hoàn toàn cho nước lọc tự nhiên.

Nếu nhận thấy bất kỳ dấu hiệu bất thường nào về tiêu hóa, mẩn ngứa hoặc mệt mỏi trong quá trình sử dụng, cần ngưng dùng ngay và tham khảo ý kiến chuyên môn từ các bác sĩ hoặc dược sĩ.

Lời khuyên cho người bệnh

Nghiên cứu về hoạt chất của lá chay Bắc Bộ mang lại những tín hiệu khoa học tích cực, mở ra tiềm năng chiết xuất các hợp chất kháng u mới trong tương lai [1, 7]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại hoàn toàn chưa đủ cơ sở để khẳng định nước lá chay có thể chữa được bệnh ung thư ở người.

Người bệnh cần tiếp cận thông tin y tế một cách khoa học, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của các bác sĩ chuyên khoa.