Nhiều gia đình tại Việt Nam vẫn giữ thói quen hái các loại thảo dược mọc hoang quanh nhà hoặc dọc các tuyến đường giao thông để đun nước uống, xông hơi giải cảm hoặc trị mụn nhọt. Trong số đó, cây tía tô giới mọc tự nhiên ven đường thường được nhiều người tiện tay thu hái vì nghĩ rằng cây cỏ tự nhiên thì luôn lành tính, tươi sạch và không tốn tiền mua.

Tuy nhiên, việc sử dụng các loại cây cỏ mọc sát mép đường giao thông làm thuốc tiềm ẩn nhiều mối nguy hại nghiêm trọng cho sức khỏe, đặc biệt là nguy cơ nhiễm độc kim loại nặng từ khói bụi và đất ô nhiễm. Các nghiên cứu khoa học cho thấy thực vật sinh trưởng cạnh đường lộ có khả năng hấp thụ và tích tụ hàm lượng lớn các chất độc hại từ khí thải và phương tiện cơ giới vào sâu trong mô lá, thân cây [1], [2].

Bụi đường và cơ chế tích lũy độc chất ở thảo mộc

Khói bụi phát tán từ phương tiện giao thông đường bộ mang theo một lượng lớn kim loại nặng độc hại lắng đọng vào môi trường xung quanh [1]. Sự mài mòn của lốp xe, hao mòn mặt đường, sự mài mòn của má phanh, các bộ phận động cơ chuyển động, sự ăn mòn linh kiện và rò rỉ dầu nhớt là những nguồn phát thải kim loại nặng phổ biến [3]. Bên cạnh đó, bồ hóng và oxit kim loại dùng trong sản xuất lốp xe cũng giải phóng lượng kẽm và đồng đáng kể ra ven đường [3].

Cây cỏ mọc ven đường không chỉ hứng chịu bụi độc bám trên bề mặt lá mà hệ rễ còn hút trực tiếp các ion kim loại nặng ngấm sâu trong lòng đất [4]. Đất ven đường chịu tác động của hoạt động nhân tạo thường có sự tích tụ kim loại không đồng nhất và làm giảm mạnh hoạt tính sinh học bình thường của đất [1], [2].

Sự tích tụ này biến các loại cây cỏ mọc hoang thành "bộ lọc sinh học" thu gom chất ô nhiễm từ môi trường xung quanh [1], [4]. Khi người dân thu hái những cây này để đun sắc hoặc hãm nước uống, các hợp chất kim loại nặng tích lũy trong mô thực vật sẽ đi thẳng vào cơ thể người dùng [5].

Các nghiên cứu nói gì về cây cỏ mọc ven đường?

Nhiều công trình nghiên cứu môi trường đã trực tiếp lấy mẫu các loài cỏ dại, thảo mộc ven các tuyến lộ để phân tích mức độ phơi nhiễm kim loại nặng:

Năm 2021, một nghiên cứu tại Hợp Phì (Trung Quốc) đã phân tích bụi đường và mẫu thực vật ven đường giao thông đô thị bằng phương pháp đo phổ khối [1]. Kết quả ghi nhận cadimi (Cd) bị làm giàu rất cao trong bụi đường dù hàm lượng ban đầu thấp, đồng thời có sự khác biệt rõ rệt về mức độ tích lũy nhôm (Al), đồng (Cu), kẽm (Zn) và asen (As) giữa các loài thực vật [1]. Các mô thực vật ven đường thể hiện sự tích tụ kim loại do tác động từ các hoạt động của con người [1].

Năm 2023, một nghiên cứu đánh giá tác động của kim loại nặng từ phương tiện giao thông lên đất và các loài thảo mộc ven đường lộ có mật độ lưu thông cao [2]. Nghiên cứu khảo sát 4 loài thảo mộc mọc phổ biến ven đường gồm Alternanthera paronychioides, Ageratum conyzoides, Spilanthes acmella và Parthenium hysterophorus [2]. Kết quả ghi nhận nồng độ các kim loại gồm Cu, Ni, Zn, Mn và Cr dao động từ 6,05 +- 0,1 đến 309 +- 0,5 mg/kg trong đất ven đường, và từ 5,2 +- 0,1 đến 451 +- 4,2 mg/kg trong các cây thảo mộc ven đường [2]. Hoạt tính các enzym trong đất (urease, dehydrogenase, amylase, catalase, peroxidase, polyphenol oxidase) bị giảm từ 22,56 đến 77,84% [2]. Hệ số tích lũy sinh học (BAF) của Cu, Ni, Zn, Mn, Cr trong cây đạt từ 0,72 đến 2,73, khẳng định đất và thực vật mọc dọc đường cao tốc bị ô nhiễm kim loại nặng rất nặng [2].

Trước đó, vào năm 2011, nghiên cứu trên đoạn đường tránh Siedlce dài 9 km thuộc tuyến quốc lộ E-30 đã khảo sát sự tích lũy kẽm và đồng ở các loài cây hai lá mầm thu thập trong thời kỳ ra hoa ở khoảng cách 1m, 5m, 10m và 15m tính từ mép đường [3]. Phân tích bằng phương pháp phổ hấp thụ nguyên tử AAS cho thấy hàm lượng đồng đã vượt ngưỡng giới hạn cho phép ở các cây mọc sát mép đường [3].

Năm 2021, một nghiên cứu khác tại Amritsar (Ấn Độ) phân tích mẫu đất và thực vật ven đường ở các khu vực có mật độ giao thông khác nhau trong cả mùa trước và sau gió mùa đối với 4 kim loại (Cd, Cu, Pb, Zn) [6]. Xu hướng tích lũy kim loại nặng trong cây và đất tương ứng được ghi nhận theo thứ tự Zn > Cu > Pb > Cd [6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng lượng protein tổng số và carotenoid trong các cây ở khu vực mật độ giao thông trung bình đến cao bị sụt giảm đáng kể, đồng thời sự tích lũy kim loại trong cây gắn liền với khí thải xe cộ và tạo ra rủi ro tiềm ẩn cho sức khỏe con người [6].

Cũng trong năm 2021, nghiên cứu trên 4 loài cây hoang dại (Acacia nilotica, Calotropis procera, Ricinus communis, Ziziphus mauritiana) mọc ven đường tại các địa điểm New Lahore, Nawababad, Fatehabad và đối chứng cho thấy bề mặt đất đóng góp trực tiếp vào sự hấp thụ Pb2+, Zn2+, Ni2+, Mn2+ và Fe3+ vào lá cây [4]. Các loài cây này tích lũy lượng lớn kim loại nặng từ khí thải cơ giới và thường được khuyến nghị trồng để làm giảm ô nhiễm ven đường thay vì dùng cho mục đích tiêu thụ [4].

Tác hại khi uống phải thảo dược nhiễm kim loại nặng

Nhiều người nghĩ rằng thảo dược hái ngoài tự nhiên chỉ cần rửa nhiều lần bằng nước sạch hoặc ngâm nước muối là có thể loại bỏ hết bụi bẩn. Quan niệm này hoàn toàn sai lầm đối với ô nhiễm kim loại nặng. Bụi bẩn bám cơ học bên ngoài có thể rửa trôi, nhưng các ion kim loại nặng như chì, cadimi, niken, kẽm, asen đã thẩm thấu và tích lũy sinh học sâu bên trong tế bào lá, thân và rễ của cây [1], [2], [7].

Nghiên cứu về tích lũy kim loại nặng trên cây dược liệu Equisetum hyemale năm 2022 cảnh báo rằng việc tích lũy sinh học các nguyên tố kim loại nặng trong cây trồng có thể làm tăng nguy cơ bất lợi cho sức khỏe về trung và dài hạn [5]. Độc tính di truyền và sự phơi nhiễm này có thể thúc đẩy những biến đổi gây ra các rối loạn về da, rối loạn tiêu hóa, tuần hoàn, tổn thương thận và não bộ ở người [5].

Bên cạnh nguy cơ nhiễm kim loại nặng, những vạt cỏ ven đường giao thông hoặc bờ mương thường xuyên bị phun hóa chất trừ cỏ định kỳ để dọn dẹp vệ sinh. Tía tô giới hay các cây thảo dược mọc dại ở các vị trí này rất dễ dính thuốc trừ cỏ, dầu nhớt rơi vãi và phân thải động vật, gây ngộ độc cấp tính hoặc tích lũy độc chất lâu dài.

Hiểu lầm thường gặp về cây thuốc mọc hoang

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "cây mọc tự nhiên là cây sạch tuyệt đối, không có hóa chất". Thực tế, môi trường tự nhiên ven đường giao thông bị ô nhiễm nặng hơn rất nhiều so với đất nông nghiệp được quy hoạch [2], [6]. Khí thải, bụi mòn lốp xe và kim loại nặng tồn tại lơ lửng rồi lắng đọng thường xuyên xuống mặt đất ven đường [1], [3].

Một hiểu lầm khác là "đun sôi kỹ sẽ khử hết độc chất". Nhiệt độ sôi của nước (100 độ C) chỉ có tác dụng tiêu diệt vi khuẩn, vi nấm thông thường nhưng không thể phá hủy hay làm bay hơi các kim loại nặng như chì, niken, cadimi hay asen [1], [2]. Ngược lại, việc đun sắc cô đặc kéo dài thậm chí còn làm tăng nồng độ kim loại nặng hòa tan trong nước thuốc, khiến người uống phải lượng độc chất đậm đặc hơn [5].

Ngoài ra, nhiều người thấy cây mọc ven đường xanh tốt thì lầm tưởng cây hoàn toàn khỏe mạnh và an toàn. Tuy nhiên, các nghiên cứu thực địa chỉ ra rằng thực vật tự nhiên có các cơ chế phòng vệ chống oxy hóa để chịu đựng môi trường độc hại, cây vẫn có thể sinh trưởng và tích lũy lượng kẽm, cadimi, chì vượt ngưỡng gây độc cho mô thực vật [7]. Cây trông tươi tốt bên ngoài không đồng nghĩa với việc bên trong không chứa độc chất.

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Nguy cơ ngộ độc kim loại nặng từ việc tự ý hái cây cỏ hoang ven đường đe dọa tất cả mọi người, nhưng một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Hàng rào nhau thai và tuyến sữa có thể bị ảnh hưởng bởi độc tố kim loại nặng, tác động xấu đến sự phát triển thần kinh và thể chất của thai nhi và trẻ nhỏ [5].

Trẻ nhỏ: Hệ tiêu hóa và chức năng giải độc của gan, thận ở trẻ em chưa hoàn thiện, khả năng đào thải kém khiến nguy cơ ngộ độc kim loại diễn ra nhanh và trầm trọng hơn người lớn.

Người có bệnh nền về thận và gan: Sự tích tụ kim loại nặng từ thảo dược kém an toàn tạo thêm gánh nặng lọc thải, làm tăng nguy cơ tổn thương thận và các rối loạn tuần hoàn mạn tính [5].

Người cao tuổi và người đang điều trị nhiều loại thuốc: Độc chất trong cây ô nhiễm có thể gây phản ứng tương tác bất lợi hoặc thúc đẩy các rối loạn chuyển hóa phức tạp [5].

Cách nhận biết và sử dụng thảo dược an toàn

Để tận dụng công dụng chăm sóc sức khỏe của tía tô giới mà không rước bệnh vào thân, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc lựa chọn nguồn gốc rõ ràng:

Chỉ thu hái thảo dược tại những khu vực sạch: Tuyệt đối không hái cây tía tô giới, kinh giới hay bất kỳ cây thuốc nào mọc sát đường nhựa, đường quốc lộ, gần các bãi tập kết rác thải, khu công nghiệp hoặc rãnh nước thải dân sinh [1], [2]. Nếu tự thu hái tự nhiên, chỉ nên chọn những khu vực đồi núi cao, vườn nhà vùng nông thôn xa trục giao thông lớn và không có lịch sử phun thuốc diệt cỏ.

Ưu tiên dược liệu trồng theo chuẩn thực hành nông nghiệp tốt: Nên mua tía tô giới tại các hiệu thuốc đông y uy tín, các cơ sở kinh doanh dược liệu có giấy kiểm định chất lượng, đạt tiêu chuẩn kiểm nghiệm giới hạn kim loại nặng và dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Dược liệu đạt chuẩn thường được đóng gói kín, có nguồn gốc xuất xứ, hạn sử dụng và hướng dẫn rõ ràng.

Chế biến và sử dụng đúng cách: Dù là dược liệu sạch, trước khi đun sắc hoặc hãm nước uống cũng cần rửa sạch bụi bám dưới vòi nước chảy. Dùng đúng liều lượng theo khuyến nghị của thầy thuốc y học cổ truyền, không tự ý dùng thay nước lọc hằng ngày trong thời gian dài.

Khi có các biểu hiện bệnh lý như cảm cúm kéo dài, mẩn ngứa, viêm da hoặc các vấn đề sức khỏe khác, người bệnh nên đến các cơ sở y tế để được thăm khám và chỉ định điều trị thích hợp, không nên tự ý tìm kiếm cây cỏ hoang ven đường để làm thuốc chữa trị.