Trà atiso túi lọc và bông atiso tươi: Loại nào tốt cho gan hơn?

Nhiều người Việt có thói quen tìm đến atiso như một giải pháp làm mát cơ thể và giải độc gan sau những bữa tiệc nhiều bia rượu hay đồ ăn dầu mỡ. Đứng trước quầy hàng, câu hỏi thường gặp nhất là nên mua bông atiso tươi về hầm nước uống hay dùng trà túi lọc đóng gói sẵn để đạt hiệu quả tốt nhất cho lá gan. Câu trả lời dựa trên các cơ sở thực vật học và dược lý học có thể khiến nhiều người bất ngờ: trà atiso làm từ lá thường sở hữu hàm lượng hoạt chất bảo vệ gan vượt trội hơn nhiều so với nước nấu từ bông atiso tươi.

Mặc dù bông atiso tươi là món ăn bổ dưỡng và thanh mát, nhưng phần lớn các dược chất quý mang lại tác dụng thải độc, hạ men gan và kích thích tiết mật lại tập trung chủ yếu ở phần lá của cây. Khi so sánh giữa hai dạng dùng, sự khác biệt không chỉ nằm ở tính tiện lợi mà còn nằm ở nồng độ các hợp chất phenolic tự nhiên mà cơ thể thực sự hấp thu được.

Lá hay hoa: Dược chất bảo vệ gan nằm ở bộ phận nào?

Trong thói quen ẩm thực, bông atiso tươi (thực chất là cụm hoa chưa nở cùng phần đế hoa và lá bắc) rất được ưa chuộng để nấu canh sườn hoặc hầm lấy nước giải khát. Nước hầm bông atiso tươi có vị ngọt thanh tự nhiên, mùi thơm dễ chịu và chứa nhiều chất xơ hòa tan cùng vitamin. Tuy nhiên, các nghiên cứu dược liệu đã chỉ ra rằng các hoạt chất chống oxy hóa chủ lực, đặc biệt là cynarin và các dẫn xuất axit caffeoylquinic, lại phân bố với mật độ đậm đặc nhất ở phiến lá atiso thay vì phần búp hoa non.

Trà túi lọc thương phẩm đạt chuẩn thường được sản xuất với thành phần chủ yếu là lá atiso sấy khô, đôi khi kết hợp một phần thân và rễ nhằm cân bằng hương vị. Nghiên cứu tổng quan về dược lý cho thấy các dịch chiết dạng lỏng từ bộ phận rễ và lá của cây atiso đã chứng minh được khả năng bảo vệ tế bào gan và hỗ trợ tế bào gan tái tạo trong các thử nghiệm tiền lâm sàng ^[1]. Trong khi đó, việc hầm bông tươi ở nhiệt độ cao kéo dài trong các bữa ăn gia đình có thể khiến một phần hoạt chất nhạy cảm với nhiệt bị biến tính hoặc loãng đi đáng kể do thể tích nước nấu lớn.

Bên cạnh đó, việc luộc bông atiso hoang dã cũng được ghi nhận mang lại lợi ích về mặt chuyển hóa khi hỗ trợ làm giảm phản ứng đường huyết và nồng độ insulin sau bữa ăn ở những người có thể trạng bình thường ^[1]. Dẫu vậy, tác động cải thiện chỉ số đường huyết sau ăn này lại không được quan sát thấy trên các đối tượng đã mắc hội chứng chuyển hóa ^[1]. Do đó, nếu mục tiêu chính là hỗ trợ chức năng gan chuyên sâu, các chế phẩm có nguồn gốc từ lá cây như trà túi lọc thường mang lại nguồn cung cấp hoạt chất cô đọng hơn so với việc chỉ uống nước bông tươi.

Bằng chứng lâm sàng về tác dụng hạ men gan và giảm mỡ

Lợi ích bảo vệ gan của chiết xuất lá atiso đã được xác nhận qua các thử nghiệm lâm sàng bài bản trên người mắc bệnh lý gan mạn tính. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi công bố năm 2016 đã tiến hành theo dõi 60 bệnh nhân mắc viêm gan thoái hóa mỡ không do rượu (NASH) ^[2]. Nhóm can thiệp được chỉ định sử dụng chiết xuất lá atiso với liều lượng 2700 mg mỗi ngày (dưới dạng 6 viên nén) liên tục trong vòng 2 tháng, trong khi nhóm đối chứng dùng giả dược ^[2].

Kết quả sau 2 tháng can thiệp cho thấy nồng độ các men gan trong huyết thanh của nhóm sử dụng chiết xuất atiso được cải thiện rõ rệt ^[2]. Cụ thể hơn, các mô hình hồi quy tuyến tính đa biến trong nghiên cứu này khẳng định việc dùng chiết xuất atiso mang lại sự cải thiện vượt trội về chỉ số men gan cũng như bilan lipid máu khi so sánh với nhóm chứng dùng giả dược ^[2]. Đặc biệt, nồng độ triglyceride và cholesterol toàn phần trong máu của các bệnh nhân dùng atiso đã giảm đi một cách có ý nghĩa thống kê ^[2].

Những dữ liệu trên chứng minh rằng chiết xuất từ lá atiso mang lại tiềm năng hỗ trợ điều trị đáng kể trong việc kiểm soát tình trạng viêm gan thoái hóa mỡ không do rượu và rối loạn lipid máu đi kèm ^[2]. Để đạt được mức hoạt chất tương đương với liều 2700 mg chiết xuất cô đặc như trong nghiên cứu, việc chỉ uống nước hầm từ vài bông atiso tươi là điều rất khó đáp ứng, trong khi việc dùng trà chế biến từ lá khô hoặc cao chiết sẽ cung cấp lượng hoạt chất tập trung hơn nhiều.

Khả năng chống oxy hóa và kích thích tái tạo nhu mô gan

Ở cấp độ tế bào, tổn thương gan thường khởi phát do sự gia tăng mất kiểm soát của các gốc tự do khi gan phải xử lý độc chất từ môi trường hoặc chuyển hóa chất béo dư thừa. Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá tác động bảo vệ và tái tạo của bột chiết xuất lá atiso thương mại trên mô hình chuột bị gây độc gan bằng carbon tetrachloride (CCl4) với liều 1 mL/kg thể trọng ^[3]. Thử nghiệm chia thành 3 mức liều chiết xuất: 0,5; 1,0 và 1,5 g/kg thể trọng mỗi ngày ^[3].

Kết quả đo lường cho thấy ở nhóm chuột được uống chiết xuất lá atiso liên tục 2 tuần trước khi tiếp xúc với độc chất CCl4, nồng độ chất chống oxy hóa nội sinh glutathione (GSH) trong huyết tương duy trì ở mức cao hơn đáng kể ^[3]. Thêm vào đó, ở nhóm chuột được điều trị bằng chiết xuất atiso sau khi đã tổn thương gan, hoạt độ của các men gan như alanine aminotransferase (ALT), aspartate aminotransferase (AST) và enzym superoxide dismutase (SOD) đều giảm xuống rõ rệt ^[3]. Điều này chứng minh chế phẩm từ lá atiso vừa có đặc tính ngăn ngừa vừa có khả năng thúc đẩy quá trình phục hồi tế bào gan ^[3].

Đồng thuận với kết quả trên, một nghiên cứu khác vào năm 2016 cũng trên mô hình chuột bị tổn thương gan do CCl4 (liều 0,2 mL/kg dùng 2 lần mỗi ngày) đã làm rõ cơ chế phục hồi của dịch chiết lá atiso ^[4]. Nhóm chuột điều trị được cho uống chiết xuất lá atiso với liều 1,5 g/kg thể trọng mỗi ngày trong suốt 2 tuần sau khi gây tổn thương ^[4].

Kết quả ghi nhận nồng độ men gan ALT và AST trong huyết thanh giảm mạnh, đồng thời hàm lượng malondialdehyde (MDA) - một chỉ dấu nguy hại của hiện tượng peroxy hóa lipid màng tế bào - đã giảm xuống rõ rệt ^[4]. Hoạt tính của các enzym chống oxy hóa tự nhiên gồm superoxide dismutase (SOD) và catalase (CAT) được tăng cường đáng kể ^[4]. Quan trọng hơn, chiết xuất lá atiso còn giúp đưa tỷ lệ phân mảnh DNA cũng như nồng độ các protein điều hòa apoptosis như p53 và caspase 3 trong mô gan trở về mức bình thường, hỗ trợ cơ chế tự sửa chữa tổn thương của tế bào ^[4].

Hiệu quả bảo vệ gan trong tình trạng béo phì và tắc mật

Chế độ ăn nhiều dầu mỡ kéo dài là nguyên nhân hàng đầu dẫn tới gan nhiễm mỡ và xơ hóa gan tiến triển. Một nghiên cứu tiến hành năm 2019 đã khảo sát tác dụng của chiết xuất ethanol từ lá atiso trên chuột bị béo phì do khẩu phần ăn giàu chất béo (HFD) kéo dài 8 tuần ^[5]. Thử nghiệm sử dụng hai mức liều chiết xuất là 200 mg/kg và 400 mg/kg thể trọng kết hợp cùng atorvastatin liều 10 mg/kg/ngày ^[5].

Dữ liệu thu được cho thấy chế độ ăn giàu chất béo làm rối loạn nghiêm trọng các chỉ số chức năng gan gồm AST, ALT, alkaline phosphatase (ALP), lactate dehydrogenase (LDH) và ornithine carbamoyltransferase (OCT), đồng thời làm tăng vọt các dấu ấn stress oxy hóa như ROS, MDA và các sản phẩm protein oxy hóa nâng cao (AOPP) ^[5]. Khi phối hợp chiết xuất lá atiso, tình trạng rối loạn lipid máu và tổn thương gan đã giảm đi rõ rệt ^[5]. Phân tích mô bệnh học xác nhận lượng mỡ tích tụ trong các tiểu thùy gan giảm xuống đáng kể, khẳng định chiết xuất lá cây có hiệu quả chống béo phì và bảo vệ gan trước sự tàn phá của chế độ ăn thừa năng lượng ^[5].

Ngoài ra, chiết xuất lá atiso còn cho thấy giá trị bảo tồn chức năng gan trong những can thiệp cấp tính liên quan đến đường dẫn mật. Một nghiên cứu năm 2022 trên mô hình chuột bị vàng da tắc mật thực nghiệm (với 60 phút thiếu máu cục bộ và 90 phút tái tưới máu) đã sử dụng chiết xuất lá atiso với liều 300 mg/kg thể trọng trước khi phẫu thuật 2 giờ ^[6]. Kết quả kiểm tra sinh hóa cho thấy hoạt tính của các enzym chống oxy hóa ở nhóm dùng atiso cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng ^[6]. Về mặt mô bệnh học, nhóm được bảo vệ bằng atiso đạt điểm tổn thương tế bào gan thấp hơn ở tất cả các thang điểm đánh giá, nhờ vào cơ chế chống oxy hóa và kháng viêm của các hoạt chất trong lá ^[6].

Chất lượng chế phẩm và vấn đề hàm lượng: Không phải cứ đậm đặc là tốt

Một yếu tố then chốt quyết định hiệu quả của atiso nằm ở hàm lượng các dẫn xuất phenolic toàn phần có trong sản phẩm. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2003 khi so sánh 4 chế phẩm chiết xuất thương mại từ lá atiso đã chỉ ra rằng, chế phẩm nào sở hữu hàm lượng dẫn xuất phenolic cao nhất sẽ tạo ra tác động mạnh nhất lên việc kích thích dòng chảy của mật và bảo vệ nhu mô gan ^[7].

Điều thú vị là khi các nhà khoa học tách riêng axit chlorogenic để cho chuột uống với hàm lượng tương đương như trong chiết xuất toàn phần, họ không quan sát thấy bất kỳ tác dụng lợi mật hay bảo vệ gan nào ^[7]. Phát hiện này nhấn mạnh rằng công dụng chữa lành của atiso không đến từ một chất đơn lẻ mà là kết quả cộng hưởng của toàn bộ phức hợp polyphenol tự nhiên có trong lá ^[7]. Trà túi lọc nếu được làm từ nguyên liệu lá chất lượng cao sẽ giữ được phức hợp này tốt hơn việc đun sôi đơn thuần phần bông hoa.

Tuy nhiên, người tiêu dùng không nên lầm tưởng rằng uống trà càng đậm đặc hay liều lượng càng cao thì gan càng khỏe. Một nghiên cứu in vitro năm 2017 trên dòng tế bào gan người HepG2 đã đưa ra lời cảnh báo quan trọng về liều lượng ^[8]. Nghiên cứu thử nghiệm dịch chiết nước từ lá atiso đông khô ở 4 mức nồng độ gồm 0,62; 1,25; 2,5 và 5,0 mg/mL trong các khung thời gian 1 giờ và 24 giờ ^[8].

Kết quả xét nghiệm comet cho thấy dịch chiết nước từ lá atiso ở điều kiện ống nghiệm có thể gây độc tính gen đối với tế bào gan HepG2 sau 1 và 24 giờ xử lý ^[8]. Về khả năng điều hòa tổn thương DNA do chất oxy hóa hydro peroxide gây ra, các nồng độ 0,62; 1,25 và 2,5 mg/mL thể hiện tác dụng bảo vệ khi được ủ trước tế bào ^[8]. Thế nhưng, khi áp dụng phác đồ xử lý đồng thời hoặc sau tổn thương, chỉ có mức nồng độ thấp nhất (0,62 mg/mL) là làm giảm được tần số đứt gãy DNA; ngược lại, mức nồng độ cao nhất (5,0 mg/mL) khi xử lý đồng thời lại làm gia tăng độc tính gen của hydro peroxide ^[8]. Dữ liệu này chứng minh thảo dược tự nhiên cũng có ngưỡng an toàn nhất định, việc sử dụng ở nồng độ quá cao có thể gây phản tác dụng cho tế bào gan.

Ai nên thận trọng khi dùng các sản phẩm từ atiso?

Mặc dù atiso được xem là thảo dược lành tính trong văn hóa ẩm thực, các đối tượng có bệnh lý nền cần hết sức lưu ý trước khi dùng trà atiso đậm đặc hoặc các viên chiết xuất hàng ngày. Tác dụng lợi mật mạnh mẽ của atiso đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu [5, 8]. Do kích thích túi mật co bóp và tăng tiết dịch mật vào đường tiêu hóa, những người đang bị sỏi mật kích thước lớn hoặc tắc nghẽn ống dẫn mật tuyệt đối không nên tự ý dùng các chế phẩm atiso nồng độ cao vì có thể khởi phát các cơn đau quặn mật hoặc làm tăng nguy cơ viêm túi mật cấp.

Những người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae) như cúc la mã, hoa hướng dương hay bồ công anh cần cẩn trọng vì có thể xảy ra phản ứng dị ứng chéo khi uống trà atiso. Bên cạnh đó, atiso có tác dụng lợi tiểu nhẹ và kích thích bài tiết, do đó người đang bị tiêu chảy, viêm đại tràng thể lỏng hoặc đang sử dụng thuốc hạ huyết áp, thuốc lợi tiểu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh tình trạng mất cân bằng điện giải.

Đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con con và trẻ nhỏ, dữ liệu về độ an toàn của các chế phẩm dịch chiết cô đặc liều cao vẫn chưa đầy đủ. Nhóm đối tượng này có thể dùng nước hầm bông atiso tươi loãng như một món ăn thông thường nhưng không nên lạm dụng trà túi lọc đặc hay thực phẩm chức năng chứa chiết xuất lá atiso liều lượng lớn.

Hướng dẫn sử dụng thực tế để tối ưu lợi ích cho gan

Để khai thác tối đa công dụng của atiso trong chăm sóc sức khỏe hàng ngày, người dùng cần có sự phân định rõ ràng giữa mục đích bồi bổ ẩm thực và mục đích hỗ trợ chức năng gan:

• Nếu chọn bông atiso tươi: Thích hợp cho mục tiêu thanh nhiệt, bổ sung chất xơ và thưởng thức ẩm thực. Nên chọn những búp hoa còn tươi, lá bắc khép chặt, cuống không bị thâm héo. Khi nấu, chỉ nên đun lửa vừa cho đến khi cánh hoa mềm, uống cả nước và ăn phần thịt ở đế hoa để lấy trọn vẹn chất chống oxy hóa và khoáng chất. Tránh hầm đi hầm lại nước bông qua nhiều ngày vì dễ bị ôi thiu và mất dưỡng chất.
• Nếu chọn trà túi lọc: Phù hợp cho người bận rộn muốn tập trung vào hoạt chất bảo vệ gan từ lá. Khi chọn mua, cần xem kỹ nhãn mác để chọn sản phẩm có tỷ lệ lá atiso cao, nguồn gốc rõ ràng, không chứa phẩm màu hay hương liệu tổng hợp. Mỗi ngày chỉ nên dùng từ 1 đến 2 túi lọc, hãm với khoảng 150-200 ml nước sôi trong 5-7 phút.
• Cách dùng an toàn: Uống trà khi còn ấm, tốt nhất là sau bữa ăn nhiều dầu mỡ hoặc vào buổi sáng sau khi đã ăn lót dạ. Không nên uống trà atiso thay hoàn toàn nước lọc cả ngày và tránh uống quá đậm đặc trước giờ đi ngủ vì có thể gây mất ngủ do đi tiểu đêm nhiều lần. Nên áp dụng theo từng đợt từ 2-4 tuần, sau đó tạm nghỉ 1 tuần để cơ thể tự điều hòa trước khi tiếp tục chu kỳ mới.

Cả bông atiso tươi và trà túi lọc đều mang lại những giá trị sức khỏe đáng quý nếu được sử dụng đúng cách. Nước hầm bông tươi mang lại sự ngon miệng, thanh mát và nhẹ nhàng cho mâm cơm gia đình, trong khi trà túi lọc từ lá atiso lại là nguồn cung cấp dồi dào các hoạt chất sinh học hỗ trợ tế bào gan chống lại stress oxy hóa và tích tụ mỡ. Tuy nhiên, không có loại thảo dược nào có thể thay thế được lối sống lành mạnh; việc hạn chế rượu bia, kiểm soát cân nặng và duy trì chế độ ăn cân bằng vẫn luôn là chìa khóa gốc rễ để bảo vệ lá gan khỏe mạnh.